महाभारत · अध्याय 14.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.19.1
शुभानामशुभानां च नेह नाशोस्ति कर्मणाम् ।
प्राप्यप्राप्यानुपच्यन्ते क्षेत्रेक्षेत्रे तथातथा ॥ १४.१९.१ ॥
येथे शुभ व अशुभ कर्मांचा नाश नाही; प्रत्येक क्षेत्रात ते तसेच फल मिळवून परिपक्व होतात.
14.19.2
यथा प्रसूयमानस्तु फली दद्यात्फलं बहु ।
तथा स्याद्विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम् ॥ १४.१९.२ ॥
फळ देणारा वृक्ष जसा भरपूर फळ देतो, तसेच शुद्ध मनाने केलेले कर्म विपुल पुण्य देते.
14.19.3
पापं चापि तथैव स्यात्पापेन मनसा कृतम् ।
पुरोधाय मनो हीह कर्मण्यात्मा प्रवर्तते ॥ १४.१९.३ ॥
पापी मनाने केलेले पापही तसेच होते. येथे मनाला पुढे ठेवूनच आत्मा कर्मात प्रवृत्त होतो.
14.19.4
यथा कर्मसमाविष्टः काममन्युसमावृतः ।
नरो गर्भं प्रविशति तत्रापि शृणु चोत्तरम् ॥ १४.१९.४ ॥
कर्मात मग्न, काम-क्रोधाने वेढलेला मनुष्य जसा गर्भात प्रवेश करतो; त्याविषयीचे पुढील उत्तरही ऐक.
14.19.5
शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम् ।
क्षेत्रं कर्मजमाप्नोति शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥ १४.१९.५ ॥
स्त्रीच्या गर्भाशयात गेलेले, रक्ताशी मिसळलेले शुक्र कर्मातून उत्पन्न झालेले क्षेत्र—शुभ किंवा अशुभ—प्राप्त करते.
14.19.6
सौक्ष्म्यादव्यक्तयावाच्च न च क्वचन सज्जति ।
सम्प्राप्य ब्राह्मणः कायं तस्मात्तद्ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १४.१९.६ ॥
सूक्ष्मतेमुळे व अव्यक्ततेमुळे ते कुठेही चिकटत नाही. ब्राह्मण (आत्मा) देह प्राप्त करूनही; म्हणूनच ते ब्रह्म शाश्वत आहे.
14.19.7
तद्बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः ॥ १४.१९.७ ॥
तेच सर्व भूतांचे बीज आहे; त्यामुळेच जीव जगतात.
14.19.8
स जीवः सर्वभूतानां गर्भमाविश्य भागशः ।
दधाति चेतना सद्यः प्राणस्थानेष्ववस्थितः।
ततः स्पन्दयतेऽङ्गानि स गर्भश्चेतनान्वितः ॥ १४.१९.८ ॥
सर्व भूतांचा तो जीव गर्भात प्रवेश करून भागशः चेतना धारण करतो; प्राणस्थानांत स्थित होऊन तात्काळ चेतना देतो. मग तो अवयवांना स्पंदित करतो; तो गर्भ चेतनेने युक्त होतो.
14.19.9
यथा लोहस्य विष्यन्दो निषिक्तो बिम्बविग्रहम् ।
उपैति तद्वज्जानीहि गर्भे जीवप्रवेशनम् ॥ १४.१९.९ ॥
जसा वितळलेल्या लोखंडाचा ओघ साच्यात ओतला जाऊन आकार घेतो, तसेच गर्भात जीवाचा प्रवेश जाण.
14.19.10
लोहपिण्डं यथा वह्निः प्रविश्य ह्यतितापयेत् ।
तथा त्वमपि जानीहि गर्भे जीवोपपादनम्। ॥ १४.१९.१० ॥
जसा अग्नी लोखंडाच्या गोळ्यात प्रवेश करून त्याला अतिशय तापवतो, तसेच गर्भात जीवाची उत्पत्ती तूही जाण.
14.19.11
यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः प्रकाशयेत् ।
एवमेव शरीराणि प्रकाशयति चेतनः ॥ १४.१९.११ ॥
दिवा ज्याप्रमाणे आश्रयस्थानी जळून प्रकाश देतो, तसेच चेतन आत्मा शरीरांना प्रकाशित करतो.
14.19.12
यद्यच्च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
पूर्वदेहकृतं सर्वमवश्यमुपभुज्यते ॥ १४.१९.१२ ॥
माणूस जे जे शुभ किंवा अशुभ कर्म करतो, ते सर्व पूर्वदेहात केलेले अवश्य भोगले जाते.
14.19.13
ततस्तु क्षीयते चैव पुनश्चान्यत्प्रचीयते ।
यावत्तु मोक्षयोगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते ॥ १४.१९.१३ ॥
मग तो क्षीण होतो, आणि पुन्हा दुसरा संचित होतो. मोक्षयोगात स्थित असलेला धर्म जाणला जात नाही तोपर्यंत हेच चालू राहते.
14.19.14
तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै ।
आवर्तमानो जातीषु यथाऽन्योन्यासु सत्तम ॥ १४.१९.१४ ॥
म्हणून, हे सत्तमा, ज्याने माणूस सुखी होतो तो धर्म मी तुला सांगतो; जन्मांमधून एकातून दुसऱ्यात फिरणाऱ्यासाठी.
14.19.15
दानं व्रतं ब्रह्मचर्यं यथोक्तव्रतधारणम् ।
दमः प्रशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम् ॥ १४.१९.१५ ॥
दान, व्रत, ब्रह्मचर्य, सांगितलेली व्रते पाळणे, दम, शांतता आणि प्राण्यांवर अनुकंपा.
14.19.16
संयमश्चानृशंस्य च परस्वादानवर्जनम् ।
व्यलीकानामकरणं भूताना मनसा भुवि ॥ १४.१९.१६ ॥
संयम आणि अनृशंसता, दुसऱ्याचे धन घेण्यापासून दूर राहणे, आणि पृथ्वीवरील प्राण्यांचे मनानेही अहित न करणे.
14.19.17
मातापित्रोश्च शुश्रूषा देवतातितिपूजनम् ।
गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यमिन्द्रयसंयमः ॥ १४.१९.१७ ॥
माता-पित्यांची सेवा, देव व अतिथींचे पूजन, गुरुपूजा, लज्जा, शौच आणि नित्य इंद्रियसंयम.
14.19.18
प्रवर्तनं शुभानां च तत्सतां व्रतमुच्यते ।
ततो धर्मः प्रभवति यः प्रजाः पाति शाश्वतीः ॥ १४.१९.१८ ॥
शुभ कर्मांचे प्रवर्तन हेच सज्जनांचे व्रत म्हटले जाते; त्यातून तो धर्म उत्पन्न होतो, जो शाश्वत प्रजांचे रक्षण करतो.
14.19.19
सद्भिराचरितो धर्मः सदाचारे प्रतिष्ठितः ।
उभयार्थो भवत्येव स्वर्गार्थो मोक्षतस्तथा॥ ॥ १४.१९.१९ ॥
सज्जनांनी आचरलेला धर्म, सदाचारात प्रतिष्ठित असलेला, निश्चितच स्वर्ग आणि मोक्ष या दोन्ही उद्दिष्टांसाठी उपयुक्त ठरतो.
14.19.20
एवं सत्सु सदा पश्येत्तत्रछाप्येषा ध्रुवा स्थितिः ।
आचारो धर्ममाचष्टे यस्मिन्सन्तो व्यवस्थिताः ॥ १४.१९.२० ॥
अशा प्रकारे नेहमी सज्जनांमध्येच हे पाहावे; हा स्थिर नियम तिथेच आहे. ज्या धर्मात सज्जन स्थित आहेत, त्याचे कथन आचारच करतो.
14.19.21
तेषु तत्कर्म निक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः ।
यस्तं समभिपद्येत न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ १४.१९.२१ ॥
त्यांच्यामध्ये ते कर्म ठेवलेले आहे; तोच सनातन धर्म आहे. जो त्याचा आश्रय घेतो, तो दुर्गतीला प्राप्त होत नाही.
14.19.22
अतो नियम्यते लोकः प्रच्यवन्धर्मवर्त्मसु ।
यश्च योगी च मुक्तश्च स ऐतेभ्यो विशिष्यते ॥ १४.१९.२२ ॥
म्हणूनच धर्ममार्गांपासून ढळणाऱ्यांना जग नियंत्रित केले जाते; जो योगी आणि मुक्त आहे, तो यांच्याहून श्रेष्ठ आहे.
14.19.23
वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथा तथा ।
संसारतारणं ह्यस्य कालेन महता भवेत् ॥ १४.१९.२३ ॥
धर्माने वागणाऱ्या पुरुषाला, जसा तो असेल तसा, संसारातून तरणे निश्चितच दीर्घ काळाने होते.
14.19.24
एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वो जन्तुः प्रपद्यते ।
सर्वं तत्कारणं येन निकृतोऽप्यमिहागतः ॥ १४.१९.२४ ॥
अशा प्रकारे प्रत्येक जीव पूर्वकृत कर्म भोगतो; तेच सर्वांचे कारण आहे; ज्यामुळे पीडित होऊन हे येथे आले आहेत.
14.19.25
शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं प्रकल्पितम् ।
इत्येवं संशये लोके तच्च वक्ष्याम्यतः परम् ॥ १४.१९.२५ ॥
याचे शरीरग्रहण पूर्वी कोणी निश्चित केले? जगात अशी शंका आहे. ते मी यानंतर सांगेन.
14.19.26
शरीरमात्मनः कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
त्रैलोक्यमसृजद्ब्रह्मा कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥ १४.१९.२६ ॥
सर्वलोकांचे पितामह ब्रह्मदेवाने स्वतःचे शरीर धारण करून त्रैलोक्य आणि स्थावर-जंगम सर्व निर्माण केले.
14.19.27
ततः प्रधानमसृजच्चेतनां तु शरीरिणाम् ।
यया सर्वमिदं व्याप्तं यां लोके परमां विदुः ॥ १४.१९.२७ ॥
नंतर त्याने प्रधान निर्माण केले आणि देहधारी जीवांची चेतनाही निर्माण केली, जिच्याने हे सर्व व्याप्त आहे; जगात तिला परम म्हणून जाणतात.
14.19.28
इदं तत्क्षरमित्युक्तं परं त्वमृतमक्षरम् ।
त्रयाणां मिथुनं सर्वमेकैकस्य पृथक्पृथक् ॥ १४.१९.२८ ॥
हे क्षर म्हटले जाते; परम तर अमृत व अक्षर आहे. तिघांची जोडी सर्वांमध्ये आहे, प्रत्येकात वेगवेगळी.
14.19.29
असृजत्सर्वभूतानि पूर्वदृष्टः प्रजापतिः ।
स्थावराणि च भूतानि इत्येषा पौर्विकी श्रुतिः ॥ १४.१९.२९ ॥
पूर्वदृष्ट प्रजापतीने सर्व भूते निर्माण केली, स्थावर आणि प्राणीही; ही प्राचीन श्रुती आहे.
14.19.30
तस्य कालपरीमाणमकरोत्स पितामहः ।
भूतेषु परिवृत्तिं च पनरावृत्तिमेव च ॥ १४.१९.३० ॥
त्या पितामहाने त्याचे कालमान ठरवले; आणि प्राण्यांमधील परिवर्तन व पुनरावृत्तीही.
14.19.31
यथा तु कश्चिन्मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि ।
यत्प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं यथावदुपपद्यते ॥ १४.१९.३१ ॥
पूर्वजन्मी आत्म्याचे दर्शन घेतलेल्या एखाद्या बुद्धिमानाप्रमाणे, मी जे सांगणार आहे ते सर्व यथावत योग्य आहे.
14.19.32
सुखदुःखे यथा सम्यगनित्ये यः प्रपश्यति ।
कायं चामेध्यसंस्थानं विनाशं कर्मसंहितम् ॥ १४.१९.३२ ॥
सुख आणि दुःख अनित्य आहेत, आणि शरीर अशुद्ध रचनेचे व कर्मबद्ध नाशवंत आहे असे जो नीट पाहतो.
14.19.33
यच्च किञ्चित्सुखं तच्च दुःखं दृष्टमिति स्मरन् ।
संसारसागरं घोरं तरिष्यति सुदुस्तरम् ॥ १४.१९.३३ ॥
जे जे सुख आहे ते ही दुःखच आहे असे स्मरून, तो भयंकर आणि अत्यंत दुस्तर संसारसागर पार करील.
14.19.34
जनीमरणरोगैश्च समाविष्टः प्रधानवित् ।
चेतनाव्तसु चैतन्यं समं भूतेषु पश्यति ॥ १४.१९.३४ ॥
जन्म, मृत्यू आणि रोगांनी वेढलेला असूनही, प्रधानतत्त्व जाणणारा सचेतन प्राण्यांमधील चैतन्य सर्व भूतांमध्ये समान पाहतो.
14.19.35
निर्विद्यते ततः कश्चिन्मार्गमाणः परं पदम् ।
तस्योपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम ॥ १४.१९.३५ ॥
मग कोणीतरी परम पदाचा शोध घेत विरक्त होतो. हे सत्तमा, त्याचा उपदेश मी यथार्थपणे सांगेन.
14.19.36
शाश्वतस्याव्ययस्याथ् यदस्य ज्ञानमुत्तमम् ।
प्रोच्यमानं मया विप्र निबोधदमशेषतः ॥ १४.१९.३६ ॥
शाश्वत आणि अव्यय असे जे उत्तम ज्ञान आहे, ते माझ्याकडून सांगितले जात आहे. हे विप्रा, ते पूर्णपणे समज.