महाभारत · अध्याय 13.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.68.1
किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः स्यात्पितामह ।
कुर्वन्किं कर्म नृपतिरुभौ लोकौ समश्रुते ॥ १३.६८.१ ॥
हे पितामह, राजाच्या सर्व कर्तव्यांत सर्वात महत्त्वाचे काय? कोणते कर्म करून राजा दोन्ही लोक मिळवतो?
13.68.2
एतद्राज्ञः कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत ।
ब्राह्मणानां रक्षणं च पूजा च सुखमिच्छतः ॥ १३.६८.२ ॥
हे भरतवंशजा, अभिषिक्त राजाने सुख इच्छिल्यास त्याचे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य हेच आहे: ब्राह्मणांचे रक्षण आणि त्यांची पूजा करणे.
13.68.3
कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ ।
श्रोत्रियान्ब्राह्मणान्वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥ १३.६८.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, राजाधिराजानेही असेच वागावे. वेदपारंगत ब्राह्मण आणि वृद्धांचा नेहमी सन्मान करावा.
13.68.4
पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् ।
सांत्वेन भोगदानेन नमस्कारैः सदाऽर्चयेत् ॥ १३.६८.४ ॥
नगरवासी आणि ग्रामवासी लोकांचा, तसेच बहुश्रुत ब्राह्मणांचाही सांत्वन, भोगदान आणि नमस्काराने नेहमी सन्मान करावा.
13.68.5
एतत्कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत् ।
यथाऽऽत्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान्प्रतिपालयेत् ॥ १३.६८.५ ॥
राजाने हेच सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य नेहमी लक्षात ठेवावे. जसे तो स्वतःचे आणि पुत्रांचे रक्षण करतो, तसेच यांचेही रक्षण करावे.
13.68.6
ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्दृढं प्रतिपूजयेत् ।
तेषु शान्तेषु तद्राष्ट्रं सर्वमेव विराजते ॥ १३.६८.६ ॥
यांपैकी जे सर्वात पूज्य आहेत, त्यांचा दृढपणे प्रतिसन्मान करावा. ते शांत असताना तो संपूर्ण राष्ट्र तेजस्वी दिसते.
13.68.7
ते पूज्यास्ते नमस्कार्या मान्यास्ते पितरो यथा ।
तेष्वेव यात्रा लोकानां भूतानामिव वासवे ॥ १३.६८.७ ॥
ते पूज्य आहेत, नमस्कारयोग्य आहेत, पित्यांप्रमाणे मान्य आहेत. वासवावर जसे प्राण्यांचे जीवन अवलंबून असते, तसेच त्यांच्यावरच लोकांची जीवनयात्रा अवलंबून आहे.
13.68.8
अभिचारैरुपायैश्च दहेयुरपि चेतसा ।
निःशेपं कुपिताः कुर्युरुग्राः सत्यपराक्रमाः। ॥ १३.६८.८ ॥
कोपले असता ते अभिचारांनी, उपायांनी, अगदी मनानेही सर्व जाळू शकतात. ते उग्र आणि सत्यपराक्रमी आहेत; क्रोधात सर्व पूर्णपणे नष्ट करू शकतात.
13.68.9
नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्चाप्यपावृताः ।
कुपिताः समुदीक्षन्ते दावेषअवग्निशिखा इव ॥ १३.६८.९ ॥
त्यांचा अंत मला दिसत नाही, आणि दिशाही त्यांच्यासाठी झाकलेल्या नाहीत. कोपाने ते वणव्याच्या ज्वाळांप्रमाणे पाहतात.
13.68.10
मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्चाप्यसाधवः ।
बिभ्यत्येषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि।
कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे ॥ १३.६८.१० ॥
त्यांच्यातील साधू मान्य आहेत; असाधूही निंदनीय नाहीत. त्यांच्या साहसी गुणांना लोक भितात. काही गवताने झाकलेल्या विहिरीसारखे, तर इतर स्वच्छ आकाशासारखे आहेत.
13.68.11
प्रसह्यकारिणः केचित्कार्पासमृदवोऽपरे ।
सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विनः ॥ १३.६८.११ ॥
त्यांच्यातील काही बळजबरीने कृती करणारे, तर इतर कापसासारखे मृदू आहेत. त्यांच्यातील काही अत्यंत कपटी आहेत, आणि इतर तपस्वी आहेत.
13.68.12
कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्येऽप्यनुष्ठिताः ।
चोराश्चान्येऽनृताश्चान्ये तथाऽन्ये नटनर्तकाः ॥ १३.६८.१२ ॥
काही शेती व गोरक्षण करतात, तर काही भिक्षा मागून जगतात. काही चोर आहेत, काही खोटे बोलणारे आहेत, आणि इतर नट व नर्तक आहेत.
13.68.13
सर्वकर्मसहाश्चान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च ।
विविधाचारयुक्ताश्च ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥ १३.६८.१३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, काही ब्राह्मण सर्व प्रकारची कर्मे करण्यास समर्थ असतात; राजांमध्ये व इतरांमध्येही ते असतात; ते विविध आचारांनी युक्त असतात.
13.68.14
नानाकर्मसु रक्तानां बहुकर्मोपजीविनाम् ।
धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमवोनुकीर्तयेत् ॥ १३.६८.१४ ॥
विविध कर्मांमध्ये रमलेल्या, अनेक कर्मांवर उपजीविका करणाऱ्या, धर्म जाणणाऱ्या सत्पुरुषांची सदैव प्रशंसा करावी.
13.68.15
पितॄणां देवतानं च मनुष्योरगरक्षसाम् ।
पुराऽप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप ॥ १३.६८.१५ ॥
हे जनाधिपा, पूर्वीही हे महाभाग्यवान ब्राह्मण पितर, देव, मनुष्य, नाग आणि राक्षस यांनाही (पूज्य) होते.
13.68.16
नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वैर्न राक्षसैः ।
नासुरैर्न पिशाचैश्च शक्या जेतुं द्विजातयः ॥ १३.६८.१६ ॥
हे द्विजाती देव, पितर, गंधर्व, राक्षस, असुर किंवा पिशाच यांच्याकडून जिंकले जाऊ शकत नाहीत.
13.68.17
अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् ।
यमिच्छेयुः स राजा स्याद्यं द्विष्युः स पराभवेत् ॥ १३.६८.१७ ॥
ते अदैवाला दैव करू शकतात आणि दैवालाही अदैव करू शकतात. ज्याची ते इच्छा करतात तोच राजा होतो; ज्याचा ते द्वेष करतात त्याचा पराभव होतो.
13.68.18
परिवादं च ये कुर्युर्ब्राह्मणानामचेतसः ।
सत्यं ब्रवीमि ते राजन्विनश्येयुर्न संशयः ॥ १३.६८.१८ ॥
जे मूर्ख लोक ब्राह्मणांची निंदा करतात, हे राजा, मी सत्य सांगतो की ते नष्ट होतील, यात संशय नाही.
13.68.19
निन्दाप्रशंसाकुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरायणाः ।
परिकुप्यन्ति ते राजन्सततं द्विषतां द्विजाः ॥ १३.६८.१९ ॥
हे राजा, निंदा आणि स्तुती यांमध्ये कुशल, कीर्ती आणि अपकीर्तीत गुंतलेले द्विज, आपल्याला द्वेष करणाऱ्यांवर सदैव कोपतात.
13.68.20
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुषः स प्रवर्धते ।
ब्राह्मणैर्यः पराकृष्टः पराभूयात्क्षणाद्धि सः ॥ १३.६८.२० ॥
ब्राह्मण ज्याची प्रशंसा करतात तो पुरुष वाढतो; ब्राह्मणांनी ज्याला खाली ओढले तो क्षणात पराभूत होतो.
13.68.21
शका यवनकाम्भोजास्तास्ताः क्षत्रियजातयः ।
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् ॥ १३.६८.२१ ॥
शक, यवन, कांबोज — ते ते क्षत्रिय वंश ब्राह्मणांचे दर्शन न घेतल्यामुळे वृषलत्व पावले.
13.68.22
द्राविडाश्च कलिङ्गाश्च पुलिन्दाश्चाप्युशीनराः ।
कोलिसर्पा महिपकास्तास्ताः क्षत्रियजातयः ॥ १३.६८.२२ ॥
द्रविड, कलिंग, पुलिंद आणि उशीनर; कोलिसर्प आणि महिषक — ते ते क्षत्रिय वंश.
13.68.23
वृपलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् ।
श्रेयान्पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतांवर ॥ १३.६८.२३ ॥
ब्राह्मणांचे दर्शन न घेतल्यामुळे (ते) वृषलत्व पावले. हे विजेत्यांत श्रेष्ठा, त्यांच्याकडून पराभव हाच श्रेयस्कर, विजय नव्हे.
13.68.24
यस्तु सर्वमिदं हन्याद्ब्राह्मणं च न तत्समम् ।
ब्रह्मवध्या महान्दोष इत्याहुः परमर्षयः ॥ १३.६८.२४ ॥
जो हे सर्व मारील, तरी ते एका ब्राह्मणाच्या वधाच्या बरोबरीचे नाही. ब्रह्महत्या हा मोठा दोष आहे, असे परम ऋषी म्हणतात.
13.68.25
परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्यः कथञ्चन ।
आसीताधोमुखस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेत वा ॥ १३.६८.२५ ॥
द्विजातींची निंदा कोणत्याही प्रकारे ऐकू नये. मान खाली घालून मौन बसावे, किंवा उठून निघून जावे.
13.68.26
न स जातो जनिष्यो वा पृथिव्यामिह कश्चन ।
यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत् ॥ १३.६८.२६ ॥
या पृथ्वीवर ब्राह्मणांचा विरोध करून सुखाने जगण्याचे धाडस करणारा कोणीही जन्मला नाही व जन्मणारही नाही.
13.68.27
दुर्ग्राह्यो मुष्टिना वायुर्दुःस्पर्शः पाणिना शशी ।
दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्जया ब्राह्मणा भुवि ॥ १३.६८.२७ ॥
मुठीत वायू धरणे कठीण; हाताने चंद्राला स्पर्श करणे कठीण; डोक्यावर पृथ्वी धारण करणे कठीण; या भूमीवर ब्राह्मणांना जिंकणे कठीण.