મહાભારત · અધ્યાય 14.101
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.101.1
श्रुत्वा यमपुराध्वानं जीवानां गमनं तथा ।
धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.१०१.१ ॥
યમપુરીનો માર્ગ અને જીવોનું ત્યાં જવું સાંભળીને પ્રસન્ન મનવાળા ધર્મપુત્રે ફરી કેશવને કહ્યું.
14.101.2
देवदेवेश दैत्यघ्न ऋषिसङ्घैरभिष्टुत ।
भगवन्भवहञ्श्रीमन्सहस्रादित्यसन्निभ ॥ १४.१०१.२ ॥
હે દેવોના દેવ, દૈત્યોનો સંહાર કરનાર, ઋષિસમૂહો વડે સ્તુતિ પામેલા, ભગવાન, ભવનો નાશ કરનાર, શ્રીમાન, હજાર સૂર્ય સમાન!
14.101.3
सर्वसंभव धर्मज्ञ सर्वधरमप्रवर्तक ।
सर्वदानफलं सौम्य कथयस्व ममाच्युत ॥ १४.१०१.३ ॥
હે સર્વના ઉદ્ભવ, ધર્મજ્ઞ, સર્વ ધર્મોના પ્રવર્તક, સૌમ્ય, અચ્યુત! સર્વ દાનોનું ફળ મને કહો.
14.101.4
दानं देयं कथं कृष्ण कीदृशाय द्विजाय वै ।
कीदृशं वा तपः कृत्वा तत्फलं कुत्र भुज्यते ॥ १४.१०१.४ ॥
હે કૃષ્ણ, દાન કેવી રીતે આપવું અને કેવા પ્રકારના બ્રાહ્મણને આપવું? અથવા કેવું તપ કરવાથી તેનું ફળ ક્યાં ભોગવાય છે?
14.101.5
एवमुक्तो हृषीकेशो धर्मपुत्रेण धीमता ।
उवाच धर्मपुत्राय पुण्यान्धर्मान्महोदयान् ॥ १४.१०१.५ ॥
બુદ્ધિમાન ધર્મપુત્રે આ રીતે કહ્યા પછી હૃષીકેશે ધર્મપુત્રને પુણ્યકારક અને મહાફળદાયી ધર્મો કહ્યા.
14.101.6
शृणुष्वावहितो राजन्पूतं पापघ्नमुत्तमम् ।
सर्वदानफलं सौम्य न श्राव्यं पापकर्मणम् ॥ १४.१०१.६ ॥
હે રાજન, ધ્યાનથી સાંભળો. આ પવિત્ર, પાપનાશક અને ઉત્તમ છે; આ સર્વ દાનોનું ફળ છે. હે સૌમ્ય, પાપકર્મીને આ સંભળાવવું ન જોઈએ.
14.101.7
यच्छ्रुत्वा पुरुषः स्त्री वा नष्टपापः समाहितः ।
तत्क्षणात्पूततां याति पापकर्मरतोपि वा ॥ १४.१०१.७ ॥
જે સાંભળીને પુરુષ કે સ્ત્રી, પાપ નષ્ટ થઈને એકાગ્ર ચિત્તે તે જ ક્ષણે પવિત્રતા પામે છે, ભલે તે પાપકર્મમાં રત હોય.
14.101.8
एकाहमपि कौन्तेय भूमावुत्पादितं जलम् ।
सप्त तारयते पूर्वान्वितृष्णा यत्र गौर्भवेत् ॥ १४.१०१.८ ॥
હે કૌન્તેય, જમીનમાંથી ખોદેલું પાણી એક દિવસ પણ, જ્યાં ગાય તૃપ્ત થાય, તે સાત પૂર્વજોને તારે છે.
14.101.9
पानीयं परमं लोके जीवानां जीवनं स्मृतम् ।
पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति पाण्डव।
पानीयस्य गुणा दिव्याः परलोके गुणावहाः ॥ १४.१०१.९ ॥
જગતમાં પીવાનું પાણી સર્વોત્તમ છે; તે જીવોનું જીવન ગણાય છે. હે પાંડવ, પાણીના દાનથી તૃપ્તિ થાય છે. પાણીના દિવ્ય ગુણો પરલોકમાં પણ કલ્યાણ આપે છે.
14.101.10
तत्र पुष्पोदकी नाम नदी परमपावनी ।
कामान्ददाति राजेन्द्र तोयदानां यमालये ॥ १४.१०१.१० ॥
ત્યાં પુષ્પોદકી નામની અત્યંત પવિત્ર કરનારી નદી છે. હે રાજેન્દ્ર, તે જળદાતાઓને યમલોકમાં મનોવાંછિત ફળ આપે છે.
14.101.11
शीतलं सलिलं ह्यत्र ह्यक्षय्यममृतोपमम् ।
शीततोयप्रदादॄणां भवेन्नित्यं सुखावहम् ॥ १४.१०१.११ ॥
અહીં શીતળ જળ ખરેખર અક્ષય અને અમૃત સમાન છે. શીતળ જળ આપનારાઓને તે સદા સુખ આપે છે.
14.101.12
ये चाप्यतोयदातारः पूयस्तेषां विधीयते। ॥ १४.१०१.१२ ॥
જે જળ દાન કરતા નથી, તેમના માટે પરુથી ભરેલા નરકનું વિધાન છે.
14.101.13
प्रणश्यत्यंबुपानेन बुभुक्षा च युधिष्ठिर ।
तृपीषस्य न चान्नेन पिपासाऽपि प्रणश्यति।
तस्मात्तोयं सदा देयं तृषितेभ्यो विजानता। ॥ १४.१०१.१३ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, પાણી પીવાથી ભૂખ પણ નાશ પામે છે. અન્નથી તૃપ્ત થયેલાની તરસ પણ નાશ પામે છે. તેથી જાણકારે તરસ્યાને સદા પાણી આપવું જોઈએ.
14.101.14
अग्नेर्मूर्तिः क्षितेर्योनिरमृतस्य स संभवः ।
अतोंभः सर्वभूतानां मूलमित्युच्यते बुधैः ॥ १४.१०१.१४ ॥
પાણી અગ્નિનું સ્વરૂપ છે, પૃથ્વીનું ઉદ્ગમસ્થાન છે અને અમૃતનું મૂળ છે. તેથી જ્ઞાનીઓ પાણીને સર્વ પ્રાણીઓનું મૂળ કહે છે.
14.101.15
अद्भिः सर्वाणि भूतानि जीवन्ति प्रभवन्ति च ।
तस्मात्सर्वेषु दानेषु तोयदानं विशिष्यते ॥ १४.१०१.१५ ॥
પાણીથી જ સર્વ પ્રાણીઓ જીવે છે અને ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી બધાં દાનોમાં પાણીનું દાન શ્રેષ્ઠ છે.
14.101.16
सर्वदानतपोयज्ञैर्यत्प्राप्यं फलमुत्तमम् ।
तत्सर्वं तोयदानेन प्राप्यते नात्र संशयः ॥ १४.१०१.१६ ॥
બધાં દાન, તપ અને યજ્ઞોથી જે ઉત્તમ ફળ મળે છે, તે બધું પાણીના દાનથી મળે છે, એમાં સંદેહ નથી.
14.101.17
ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्त्वन्नदातं सुसंस्कृतम् ।
तैस्तु दत्ताः स्वयं प्राणा भवन्ति भरतर्षभ ॥ १४.१०१.१७ ॥
જે લોકો બ્રાહ્મણોને સારી રીતે તૈયાર કરેલું અન્ન દાન કરે છે, તેમના વડે જાણે પોતાના પ્રાણ જ આપવામાં આવ્યા હોય છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
14.101.18
अन्नाद्रक्तं च शुक्लं च अन्ने जीवः प्रतिष्ठितः ।
इन्द्रियाणि च बुद्धिश्च पुष्णन्त्यन्नेन नित्यशः।
अन्नहीनानि सीदन्ति सर्वभूतानि पाण्डव ॥ १४.१०१.१८ ॥
અન્નથી રક્ત અને શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે, અને અન્નમાં જ જીવ સ્થિર છે. ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિ સદા અન્નથી જ પોષાય છે. હે પાંડવ, અન્ન વિનાના સર્વ પ્રાણીઓ ક્ષીણ થાય છે.
14.101.19
तेजो बलं च रूपं च सत्वं वीर्यं धृतिर्द्युतिः ।
ज्ञानं मेधा तथाऽऽयुश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १४.१०१.१९ ॥
તેજ, બળ, રૂપ, સત્ત્વ, વીર્ય, ધૃતિ, દ્યુતિ, જ્ઞાન, મેધા અને આયુષ્ય — આ સર્વ અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
14.101.20
देवमानवर्तिर्यक्षु सर्वलोकेषु सर्वदा ।
सर्वकालं हि सर्वेषां सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १४.१०१.२० ॥
દેવ, માનવ, તિર્યક અને યક્ષોમાં, સર્વ લોકોમાં, સદા, સર્વ કાળે — સર્વ, સર્વ પ્રાણીઓનું, અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
14.101.21
अन्नं प्रजापते रूपमन्नं प्रजननं स्मृतम् ।
सर्वभूतमयं चान्नं जीवश्चान्नमयः स्मृतः ॥ १४.१०१.२१ ॥
અન્ન પ્રજાપતિનું રૂપ છે; અન્ન જ પ્રજનન કહેવાયું છે. અન્ન સર્વભૂતમય છે; જીવ પણ અન્નમય કહેવાયો છે.
14.101.22
अन्नेनाधिष्ठितः प्राण अपानो व्यान एव च ।
उदानश्च समानश्च धारयन्ति शरीरिणम् ॥ १४.१०१.२२ ॥
અન્ન દ્વારા અધિષ્ઠિત પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન અને સમાન — એ જ દેહધારીને ધારણ કરે છે.
14.101.23
शयनोत्थानगमनग्रहणाकर्षणानि च ।
सर्वसत्वकृतं क्रम चान्नादेव प्रवर्तते ॥ १४.१०१.२३ ॥
સૂવું, ઊઠવું, ચાલવું, ગ્રહણ કરવું, ખેંચવું અને સર્વ પ્રાણીઓએ કરેલો સર્વ ક્રમ — એ અન્નથી જ પ્રવર્તે છે.
14.101.24
चतुर्विधानि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च ।
अन्नाद्भवन्ति राजेन्द्र सृष्टिरेषा प्रजापतेः ॥ १४.१०१.२४ ॥
ચર અને અચર એ ચાર પ્રકારના પ્રાણીઓ અન્નથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, હે રાજેન્દ્ર; આ પ્રજાપતિની સૃષ્ટિ છે.
14.101.25
विद्यास्थानानि सर्वाणि सर्वयज्ञाश्च पावनाः ।
अन्नाद्यस्मात्प्रवर्तन्ते तस्मादन्नं परं स्मृतम् ॥ १४.१०१.२५ ॥
બધાં વિદ્યાસ્થાનો અને બધા પાવન યજ્ઞો અન્નથી જ પ્રવર્તે છે; તેથી અન્ન પરમ કહેવાયું છે.
14.101.26
देवा रुद्रादयः सर्वे पितरोऽप्यग्नयस्तथा ।
यस्मादन्नेन तुष्यन्ति तस्मादन्नं विशिष्यते ॥ १४.१०१.२६ ॥
રુદ્ર આદિ બધા દેવો, પિતૃઓ અને અગ્નિઓ પણ અન્નથી તૃપ્ત થાય છે; તેથી અન્ન વિશિષ્ટ છે.
14.101.27
यस्मादन्नात्प्रजाः सर्वाः कल्पेकल्पेऽसृजत्प्रभुः ।
तस्मादन्नात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ १४.१०१.२७ ॥
જે અન્નથી પ્રભુએ દરેક કલ્પમાં બધી પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું, તે અન્નના દાનથી શ્રેષ્ઠ દાન થયું નથી અને થશે પણ નહીં.
14.101.28
यस्मादन्नात्प्रवर्तन्ते धर्मार्थौ काम एव च ।
तस्मादन्नात्परं दानं नामुत्रेह च पाण्डव ॥ १४.१०१.२८ ॥
જે અન્નથી ધર્મ, અર્થ અને કામ પ્રવર્તે છે, તે અન્નના દાનથી શ્રેષ્ઠ દાન આ લોકમાં કે પરલોકમાં નથી, હે પાંડવ.
14.101.29
यक्षरक्षोग्रहा नागा भूतान्यन्ते च दानवाः ।
तुष्यन्त्यन्नेन यस्मात्तु तस्मादन्नं परं भवेत् ॥ १४.१०१.२९ ॥
યક્ષો, રાક્ષસો, ગ્રહો, નાગો, ભૂતો અને અંતે દાનવો પણ અન્નથી તૃપ્ત થાય છે; તેથી અન્ન જ પરમ હોવું જોઈએ.
14.101.30
परान्नमुपभुञ्जनो यत्कर्म कुरुते शुभम् ।
तच्छुभस्यैकभागस्तु कर्तुर्भवति भारत ॥ १४.१०१.३० ॥
બીજાનું અન્ન ખાનારો જે શુભ કર્મ કરે છે, તે શુભનો એક જ ભાગ કર્તાને મળે છે, હે ભારત.
14.101.31
अन्नदस्य त्रयो भागा भन्ति पुरुषर्षभ ।
तस्यादन्नं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ १४.१०१.३१ ॥
અન્નદાતાને ત્રણ ભાગ મળે છે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ. તેથી અન્ન ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને આપવું જોઈએ.
14.101.32
ब्राह्मणाय दरिद्राय योऽन्नं संवत्सरं नृप ।
श्रोत्रियाय प्रयच्छेद्वै पाकभेदविवर्जितः ॥ १४.१०१.३२ ॥
હે રાજન્, જે માણસ એક વર્ષ સુધી દરિદ્ર બ્રાહ્મણ, શ્રોત્રિયને પાકભેદ વિના અન્ન આપે...
14.101.33
डंभानृतविमुक्तस्तु परां भक्तिमुपागतः ।
स्वधर्मेणार्जितफलं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.३३ ॥
પરંતુ દંભ અને અસત્યથી મુક્ત થઈને પરમ ભક્તિ પામેલાનું સ્વધર્મથી અર્જિત ફળ અને પુણ્યફળ સાંભળ.
14.101.34
शतवर्षसहस्राणि कामगः कामरूपधृत् ।
मोदतेऽमरलोकस्थः पूज्यमानोप्सरोगणैः।
ततश्चापि च्युतः कालान्नरलोके द्विजो भवेत् ॥ १४.१०१.३४ ॥
ઇચ્છા મુજબ ફરનાર અને ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધરનાર તે સેંકડો હજારો વર્ષ અમરલોકમાં રહીને અપ્સરાઓના સમૂહોથી પૂજાઈને આનંદ કરે છે. પછી સમય જતાં ત્યાંથી ચ્યુત થઈને મનુષ્યલોકમાં દ્વિજ થાય છે.
14.101.35
अग्नभिक्षां च यो दद्याद्दरिद्राय द्विजातये ।
षण्मासान्वार्षिकं श्राद्दं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.३५ ॥
જે દરિદ્ર દ્વિજને અન્નભિક્ષા આપે છે, તેને છ માસ સુધી વાર્ષિક શ્રાદ્ધ કર્યાનું પુણ્યફળ મળે છે. તે પુણ્યફળ સાંભળ.
14.101.36
गोसहस्रप्रदानेन यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्प्रण्यफलमाप्नोति नरो वै नात्र संशयः ॥ १४.१०१.३६ ॥
હજાર ગાયોના દાનથી જે પુણ્ય કહેવાયું છે, તે જ પુણ્યફળ મનુષ્ય પામે છે; એમાં સંશય નથી.
14.101.37
अथ संवत्सरं दद्यादग्रभिक्षामयाचते ।
प्रच्छद्यैव स्वयं नीत्वा तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.३७ ॥
પછી એક વર્ષ સુધી યાચકને પ્રથમ ભિક્ષા આપીને, તેને પોતે ઢાંકીને લઈ જનારનું પુણ્યફળ સાંભળ.
14.101.38
कपिलानां सहस्रैस्तु यद्देयं पुण्यमुच्यते ।
तत्सर्वमखिलं प्राप्य शक्रलोके महीयते ॥ १४.१०१.३८ ॥
હજાર કપિલા ગાયોના દાનથી જે પુણ્ય કહેવાયું છે, તે બધું પૂરેપૂરું મેળવીને તે ઇન્દ્રલોકમાં સન્માનિત થાય છે.
14.101.39
स शक्रभवने रम्ये र्षिकोटिशतं नृप ।
यथाकामं महातेजाः क्रीडत्यप्सरसांगणैः ॥ १४.१०१.३९ ॥
હે રાજન્, તે ઇન્દ્રના રમણીય ભવનમાં સો કરોડ ઋષિઓ સાથે, ઇચ્છા મુજબ અપ્સરાઓના સમૂહો સાથે મહાતેજસ્વી થઈને ક્રીડા કરે છે.
14.101.40
अन्नं च यस्तु वै दद्याद्द्विजाय नियतव्रतः ।
दशवर्षामि राजेन्द्र तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.४० ॥
જે નિયમવ્રતી પુરુષ બ્રાહ્મણને દસ વર્ષ સુધી અન્નદાન કરે છે, હે રાજેન્દ્ર, તેનું પુણ્યફળ સાંભળ.
14.101.41
कपिला शतसहस्रस्य विधिदत्तस्य यत्फलम् ।
तत्पुण्यफलमासाद्य पुरन्दरपुरं व्रजेत् ॥ १४.१०१.४१ ॥
વિધિપૂર્વક આપેલી લાખ કપિલા ગાયોનું જે ફળ છે, તે પુણ્યફળ મેળવીને તે પુરંદરની નગરીમાં જાય છે.
14.101.42
स शक्रभवने रम्ये कामरूपी यथासुखम् ।
शतकोटिसमा राजन्क्रीडतेऽमरपूजितः ॥ १४.१०१.४२ ॥
તે ઇન્દ્રના રમણીય ભવનમાં, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરીને, સુખપૂર્વક, હે રાજન્, સો કરોડ વર્ષ સુધી દેવોથી પૂજિત થઈને ક્રીડા કરે છે.
14.101.43
शक्रलोकावतीर्णश्च इह लोके महाद्युतिः ।
चतुर्वेदी द्विजः श्रीमाञ्जायते राजपूजितः ॥ १४.१०१.४३ ॥
ઇન્દ્રલોકથી અવતરીને આ લોકમાં મહાતેજસ્વી, ચારે વેદના જ્ઞાતા, શ્રીમાન દ્વિજ જન્મે છે; તે રાજાઓથી પૂજાય છે.
14.101.44
अध्वश्रान्ताय विप्राय क्षुधितायान्नकाङ्क्षिणे ।
देशकालाभियाताय दीयते पाण्डुनन्दन ॥ १४.१०१.४४ ॥
હે પાંડુનંદન, માર્ગથી થાકેલા, ભૂખ્યા, અન્નની ઇચ્છા રાખનાર, યોગ્ય દેશ-કાળે આવેલા બ્રાહ્મણને દાન આપવામાં આવે છે.
14.101.45
याचतेऽन्नं न दद्याद्यो विद्यामाने धनागमे ।
स लुब्धो नरकं याति कृमीणां कालसूत्रकम् ॥ १४.१०१.४५ ॥
ધન પ્રાપ્તિ હોવા છતાં યાચકને અન્ન ન આપનાર, તે લોભી કૃમિઓથી ભરેલા કાલસૂત્રક નરકમાં જાય છે.
14.101.46
तत्र नरके घोरे लोभमोहविचेतनः ।
दशरव्षसहस्राणि क्लिश्यते वेदनार्दितः ॥ १४.१०१.४६ ॥
તે ભયંકર નરકમાં, લોભ અને મોહથી ભાનહીન થયેલો, દસ હજાર વર્ષ વેદનાથી પીડિત થઈને કષ્ટ ભોગવે છે.
14.101.47
तस्माच्च नरकान्मुक्तः कालेन महता हि सः ।
दरिद्रो मानुषे लोके चण्डालेष्वपि जायते। ॥ १४.१०१.४७ ॥
તે નરકમાંથી લાંબા સમય પછી મુક્ત થઈને, તે મનુષ્યલોકમાં દરિદ્ર થઈને ચાંડાળોમાં પણ જન્મ લે છે.
14.101.48
यस्तु पांसुलपादश्च दूराध्वश्रमकर्शितः ।
क्षुत्पिपासाश्रमश्रान्त आर्तः खिन्नगतिर्द्विजः ॥ १४.१०१.४८ ॥
પરંતુ ધૂળવાળા પગવાળો, દૂરના માર્ગના શ્રમથી કૃશ થયેલો, ભૂખ-તરસ અને શ્રમથી થાકેલો, પીડિત, ડગમગતી ચાલવાળો દ્વિજ—
14.101.49
पृच्छन्वै ह्यन्नदातारं गृहमभ्येत्य याचयेत् ।
तं पूजयेत्तु यत्नेन सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः।
तस्मिंस्तुष्टे नरश्रेष्ठ तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥ १४.१०१.४९ ॥
અન્નદાતાને પૂછીને ઘરે આવીને યાચના કરનારનો યત્નપૂર્વક સત્કાર કરવો; તે અતિથિ સ્વર્ગનો માર્ગ છે. હે નરશ્રેષ્ઠ, તે સંતુષ્ટ થાય તો સર્વ દેવતાઓ સંતુષ્ટ થાય.
14.101.50
न तथा हविषा होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।
अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिपूजनात् ॥ १४.१०१.५० ॥
હે પાર્થ, હવિ અને હોમથી, પુષ્પોથી કે અનુલેપનોથી અગ્નિઓ એટલા સંતુષ્ટ થતા નથી, જેટલા અતિથિપૂજનથી થાય છે.
14.101.51
कपिलायां तु दत्तायां विधिवज्ज्येष्ठपुष्करे ।
न तत्फलमवाप्नोति यत्फलं विप्रबोजनान्। ॥ १४.१०१.५१ ॥
જ્યેષ્ઠપુષ્કરમાં વિધિપૂર્વક કપિલા ગાયનું દાન કર્યા છતાં બ્રાહ્મણભોજનથી મળતું ફળ મળતું નથી.
14.101.52
द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावत्पुष्करपत्रेण पिबन्ति पितरो जलम् ॥ १४.१०१.५२ ॥
બ્રાહ્મણોના પાદોદકથી ભીંજાયેલી પૃથ્વી જ્યાં સુધી રહે છે, ત્યાં સુધી પિતૃઓ કમળપત્રથી જળ પીએ છે.
14.101.53
देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टापमार्जनम् ।
श्रान्तसंवाहनं चैव तथा पादावसेचनम् ॥ १४.१०१.५३ ॥
દેવની માળા દૂર કરવી, બ્રાહ્મણોનું ઉચ્છિષ્ટ લૂછવું, થાકેલાને ચાંપવું, અને તેમ જ પગ ધોવા.
14.101.54
प्रतिश्रयप्रदानं च तथा शय्यासनस्य च ।
एकैकं पाण्डवश्रेष्ठ गोप्रदानाद्विशिष्यते ॥ १४.१०१.५४ ॥
આશ્રય આપવો, તેમ જ શય્યા અને આસન આપવું — હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, આમાંનું દરેક ગોદાનથી વિશેષ છે.
14.101.55
पादोदकं पादघृतं दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यो नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥ १४.१०१.५५ ॥
જેઓ બ્રાહ્મણોને પગ ધોવાનું જળ, પગે ઘી, દીવો, અન્ન અને આશ્રય આપે છે, તેઓ યમ પાસે જતા નથી.
14.101.56
विप्रातिथ्ये कृते राजन्भक्त्या शुश्रूषितेऽपि च ।
देवाः शुश्रूषिताः सर्वे त्रयस्त्रिंशदरिन्दम ॥ १४.१०१.५६ ॥
હે રાજન, બ્રાહ્મણોનો આતિથ્ય સત્કાર કર્યો અને ભક્તિથી સેવા કરી, તો હે શત્રુદમન, ત્રાંસી દેવતાઓ સર્વની સેવા થઈ.
14.101.57
अभ्यागतो ज्ञातपूर्वो ह्यज्ञातोऽतिथिरुच्यते ।
तयोः पूजां द्विजः कुर्यादिति पौराणिकी श्रुतिः ॥ १४.१०१.५७ ॥
જે પહેલેથી ઓળખીતો હોય તે અભ્યાગત; અજાણ્યો હોય તે અતિથિ કહેવાય છે. એ બંનેની પૂજા દ્વિજે કરવી જોઈએ એવી પૌરાણિક શ્રુતિ છે.
14.101.58
पादाभ्यङ्गन्नपानैस्तु योऽतिर्थिं पूजयेन्नरः ।
पूजितस्तेन राजेन्द्र भवामीह न संशयः ॥ १४.१०१.५८ ॥
પગે તેલ ચોપડી, અન્ન-પાણીથી જે મનુષ્ય અતિથિની પૂજા કરે છે, હે રાજેન્દ્ર, તેનાથી પૂજિત થઈ હું અહીં (તેની સામે) પ્રગટ થાઉં છું, એમાં સંશય નથી.
14.101.59
शीघ्रं पापाद्विनिर्मुक्तो मया चानुग्रहीकृतः ।
विमानेनेन्दुकल्पेन मम लोकं स गच्छति ॥ १४.१०१.५९ ॥
તે તરત પાપથી મુક્ત થાય છે અને મારી કૃપાનો પાત્ર બને છે; ચંદ્ર જેવા વિમાનમાં બેસીને તે મારા લોકમાં જાય છે.
14.101.60
अभ्यागतं श्रान्तमनुव्रजन्ति ।
देवाश्च सर्वे पितरोऽग्नयश्च।
तस्मिन्द्विजे पूजिते पूजिताः स्यु-
र्गते निराशाः पितरो व्रजन्ति ॥ १४.१०१.६० ॥
થાકીને આવેલા અભ્યાગતની પાછળ દેવો, પિતૃઓ અને અગ્નિઓ સૌ અનુસરે છે. એ દ્વિજની પૂજા થતાં તેઓ પણ પૂજિત થાય છે; તે જતાં પિતૃઓ નિરાશ થઈને પાછા ફરે છે.
14.101.61
अतिर्थिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
पितरस्तस्य नाश्नन्ति दशवर्षणि पञ्च च ॥ १४.१०१.६१ ॥
જેના ઘરેથી અતિથિ નિરાશ થઈને પાછો ફરે છે, તેના પિતૃઓ પંદર વર્ષ સુધી ભોજન કરતા નથી.
14.101.62
वर्जितः पितृभिर्लुब्धः स देवैरग्निभिः सह ।
निरयं रौरवं गत्वा दशवर्षाणि पञ्च च।
ततश्चापि च्युतः कालादिह चोच्छिष्टभुग्भवेत् ॥ १४.१०१.६२ ॥
પિતૃઓ, દેવો અને અગ્નિઓ દ્વારા ત્યજાયેલો લોભી રૌરવ નરકમાં જઈને પંદર વર્ષ રહે છે; પછી સમય પૂરો થતાં અહીં એઠું ખાનારો થાય છે.
14.101.63
वैश्वदेवान्तिके प्राप्तमतिथिं यो न पूजयेत् ।
चण्डालत्वमवाप्नोति सद्य एव न संशयः ॥ १४.१०१.६३ ॥
વૈશ્વદેવ બલિ સમયે આવેલા અતિથિનો જે આદર કરતો નથી, તે તરત જ ચાંડાલત્વ પામે છે; એમાં સંશય નથી.
14.101.64
निर्वासयति यो विप्रं देशकालगतं गृहात् ।
पतितस्तत्क्षणादेव जायते नात्र संशयः ॥ १४.१०१.६४ ॥
યોગ્ય દેશકાળે આવેલા બ્રાહ્મણને જે ઘરમાંથી કાઢી મૂકે છે, તે તે જ ક્ષણે પતિત થઈને જન્મે છે; એમાં સંશય નથી.
14.101.65
नरके रौरवे घोरे वर्षकोटिं स पच्यते ।
ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके नराधमः।
श्वा वै द्वादशजन्मानि जायते क्षुत्पिपासितः ॥ १४.१०१.६५ ॥
તે ભયાનક રૌરવ નરકમાં કરોડો વર્ષ સુધી બળે છે; પછી સમય પૂરો થતાં આ લોકમાં અધમ માણસ થઈ, ભૂખ-તરસથી પીડિત થઈ, બાર જન્મ કૂતરો થઈને જન્મે છે.
14.101.66
चण्डालोप्यतिथिः प्राप्तो देशकालेऽन्नकाङ्क्षयाः ।
अभ्युद्गम्यो गृहस्थेन पूजनीयश्च सर्वदा ॥ १४.१०१.६६ ॥
ચાંડાલ પણ અતિથિ થઈને યોગ્ય દેશકાળે અન્નની ઇચ્છાએ આવે, તો ગૃહસ્થે તેની સામે ઊભા થઈને સ્વાગત કરવું અને હંમેશાં તેનો આદર કરવો.
14.101.67
अनर्चयित्वा योऽश्नाति लोभमोहविचेतनः ।
स चण्डालत्वमापन्नो दश जन्मानि पाण्डव ॥ १४.१०१.६७ ॥
અતિથિનો સત્કાર કર્યા વિના લોભ અને મોહથી વિવેકહીન થઈને જે ભોજન કરે છે, હે પાંડવ, તે ચાંડાલત્વ પામીને દસ જન્મ સુધી તે સ્થિતિમાં રહે છે.
14.101.68
निराशमतिथिं कृत्वा भुञ्जनो यः प्रहृष्टवान् ।
न जानाति किलात्मानं विष्ठकूपे निपातितं ॥ १४.१०१.६८ ॥
અતિથિને નિરાશ કરીને આનંદથી જે ભોજન કરે છે, તે પોતે જ વિષ્ઠાના કૂવામાં નાખી દેવાયો છે એ જાણતો નથી.
14.101.69
मोघं ध्रुवं प्रोर्णयति मोघमस्य तु पच्यते ।
मोघमन्नं सदाऽश्नाति योतिथिं न च पूजयेत् ॥ १४.१०१.६९ ॥
તેનો પ્રયત્ન ચોક્કસ વ્યર્થ જાય છે; તેણે રાંધેલું અન્ન પણ વ્યર્થ જાય છે. અતિથિની પૂજા ન કરીને સદા વ્યર્થ અન્ન ખાનાર આવો બને છે.
14.101.70
साङ्गोपाङ्गांस्तु यो वेदान्पठतीह दिनेदिने ।
न चातिथिं पूजयति वृथा भवति स द्विजः ॥ १४.१०१.७० ॥
જે અંગ-ઉપાંગ સહિત દરરોજ વેદોનું પઠન કરે છે, પણ અતિથિનો સત્કાર કરતો નથી, તે દ્વિજ વ્યર્થ થાય છે.
14.101.71
पाकयज्ञमहायज्ञैः सोमसंस्थाभिरेव च ।
ये यजन्ति न चार्चन्ति गृहेष्वतिथिमागतम् ॥ १४.१०१.७१ ॥
પાકયજ્ઞ, મહાયજ્ઞ અને સોમસંસ્થાઓ વડે જે યજ્ઞ કરે છે, પણ ઘરે આવેલા અતિથિનો સત્કાર કરતા નથી.
14.101.72
तेषां यशोभिकामानां दत्तमिष्टं च यद्भवेत् ।
वृथा भवति तत्सर्वमाशया हि तया हतम् ॥ १४.१०१.७२ ॥
યશની ઇચ્છા રાખનારાઓનું જે દાન અને ઇષ્ટયજ્ઞ, તે સર્વ વ્યર્થ થાય છે; એ આશાથી જ તે નાશ પામ્યું છે.
14.101.73
देशं कालं च पात्रं च स्वशक्तिं च निरीक्ष्य च ।
अल्पं समं महद्वापि कुर्यादातिथ्यमात्मवान् ॥ १४.१०१.७३ ॥
સ્થળ, કાળ, પાત્રતા અને પોતાની શક્તિ તપાસીને, આત્મસંયમી માણસે થોડું, સમાન કે મોટું, જેવું હોય તેવું આતિથ્ય કરવું.
14.101.74
सुमुखः सुप्रसन्नात्मा धीमानतिथिमागतम् ।
स्वागतेनासनेनाद्भिरन्नाद्येन च पूजयेत् ॥ १४.१०१.७४ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે આવેલા અતિથિનું પ્રસન્ન મુખ અને પ્રસન્ન મનથી સ્વાગત-વચન, આસન, જળ અને અન્નથી સત્કાર કરવો.
14.101.75
हितः प्रियो वा द्वेष्यो वा मूर्खः पण्डित एव वा ।
प्राप्तो यो वैश्वदेवान्ते सोतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ १४.१०१.७५ ॥
હિતૈષી હોય, પ્રિય હોય, દ્વેષી હોય, મૂર્ખ હોય કે પંડિત, વૈશ્વદેવના અંતે જે આવે તે અતિથિ છે; તે સ્વર્ગનો માર્ગ છે.
14.101.76
क्षुत्पिपासाश्रमार्ताय देशकालगताय च ।
सत्कृत्यान्नं प्रदातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता ॥ १४.१०१.७६ ॥
ભૂખ, તરસ અને થાકથી પીડિત અને દૂર દેશ-કાળથી આવેલાને, યજ્ઞફળની ઇચ્છા રાખનારે આદરપૂર્વક અન્ન આપવું.
14.101.77
भोजयेदात्मनः श्रेष्ठान्विधइवद्धव्यकव्ययोः ।
अन्नं प्राणो मनुष्यणामन्नदः प्राणदो भवेत्।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ १४.१०१.७७ ॥
પોતાના શ્રેષ્ઠ જનોને વિધિ પ્રમાણે હવ્ય અને કવ્યમાં ભોજન કરાવવું. અન્ન એ માણસોનો પ્રાણ છે; અન્ન આપનાર પ્રાણ આપનાર થાય છે. તેથી સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે વિશેષ રીતે અન્ન આપવું.
14.101.78
अन्नदः सर्वकामैस्तु सुतृप्तः सुष्ट्वलङ्कृतः ।
पूर्णचन्द्रप्रकाशेन विमानेन विराजते ॥ १४.१०१.७८ ॥
અન્ન આપનાર સર્વ કામનાઓથી પૂર્ણ, સારી રીતે તૃપ્ત અને સુંદર અલંકારોથી શોભિત થઈ, પૂર્ણચંદ્રના પ્રકાશ જેવા વિમાનમાં શોભે છે.
14.101.79
सेव्यमानो वरस्त्रीभिर्मम लोकं स गच्छति ।
क्रीडित्वा तु ततस्तस्मिन्वर्षकोटिं यथाऽमरः ॥ १४.१०१.७९ ॥
શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ દ્વારા સેવાતો તે મારા લોકમાં જાય છે; ત્યાં દેવની જેમ કરોડો વર્ષો ક્રીડા કરે છે.
14.101.80
ततस्चापि च्युतः कालादिह लोके महायशाः ।
वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८० ॥
પછી સમય પૂરો થતાં તે મહાયશસ્વી આ લોકમાં ચ્યુત થઈ વેદ અને શાસ્ત્રોના અર્થતત્ત્વને જાણનાર, ભોગસંપન્ન બ્રાહ્મણ બને છે.
14.101.81
यथाश्रद्धं तु यः कुर्यान्मनुष्येषु प्रजायते ।
महाधनपतिः श्रीमान्वेदवेदाङ्गपारगः।
सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८१ ॥
જે શ્રદ્ધા અનુસાર (દાન) કરે છે, તે મનુષ્યોમાં જન્મે છે: મહાધનના સ્વામી, શ્રીમાન, વેદ-વેદાંગના પારંગત, સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞ, ભોગસંપન્ન બ્રાહ્મણ બને છે.
14.101.82
सर्वातिथ्यं तु यः कुर्याद्वर्षमेकमकल्मषः ।
धर्मार्जितधनो भूत्वा पाकभेदविवर्जितः ॥ १४.१०१.८२ ॥
જે એક વર્ષ નિષ્પાપ રહીને સર્વ અતિથિસત્કાર કરે છે, ધર્મથી ઉપાર્જિત ધનવાળો થઈને, રસોઈના ભેદ વિનાનો થઈને.
14.101.83
देवानिव स्वयं विप्रानर्चयित्वा पितॄनपि ।
विप्रानग्राशनाशी यस्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.८३ ॥
દેવોની જેમ પોતે બ્રાહ્મણો અને પિતૃઓની પૂજા કરીને, જે બ્રાહ્મણોને પ્રથમ ભોજન કરાવવા ઇચ્છે છે, તેનું પુણ્યફળ સાંભળ.
14.101.84
वर्षेणैकेन यावन्ति पिण्डान्यश्नन्ति ये द्विजाः ।
तावद्वर्षाणि राजेन्द्र मम लोके महीयते ॥ १४.१०१.८४ ॥
એક વર્ષમાં આ દ્વિજો જેટલા પિંડ ખાય છે, હે રાજેન્દ્ર, એટલાં વર્ષો સુધી તે મારા લોકમાં પૂજાય છે.
14.101.85
ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके महायशाः ।
वेदसास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८५ ॥
પછી તે યોગ્ય કાળે આ લોકમાંથી ચ્યુત થઈ, મહાયશસ્વી, વેદ અને શાસ્ત્રોના અર્થતત્ત્વના જ્ઞાતા, ભોગવાન બ્રાહ્મણ થશે.
14.101.86
सर्वातिथ्यं तु यः कुर्याद्यथाश्रद्धं नरेश्वर ।
अकालनियमेनापि सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ १४.१०१.८६ ॥
હે નરેશ્વર, જે શ્રદ્ધા અનુસાર સર્વ અતિથિઓનો સત્કાર કરે છે, અને નિશ્ચિત કાળના નિયમ વિના પણ સત્યવાદી તથા જિતેન્દ્રિય રહે છે,
14.101.87
सत्यसन्धो चितक्रोधः शाखाधर्मविवर्जितः ।
अधर्मभीरुर्धर्मिष्ठो मायामात्सर्यवर्जितः ॥ १४.१०१.८७ ॥
જે સત્યપ્રતિજ્ઞ, ક્રોધ રોકનારો, શાખાધર્મ રહિત, અધર્મથી ડરનારો, ધર્મનિષ્ઠ અને માયા-માત્સર્ય રહિત છે,
14.101.88
श्रद्दधानः सुचिर्नित्यं पाकबेदविवर्जितः ।
स विमानेन दिव्येन दिव्यरूपी महायशाः ॥ १४.१०१.८८ ॥
જે શ્રદ્ધાવાન, સદા શુચિ, પાકવેદ-વિધિ રહિત છે, તે મહાયશસ્વી દિવ્ય રૂપ ધારણ કરી દિવ્ય વિમાનમાં જાય છે.
14.101.89
पुरन्दरपुरं याति गीयमानोप्सरोगणैः ।
मन्वन्तरं तु तत्रैव क्रीडित्वा देवपूजितः।
मानुष्यलोकमागम्य भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८९ ॥
તે પુરંદરની નગરીમાં જાય છે, જ્યાં અપ્સરાઓના સમૂહ તેનું ગાન કરે છે; ત્યાં જ એક મન્વંતર ક્રીડા કરીને, દેવતાઓથી પૂજિત થઈને, મનુષ્યલોકમાં આવી ભોગવાન બ્રાહ્મણ થાય છે.
14.101.90
दशजन्मानि विप्रत्वमाप्नुयाद्राजपूजितः ।
जातिस्मरश्च भवति यत्रयत्रोपजायते ॥ १४.१०१.९० ॥
તે દસ જન્મોમાં બ્રાહ્મણત્વ પામે છે, રાજાઓથી પૂજાય છે; જ્યાં જ્યાં જન્મે છે ત્યાં પૂર્વજન્મનું સ્મરણ ધરાવે છે.