महाभारत · अध्याय 14.101
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.101.1
श्रुत्वा यमपुराध्वानं जीवानां गमनं तथा ।
धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.१०१.१ ॥
यमपुरीचा मार्ग आणि जीवांचे तिकडे जाणे ऐकून प्रसन्न मनाच्या धर्मपुत्राने पुन्हा केशवास म्हटले.
14.101.2
देवदेवेश दैत्यघ्न ऋषिसङ्घैरभिष्टुत ।
भगवन्भवहञ्श्रीमन्सहस्रादित्यसन्निभ ॥ १४.१०१.२ ॥
हे देवांच्या देवा, दैत्यांचा नाश करणाऱ्या, ऋषिसमूहांनी स्तविलेल्या, भगवन्, भवबंधाचा नाश करणाऱ्या, श्रीमान्, हजार सूर्यांसारख्या तेजस्वी!
14.101.3
सर्वसंभव धर्मज्ञ सर्वधरमप्रवर्तक ।
सर्वदानफलं सौम्य कथयस्व ममाच्युत ॥ १४.१०१.३ ॥
हे सर्वांचे उत्पत्तिस्थान, धर्मज्ञ, सर्व धर्मांचे प्रवर्तक, सौम्य, अच्युता! सर्व दानांचे फल मला सांगा.
14.101.4
दानं देयं कथं कृष्ण कीदृशाय द्विजाय वै ।
कीदृशं वा तपः कृत्वा तत्फलं कुत्र भुज्यते ॥ १४.१०१.४ ॥
हे कृष्णा, दान कसे द्यावे आणि कोणत्या प्रकारच्या ब्राह्मणास द्यावे? किंवा कोणते तप केल्यास त्याचे फळ कुठे भोगले जाते?
14.101.5
एवमुक्तो हृषीकेशो धर्मपुत्रेण धीमता ।
उवाच धर्मपुत्राय पुण्यान्धर्मान्महोदयान् ॥ १४.१०१.५ ॥
बुद्धिमान धर्मपुत्राने असे म्हटल्यावर हृषीकेशाने धर्मपुत्रास पुण्यकारक आणि महान फल देणारे धर्म सांगितले.
14.101.6
शृणुष्वावहितो राजन्पूतं पापघ्नमुत्तमम् ।
सर्वदानफलं सौम्य न श्राव्यं पापकर्मणम् ॥ १४.१०१.६ ॥
हे राजा, लक्षपूर्वक ऐक. हे पवित्र, पापनाशक, उत्तम आहे; हे सर्व दानांचे फल आहे. हे सौम्य, पापकर्म्याला हे ऐकवू नये.
14.101.7
यच्छ्रुत्वा पुरुषः स्त्री वा नष्टपापः समाहितः ।
तत्क्षणात्पूततां याति पापकर्मरतोपि वा ॥ १४.१०१.७ ॥
जे ऐकून पुरुष किंवा स्त्री, पाप नष्ट होऊन एकाग्र चित्ताने त्याच क्षणी पवित्रता प्राप्त करते, पापकर्मात रत असले तरीही.
14.101.8
एकाहमपि कौन्तेय भूमावुत्पादितं जलम् ।
सप्त तारयते पूर्वान्वितृष्णा यत्र गौर्भवेत् ॥ १४.१०१.८ ॥
हे कौन्तेया, जमिनीतून खणून काढलेले पाणी एक दिवसही, जिथे गाय तृप्त होईल, ते सात पूर्वजांना तारते.
14.101.9
पानीयं परमं लोके जीवानां जीवनं स्मृतम् ।
पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति पाण्डव।
पानीयस्य गुणा दिव्याः परलोके गुणावहाः ॥ १४.१०१.९ ॥
जगात पिण्याचे पाणी हेच सर्वश्रेष्ठ आहे; ते प्राण्यांचे जीवन मानले जाते. हे पांडवा, पाण्याच्या दानाने तृप्ती होते. पाण्याचे दिव्य गुण परलोकातही कल्याणकारी असतात.
14.101.10
तत्र पुष्पोदकी नाम नदी परमपावनी ।
कामान्ददाति राजेन्द्र तोयदानां यमालये ॥ १४.१०१.१० ॥
तेथे पुष्पोदकी नावाची अत्यंत पावन करणारी नदी आहे. हे राजेंद्रा, ती पाणी दान करणाऱ्यांना यमलोकात इच्छित फल देते.
14.101.11
शीतलं सलिलं ह्यत्र ह्यक्षय्यममृतोपमम् ।
शीततोयप्रदादॄणां भवेन्नित्यं सुखावहम् ॥ १४.१०१.११ ॥
येथे शीतल पाणी खरोखर अक्षय्य आणि अमृतासारखे आहे. शीतल पाणी देणाऱ्यांना ते सदैव सुखदायक असते.
14.101.12
ये चाप्यतोयदातारः पूयस्तेषां विधीयते। ॥ १४.१०१.१२ ॥
जे पाणी दान करत नाहीत, त्यांच्यासाठी पू भरलेले नरक विहित केले आहे.
14.101.13
प्रणश्यत्यंबुपानेन बुभुक्षा च युधिष्ठिर ।
तृपीषस्य न चान्नेन पिपासाऽपि प्रणश्यति।
तस्मात्तोयं सदा देयं तृषितेभ्यो विजानता। ॥ १४.१०१.१३ ॥
हे युधिष्ठिरा, पाणी प्यायल्याने भूकही नाहीशी होते. अन्नाने तृप्त झालेल्याची तहानही नाहीशी होते. म्हणून जाणत्याने तहानलेल्यांना नेहमी पाणी द्यावे.
14.101.14
अग्नेर्मूर्तिः क्षितेर्योनिरमृतस्य स संभवः ।
अतोंभः सर्वभूतानां मूलमित्युच्यते बुधैः ॥ १४.१०१.१४ ॥
पाणी हे अग्नीचे रूप, पृथ्वीचे उगमस्थान आणि अमृताचा उत्पत्तिस्थान आहे. म्हणून ज्ञानी लोक पाण्याला सर्व प्राण्यांचे मूळ म्हणतात.
14.101.15
अद्भिः सर्वाणि भूतानि जीवन्ति प्रभवन्ति च ।
तस्मात्सर्वेषु दानेषु तोयदानं विशिष्यते ॥ १४.१०१.१५ ॥
पाण्यामुळे सर्व प्राणी जगतात आणि जन्माला येतात. म्हणून सर्व दानांमध्ये पाण्याचे दान श्रेष्ठ मानले जाते.
14.101.16
सर्वदानतपोयज्ञैर्यत्प्राप्यं फलमुत्तमम् ।
तत्सर्वं तोयदानेन प्राप्यते नात्र संशयः ॥ १४.१०१.१६ ॥
सर्व दाने, तप आणि यज्ञांनी जे उत्तम फळ मिळते, ते सर्व पाण्याच्या दानाने मिळते, यात संशय नाही.
14.101.17
ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्त्वन्नदातं सुसंस्कृतम् ।
तैस्तु दत्ताः स्वयं प्राणा भवन्ति भरतर्षभ ॥ १४.१०१.१७ ॥
जे लोक ब्राह्मणांना चांगल्या प्रकारे शिजवलेले अन्न दान देतात, त्यांच्याकडून जणू स्वतःचे प्राणच दिले गेले असे होते, हे भरतश्रेष्ठा.
14.101.18
अन्नाद्रक्तं च शुक्लं च अन्ने जीवः प्रतिष्ठितः ।
इन्द्रियाणि च बुद्धिश्च पुष्णन्त्यन्नेन नित्यशः।
अन्नहीनानि सीदन्ति सर्वभूतानि पाण्डव ॥ १४.१०१.१८ ॥
अन्नापासून रक्त आणि शुक्र तयार होते, आणि अन्नातच जीव स्थिर असतो. इंद्रिये आणि बुद्धी नेहमी अन्नानेच पोसली जातात. हे पांडवा, अन्नाविना सर्व प्राणी क्षीण होतात.
14.101.19
तेजो बलं च रूपं च सत्वं वीर्यं धृतिर्द्युतिः ।
ज्ञानं मेधा तथाऽऽयुश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १४.१०१.१९ ॥
तेज, बल, रूप, सत्त्व, वीर्य, धृती, द्युती, ज्ञान, मेधा आणि आयुष्य — हे सर्व अन्नात प्रतिष्ठित आहे.
14.101.20
देवमानवर्तिर्यक्षु सर्वलोकेषु सर्वदा ।
सर्वकालं हि सर्वेषां सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १४.१०१.२० ॥
देव, मानव, तिर्यक आणि यक्ष यांच्यात, सर्व लोकांत, सदा, सर्व काळी — सर्व काही, सर्व प्राण्यांचे, अन्नात प्रतिष्ठित आहे.
14.101.21
अन्नं प्रजापते रूपमन्नं प्रजननं स्मृतम् ।
सर्वभूतमयं चान्नं जीवश्चान्नमयः स्मृतः ॥ १४.१०१.२१ ॥
अन्न हे प्रजापतीचे रूप आहे; अन्नच प्रजनन असे स्मरले जाते. अन्न सर्वभूतमय आहे; जीवही अन्नमय असे म्हटले आहे.
14.101.22
अन्नेनाधिष्ठितः प्राण अपानो व्यान एव च ।
उदानश्च समानश्च धारयन्ति शरीरिणम् ॥ १४.१०१.२२ ॥
अन्नाने अधिष्ठित प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समान हेच शरीरधारीला धारण करतात.
14.101.23
शयनोत्थानगमनग्रहणाकर्षणानि च ।
सर्वसत्वकृतं क्रम चान्नादेव प्रवर्तते ॥ १४.१०१.२३ ॥
झोपणे, उठणे, चालणे, घेणे, ओढणे, आणि सर्व प्राण्यांनी केलेला सर्व क्रम — हे सर्व अन्नापासूनच प्रवृत्त होते.
14.101.24
चतुर्विधानि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च ।
अन्नाद्भवन्ति राजेन्द्र सृष्टिरेषा प्रजापतेः ॥ १४.१०१.२४ ॥
चर आणि स्थिर अशी चार प्रकारची भूते अन्नापासूनच निर्माण होतात, हे राजेंद्रा; ही प्रजापतीची सृष्टी आहे.
14.101.25
विद्यास्थानानि सर्वाणि सर्वयज्ञाश्च पावनाः ।
अन्नाद्यस्मात्प्रवर्तन्ते तस्मादन्नं परं स्मृतम् ॥ १४.१०१.२५ ॥
सर्व विद्यास्थाने आणि सर्व पावन यज्ञ अन्नापासूनच प्रवर्तित होतात, म्हणून अन्न हेच श्रेष्ठ मानले गेले आहे.
14.101.26
देवा रुद्रादयः सर्वे पितरोऽप्यग्नयस्तथा ।
यस्मादन्नेन तुष्यन्ति तस्मादन्नं विशिष्यते ॥ १४.१०१.२६ ॥
रुद्रादी सर्व देव, पितर आणि अग्नीही अन्नाने तृप्त होतात; म्हणून अन्न विशिष्ट आहे.
14.101.27
यस्मादन्नात्प्रजाः सर्वाः कल्पेकल्पेऽसृजत्प्रभुः ।
तस्मादन्नात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ १४.१०१.२७ ॥
ज्या अन्नापासून प्रभूने प्रत्येक कल्पात सर्व प्रजा निर्माण केल्या, त्या अन्नाच्या दानापेक्षा श्रेष्ठ दान झाले नाही आणि होणारही नाही.
14.101.28
यस्मादन्नात्प्रवर्तन्ते धर्मार्थौ काम एव च ।
तस्मादन्नात्परं दानं नामुत्रेह च पाण्डव ॥ १४.१०१.२८ ॥
ज्या अन्नापासून धर्म, अर्थ आणि काम प्रवर्तित होतात, त्या अन्नाच्या दानापेक्षा श्रेष्ठ दान इहलोकी किंवा परलोकी नाही, हे पाण्डवा.
14.101.29
यक्षरक्षोग्रहा नागा भूतान्यन्ते च दानवाः ।
तुष्यन्त्यन्नेन यस्मात्तु तस्मादन्नं परं भवेत् ॥ १४.१०१.२९ ॥
यक्ष, राक्षस, ग्रह, नाग, भूते आणि शेवटी दानवही अन्नाने तृप्त होतात; म्हणून अन्नच परम असावे.
14.101.30
परान्नमुपभुञ्जनो यत्कर्म कुरुते शुभम् ।
तच्छुभस्यैकभागस्तु कर्तुर्भवति भारत ॥ १४.१०१.३० ॥
दुसऱ्याचे अन्न खाणारा जे शुभ कर्म करतो, त्या शुभाचा एकच भाग कर्त्याला मिळतो, हे भारता.
14.101.31
अन्नदस्य त्रयो भागा भन्ति पुरुषर्षभ ।
तस्यादन्नं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ १४.१०१.३१ ॥
अन्नदात्याला तीन भाग मिळतात, हे पुरुषर्षभा. म्हणून अन्न विशेषतः ब्राह्मणांनाच द्यावे.
14.101.32
ब्राह्मणाय दरिद्राय योऽन्नं संवत्सरं नृप ।
श्रोत्रियाय प्रयच्छेद्वै पाकभेदविवर्जितः ॥ १४.१०१.३२ ॥
हे नृपा, जो एक वर्षभर दरिद्री ब्राह्मणाला, श्रोत्रियाला पाकभेदरहित अन्न देतो...
14.101.33
डंभानृतविमुक्तस्तु परां भक्तिमुपागतः ।
स्वधर्मेणार्जितफलं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.३३ ॥
पण दंभ आणि असत्यापासून मुक्त होऊन परम भक्ती प्राप्त करणाऱ्याचे स्वधर्माने मिळवलेले फल आणि पुण्यफल ऐक.
14.101.34
शतवर्षसहस्राणि कामगः कामरूपधृत् ।
मोदतेऽमरलोकस्थः पूज्यमानोप्सरोगणैः।
ततश्चापि च्युतः कालान्नरलोके द्विजो भवेत् ॥ १४.१०१.३४ ॥
इच्छेनुसार संचार करणारा आणि इच्छेनुसार रूप धारण करणारा तो शेकडो-हजारो वर्षे अमरलोकात राहून अप्सरांच्या गणांनी पूजित होऊन आनंद भोगतो. मग कालांतराने तेथून च्युत होऊन मनुष्यलोकात द्विज होतो.
14.101.35
अग्नभिक्षां च यो दद्याद्दरिद्राय द्विजातये ।
षण्मासान्वार्षिकं श्राद्दं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.३५ ॥
जो दरिद्री द्विजाला अन्नभिक्षा देतो, त्याला सहा महिने वार्षिक श्राद्ध केल्याचे पुण्यफल मिळते. ते पुण्यफल ऐक.
14.101.36
गोसहस्रप्रदानेन यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्प्रण्यफलमाप्नोति नरो वै नात्र संशयः ॥ १४.१०१.३६ ॥
हजार गायी दान केल्याने जे पुण्य सांगितले आहे, तेच पुण्यफल मनुष्य मिळवतो; यात संशय नाही.
14.101.37
अथ संवत्सरं दद्यादग्रभिक्षामयाचते ।
प्रच्छद्यैव स्वयं नीत्वा तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.३७ ॥
नंतर एक वर्षभर याचकाला पहिली भिक्षा देऊन, ती स्वतः झाकून नेणाऱ्याचे पुण्यफळ ऐक.
14.101.38
कपिलानां सहस्रैस्तु यद्देयं पुण्यमुच्यते ।
तत्सर्वमखिलं प्राप्य शक्रलोके महीयते ॥ १४.१०१.३८ ॥
हजार कपिला गाई दान केल्याने जे पुण्य सांगितले आहे, ते सर्व मिळवून तो इंद्रलोकात गौरविला जातो.
14.101.39
स शक्रभवने रम्ये र्षिकोटिशतं नृप ।
यथाकामं महातेजाः क्रीडत्यप्सरसांगणैः ॥ १४.१०१.३९ ॥
हे राजा, तो इंद्राच्या रमणीय भवनात शंभर कोटी ऋषींसह, इच्छेनुसार अप्सरांच्या समूहांसह महातेजस्वी होऊन क्रीडा करतो.
14.101.40
अन्नं च यस्तु वै दद्याद्द्विजाय नियतव्रतः ।
दशवर्षामि राजेन्द्र तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.४० ॥
जो नियमव्रती पुरुष ब्राह्मणाला दहा वर्षे अन्नदान करतो, हे राजेंद्रा, त्याचे पुण्यफळ ऐक.
14.101.41
कपिला शतसहस्रस्य विधिदत्तस्य यत्फलम् ।
तत्पुण्यफलमासाद्य पुरन्दरपुरं व्रजेत् ॥ १४.१०१.४१ ॥
विधिपूर्वक दिलेल्या लाख कपिला गाईंचे जे फळ, ते पुण्यफळ मिळवून तो पुरंदराच्या नगरीत जातो.
14.101.42
स शक्रभवने रम्ये कामरूपी यथासुखम् ।
शतकोटिसमा राजन्क्रीडतेऽमरपूजितः ॥ १४.१०१.४२ ॥
तो इंद्राच्या रमणीय भवनात, इच्छेनुसार रूप धारण करून, सुखाने, हे राजा, शंभर कोटी वर्षे देवांनी पूजित होऊन क्रीडा करतो.
14.101.43
शक्रलोकावतीर्णश्च इह लोके महाद्युतिः ।
चतुर्वेदी द्विजः श्रीमाञ्जायते राजपूजितः ॥ १४.१०१.४३ ॥
इंद्रलोकातून अवतरलेला आणि या लोकी महातेजस्वी, चारही वेदांचा जाणकार, श्रीमान द्विज जन्मतो; तो राजांकडून पूजला जातो.
14.101.44
अध्वश्रान्ताय विप्राय क्षुधितायान्नकाङ्क्षिणे ।
देशकालाभियाताय दीयते पाण्डुनन्दन ॥ १४.१०१.४४ ॥
हे पांडुनंदना, मार्गाने थकलेल्या, भुकेल्या, अन्नाची इच्छा असलेल्या, योग्य देश-काली आलेल्या ब्राह्मणास दान दिले जाते.
14.101.45
याचतेऽन्नं न दद्याद्यो विद्यामाने धनागमे ।
स लुब्धो नरकं याति कृमीणां कालसूत्रकम् ॥ १४.१०१.४५ ॥
धनप्राप्ती असताना याचकाला अन्न जो देत नाही, तो लोभी कृमींनी भरलेल्या कालसूत्रक नरकात जातो.
14.101.46
तत्र नरके घोरे लोभमोहविचेतनः ।
दशरव्षसहस्राणि क्लिश्यते वेदनार्दितः ॥ १४.१०१.४६ ॥
त्या भयंकर नरकात लोभ आणि मोहाने भान हरपलेला तो दहा हजार वर्षे वेदनेने पीडित होऊन यातना भोगतो.
14.101.47
तस्माच्च नरकान्मुक्तः कालेन महता हि सः ।
दरिद्रो मानुषे लोके चण्डालेष्वपि जायते। ॥ १४.१०१.४७ ॥
त्या नरकातून बऱ्याच काळानंतर मुक्त होऊन तो मानवलोकात दरिद्री होऊन चांडाळांमध्येही जन्म घेतो.
14.101.48
यस्तु पांसुलपादश्च दूराध्वश्रमकर्शितः ।
क्षुत्पिपासाश्रमश्रान्त आर्तः खिन्नगतिर्द्विजः ॥ १४.१०१.४८ ॥
परंतु धुळीने माखलेल्या पायांचा, लांबच्या वाटेच्या श्रमाने कृश झालेला, भूक, तहान आणि श्रमाने थकलेला, पीडित, अडखळत चालणारा द्विज—
14.101.49
पृच्छन्वै ह्यन्नदातारं गृहमभ्येत्य याचयेत् ।
तं पूजयेत्तु यत्नेन सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः।
तस्मिंस्तुष्टे नरश्रेष्ठ तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥ १४.१०१.४९ ॥
अन्नदात्याला विचारून घरी येऊन याचना करणाऱ्याचा यत्नपूर्वक सत्कार करावा; तो अतिथी स्वर्गाचा मार्ग आहे. हे नरश्रेष्ठा, तो संतुष्ट झाल्यास सर्व देव संतुष्ट होतात.
14.101.50
न तथा हविषा होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।
अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिपूजनात् ॥ १४.१०१.५० ॥
हे पार्था, हविर्द्रव्य, होम, पुष्पे किंवा अनुलेपनांनी अग्नी तितके संतुष्ट होत नाहीत, जितके अतिथिपूजनाने होतात.
14.101.51
कपिलायां तु दत्तायां विधिवज्ज्येष्ठपुष्करे ।
न तत्फलमवाप्नोति यत्फलं विप्रबोजनान्। ॥ १४.१०१.५१ ॥
ज्येष्ठपुष्करात विधिपूर्वक कपिला गाय दान केली तरी ब्राह्मणभोजनाने मिळणारे फळ मिळत नाही.
14.101.52
द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावत्पुष्करपत्रेण पिबन्ति पितरो जलम् ॥ १४.१०१.५२ ॥
ब्राह्मणांच्या पादोदकाने भिजलेली पृथ्वी जोपर्यंत राहते, तोपर्यंत पितर कमलपत्राने जल पितात.
14.101.53
देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टापमार्जनम् ।
श्रान्तसंवाहनं चैव तथा पादावसेचनम् ॥ १४.१०१.५३ ॥
देवांची माळ काढणे, ब्राह्मणांचे उष्टे पुसणे, श्रांतांचे पाय चेपणे आणि तसेच पाय धुणे.
14.101.54
प्रतिश्रयप्रदानं च तथा शय्यासनस्य च ।
एकैकं पाण्डवश्रेष्ठ गोप्रदानाद्विशिष्यते ॥ १४.१०१.५४ ॥
निवारा देणे, तसेच शय्या व आसन देणे — हे पांडवश्रेष्ठा, यातील प्रत्येक गोदानापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
14.101.55
पादोदकं पादघृतं दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यो नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥ १४.१०१.५५ ॥
जे ब्राह्मणांना पाय धुण्याचे पाणी, पायांना लावण्यासाठी तूप, दीप, अन्न आणि निवारा देतात, ते यमाकडे जात नाहीत.
14.101.56
विप्रातिथ्ये कृते राजन्भक्त्या शुश्रूषितेऽपि च ।
देवाः शुश्रूषिताः सर्वे त्रयस्त्रिंशदरिन्दम ॥ १४.१०१.५६ ॥
हे राजा, ब्राह्मणांचा आतिथ्य केले आणि भक्तीने त्यांची सेवा केली, तर हे शत्रुदमना, तेहतीस ही सर्व देवांची सेवा झाली.
14.101.57
अभ्यागतो ज्ञातपूर्वो ह्यज्ञातोऽतिथिरुच्यते ।
तयोः पूजां द्विजः कुर्यादिति पौराणिकी श्रुतिः ॥ १४.१०१.५७ ॥
जो पूर्वीपासून ओळखीचा तो अभ्यागत; जो अनोळखी तो अतिथी म्हटला जातो. त्या दोघांचीही पूजा द्विजाने करावी, अशी पौराणिक श्रुती आहे.
14.101.58
पादाभ्यङ्गन्नपानैस्तु योऽतिर्थिं पूजयेन्नरः ।
पूजितस्तेन राजेन्द्र भवामीह न संशयः ॥ १४.१०१.५८ ॥
जो मनुष्य पायांना तेल लावून, अन्न-पेयाने अतिथीची पूजा करतो, हे राजेंद्रा, त्याने पूजिलेला मी येथे (त्याच्यासमोर) प्रकट होतो, यात संशय नाही.
14.101.59
शीघ्रं पापाद्विनिर्मुक्तो मया चानुग्रहीकृतः ।
विमानेनेन्दुकल्पेन मम लोकं स गच्छति ॥ १४.१०१.५९ ॥
तो लवकरच पापातून मुक्त होतो आणि माझ्या कृपेस पात्र होतो; चंद्रासारख्या विमानाने तो माझ्या लोकी जातो.
14.101.60
अभ्यागतं श्रान्तमनुव्रजन्ति ।
देवाश्च सर्वे पितरोऽग्नयश्च।
तस्मिन्द्विजे पूजिते पूजिताः स्यु-
र्गते निराशाः पितरो व्रजन्ति ॥ १४.१०१.६० ॥
थकून आलेल्या अभ्यागताच्या मागे देव, पितर आणि अग्नी सर्व अनुसरतात. तो द्विज पूजिला गेला की ते ही पूजिले जातात; तो गेला की पितर निराश होऊन परततात.
14.101.61
अतिर्थिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
पितरस्तस्य नाश्नन्ति दशवर्षणि पञ्च च ॥ १४.१०१.६१ ॥
ज्याच्या घरातून अतिथी निराश होऊन परततो, त्याचे पितर पंधरा वर्षे अन्न घेत नाहीत.
14.101.62
वर्जितः पितृभिर्लुब्धः स देवैरग्निभिः सह ।
निरयं रौरवं गत्वा दशवर्षाणि पञ्च च।
ततश्चापि च्युतः कालादिह चोच्छिष्टभुग्भवेत् ॥ १४.१०१.६२ ॥
पितर, देव आणि अग्नी यांनी त्याग केलेला लोभी माणूस रौरव नरकात जाऊन पंधरा वर्षे राहतो; नंतर काळ संपल्यावर येथे उष्टे खाणारा होतो.
14.101.63
वैश्वदेवान्तिके प्राप्तमतिथिं यो न पूजयेत् ।
चण्डालत्वमवाप्नोति सद्य एव न संशयः ॥ १४.१०१.६३ ॥
वैश्वदेव बलीच्या वेळी आलेल्या अतिथीचा जो सत्कार करत नाही, त्याला लगेच चांडाळत्व प्राप्त होते, यात संशय नाही.
14.101.64
निर्वासयति यो विप्रं देशकालगतं गृहात् ।
पतितस्तत्क्षणादेव जायते नात्र संशयः ॥ १४.१०१.६४ ॥
योग्य देशकाळी आलेल्या ब्राह्मणाला जो घरातून हाकलून देतो, तो त्याच क्षणी पतित होऊन जन्मतो; यात संशय नाही.
14.101.65
नरके रौरवे घोरे वर्षकोटिं स पच्यते ।
ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके नराधमः।
श्वा वै द्वादशजन्मानि जायते क्षुत्पिपासितः ॥ १४.१०१.६५ ॥
तो भयंकर रौरव नरकात कोटी वर्षे शिजतो; नंतर काळ संपल्यावर या लोकात नीच मनुष्य होऊन, भूक-तहानेने पीडित होत बारा जन्म कुत्रा म्हणून जन्मतो.
14.101.66
चण्डालोप्यतिथिः प्राप्तो देशकालेऽन्नकाङ्क्षयाः ।
अभ्युद्गम्यो गृहस्थेन पूजनीयश्च सर्वदा ॥ १४.१०१.६६ ॥
चांडाळ जरी असला तरी अतिथी म्हणून योग्य देशकाळी अन्नाच्या इच्छेने आला, तर गृहस्थाने त्याचे उठून स्वागत करावे आणि सदैव त्याचा सत्कार करावा.
14.101.67
अनर्चयित्वा योऽश्नाति लोभमोहविचेतनः ।
स चण्डालत्वमापन्नो दश जन्मानि पाण्डव ॥ १४.१०१.६७ ॥
अतिथीचा सत्कार न करता लोभ आणि मोहाने विवेकशून्य होऊन जो भोजन करतो, हे पाण्डवा, तो चांडाळत्व प्राप्त करून दहा जन्मे त्याच स्थितीत राहतो.
14.101.68
निराशमतिथिं कृत्वा भुञ्जनो यः प्रहृष्टवान् ।
न जानाति किलात्मानं विष्ठकूपे निपातितं ॥ १४.१०१.६८ ॥
अतिथीला निराश करून आनंदाने जो भोजन करतो, तो स्वतःलाच विष्ठेच्या विहिरीत ढकललेले आहे हे जाणत नाही.
14.101.69
मोघं ध्रुवं प्रोर्णयति मोघमस्य तु पच्यते ।
मोघमन्नं सदाऽश्नाति योतिथिं न च पूजयेत् ॥ १४.१०१.६९ ॥
त्याचा प्रयत्न निश्चितच व्यर्थ जातो; त्याने शिजवलेले अन्नही व्यर्थ जाते. अतिथीचा सत्कार न करता जो सदा व्यर्थ अन्न खातो, तो असा होतो.
14.101.70
साङ्गोपाङ्गांस्तु यो वेदान्पठतीह दिनेदिने ।
न चातिथिं पूजयति वृथा भवति स द्विजः ॥ १४.१०१.७० ॥
जो अंग-उपांगांसह दररोज वेद पठण करतो, पण अतिथीचा सत्कार करत नाही, तो द्विज व्यर्थ ठरतो.
14.101.71
पाकयज्ञमहायज्ञैः सोमसंस्थाभिरेव च ।
ये यजन्ति न चार्चन्ति गृहेष्वतिथिमागतम् ॥ १४.१०१.७१ ॥
पाकयज्ञ, महायज्ञ आणि सोमसंस्थांनी जे यज्ञ करतात, पण घरी आलेल्या अतिथीचा सत्कार करत नाहीत.
14.101.72
तेषां यशोभिकामानां दत्तमिष्टं च यद्भवेत् ।
वृथा भवति तत्सर्वमाशया हि तया हतम् ॥ १४.१०१.७२ ॥
यशाची इच्छा करणाऱ्या त्यांचे जे दान आणि इष्ट यज्ञ, ते सर्व व्यर्थ होते; त्या आशेनेच ते नष्ट झाले आहे.
14.101.73
देशं कालं च पात्रं च स्वशक्तिं च निरीक्ष्य च ।
अल्पं समं महद्वापि कुर्यादातिथ्यमात्मवान् ॥ १४.१०१.७३ ॥
स्थळ, काळ, पात्र आणि स्वतःची शक्ती यांचा विचार करून, आत्मसंयमी माणसाने थोडे, समान किंवा मोठे, जसे शक्य असेल तसे अतिथ्य करावे.
14.101.74
सुमुखः सुप्रसन्नात्मा धीमानतिथिमागतम् ।
स्वागतेनासनेनाद्भिरन्नाद्येन च पूजयेत् ॥ १४.१०१.७४ ॥
शहाण्या माणसाने आलेल्या अतिथीला प्रसन्न मुखाने व प्रसन्न मनाने, स्वागताचे शब्द, आसन, पाणी व अन्न देऊन सन्मानित करावे.
14.101.75
हितः प्रियो वा द्वेष्यो वा मूर्खः पण्डित एव वा ।
प्राप्तो यो वैश्वदेवान्ते सोतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ १४.१०१.७५ ॥
हितकर्ता असो, प्रिय असो, द्वेष करणारा असो, मूर्ख असो वा पंडित असो—वैश्वदेवाच्या शेवटी जो येतो तोच अतिथी; तो स्वर्गाचा मार्ग आहे.
14.101.76
क्षुत्पिपासाश्रमार्ताय देशकालगताय च ।
सत्कृत्यान्नं प्रदातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता ॥ १४.१०१.७६ ॥
भूक, तहान आणि थकव्याने पीडित झालेल्या आणि दूरच्या देशातून व काळातून आलेल्यास यज्ञफलाची इच्छा करणाऱ्याने आदराने अन्न द्यावे.
14.101.77
भोजयेदात्मनः श्रेष्ठान्विधइवद्धव्यकव्ययोः ।
अन्नं प्राणो मनुष्यणामन्नदः प्राणदो भवेत्।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ १४.१०१.७७ ॥
आपल्या श्रेष्ठ जनांना विधीप्रमाणे हव्य व कव्यात भोजन घालावे. अन्न हेच मनुष्यांचा प्राण आहे; अन्न देणारा प्राण देणारा होतो. म्हणून समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने विशेषतः अन्न द्यावे.
14.101.78
अन्नदः सर्वकामैस्तु सुतृप्तः सुष्ट्वलङ्कृतः ।
पूर्णचन्द्रप्रकाशेन विमानेन विराजते ॥ १४.१०१.७८ ॥
अन्नदाता सर्व इच्छा पूर्ण होऊन, पूर्ण तृप्त व सुंदर अलंकारांनी सजलेला, पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशासारख्या विमानात शोभतो.
14.101.79
सेव्यमानो वरस्त्रीभिर्मम लोकं स गच्छति ।
क्रीडित्वा तु ततस्तस्मिन्वर्षकोटिं यथाऽमरः ॥ १४.१०१.७९ ॥
उत्तम स्त्रियांकडून सेविला जाऊन तो माझ्या लोकाला जातो; तेथे देवाप्रमाणे कोटी वर्षे क्रीडा करतो.
14.101.80
ततस्चापि च्युतः कालादिह लोके महायशाः ।
वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८० ॥
नंतर काळ संपल्यावर तो महायशस्वी या लोकात च्युत होऊन वेद आणि शास्त्रांचा अर्थतत्त्व जाणणारा, भोगसंपन्न ब्राह्मण होतो.
14.101.81
यथाश्रद्धं तु यः कुर्यान्मनुष्येषु प्रजायते ।
महाधनपतिः श्रीमान्वेदवेदाङ्गपारगः।
सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८१ ॥
जो श्रद्धेनुसार (दान) करतो, तो मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो: महाधनपती, श्रीमंत, वेद-वेदांगांत पारंगत, सर्वशास्त्रांचा अर्थतत्त्व जाणणारा, भोगसंपन्न ब्राह्मण होतो.
14.101.82
सर्वातिथ्यं तु यः कुर्याद्वर्षमेकमकल्मषः ।
धर्मार्जितधनो भूत्वा पाकभेदविवर्जितः ॥ १४.१०१.८२ ॥
जो एक वर्ष निष्पाप राहून सर्व प्रकारचा अतिथिसत्कार करतो, धर्माने मिळवलेल्या धनाचा धनी होऊन, अन्नाचे भेद टाळून.
14.101.83
देवानिव स्वयं विप्रानर्चयित्वा पितॄनपि ।
विप्रानग्राशनाशी यस्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०१.८३ ॥
देवांप्रमाणे स्वतः ब्राह्मण आणि पितरांची पूजा करून, जो ब्राह्मणांना आधी भोजन देण्याची इच्छा धरतो, त्याचे पुण्यफल ऐक.
14.101.84
वर्षेणैकेन यावन्ति पिण्डान्यश्नन्ति ये द्विजाः ।
तावद्वर्षाणि राजेन्द्र मम लोके महीयते ॥ १४.१०१.८४ ॥
एका वर्षात हे द्विज जितके पिंड खातात, हे राजेंद्रा, तितकी वर्षे तो माझ्या लोकात मान पावतो.
14.101.85
ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके महायशाः ।
वेदसास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८५ ॥
नंतर तो योग्य काळी या लोकातून च्युत होऊन, महायशस्वी, वेद व शास्त्रांच्या अर्थतत्त्वाचा जाणकार, भोगसंपन्न ब्राह्मण होईल.
14.101.86
सर्वातिथ्यं तु यः कुर्याद्यथाश्रद्धं नरेश्वर ।
अकालनियमेनापि सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ १४.१०१.८६ ॥
हे नरेश्वरा, जो श्रद्धेनुसार सर्व अतिथींचा सत्कार करतो, आणि काळाच्या निश्चित नियमाशिवायही सत्यवादी व जितेंद्रिय असतो,
14.101.87
सत्यसन्धो चितक्रोधः शाखाधर्मविवर्जितः ।
अधर्मभीरुर्धर्मिष्ठो मायामात्सर्यवर्जितः ॥ १४.१०१.८७ ॥
जो सत्यप्रतिज्ञ, क्रोध आवरलेला, शाखाधर्मांपासून मुक्त, अधर्माला भिणारा, धर्मनिष्ठ, आणि माया व मत्सरहीन असतो,
14.101.88
श्रद्दधानः सुचिर्नित्यं पाकबेदविवर्जितः ।
स विमानेन दिव्येन दिव्यरूपी महायशाः ॥ १४.१०१.८८ ॥
जो श्रद्धावान, सदा शुचिर्भूत, पाकवेद-विधींपासून मुक्त असतो, तो महायशस्वी दिव्य रूप धारण करून दिव्य विमानातून जातो.
14.101.89
पुरन्दरपुरं याति गीयमानोप्सरोगणैः ।
मन्वन्तरं तु तत्रैव क्रीडित्वा देवपूजितः।
मानुष्यलोकमागम्य भोगवान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०१.८९ ॥
तो पुरंदराच्या नगरीस जातो, जिथे अप्सरांचे समूह त्याचे गुणगान करतात; तेथेच एक मन्वन्तर क्रीडा करून, देवांनी पूजिलेला, मनुष्यलोकात येऊन भोगसंपन्न ब्राह्मण होतो.
14.101.90
दशजन्मानि विप्रत्वमाप्नुयाद्राजपूजितः ।
जातिस्मरश्च भवति यत्रयत्रोपजायते ॥ १४.१०१.९० ॥
तो दहा जन्मांत ब्राह्मणत्व प्राप्त करतो, राजांकडून पूजिला जातो; जिथे जिथे जन्म घेतो तिथे पूर्वजन्माचे स्मरण असणारा होतो.