મહાભારત · અધ્યાય 14.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.21.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
दंपत्योः पार्थ संवादो योऽभवद्भरतर्षभ ॥ १४.२१.१ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — હે પાર્થ, હે ભરતર્ષભ, પતિ-પત્ની વચ્ચે જે સંવાદ થયો હતો.
14.21.2
ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत् ॥ १४.२१.२ ॥
જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં પારંગત એક બ્રાહ્મણને એકાંતમાં બેઠેલો જોઈને બ્રાહ્મણીએ પોતાના પતિને કહ્યું.
14.21.3
कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रिता ।
न्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम् ॥ १४.२१.३ ॥
તને પતિ તરીકે આશ્રય આપીને હું કયા લોકમાં જઈશ? કર્મ છોડીને બેઠેલા, અવિવેકી એવા તારી સાથે.
14.21.4
भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम् ।
त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम् ॥ १४.२१.४ ॥
પતિએ મેળવેલા લોક પત્નીઓ પામે છે એવું અમે સાંભળ્યું છે; તને પતિ રૂપે પામીને હું કઈ ગતિ પામીશ?
14.21.5
एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निव ।
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे ॥ १४.२१.५ ॥
એમ કહેવાયા પછી તે શાંતચિત્ત બ્રાહ્મણે જાણે હસતાં હસતાં તેને કહ્યું — હે સુભગે, હે નિર્દોષે, તારા આ વચનથી હું રોષ કરતો નથી.
14.21.6
ग्राह्यं दृश्यं तथा श्राव्यं यदिदं कर्म विद्यते ।
एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः ॥ १४.२१.६ ॥
ગ્રહણ કરવા યોગ્ય, જોવા યોગ્ય અને સાંભળવા યોગ્ય જે આ કર્મ છે, એને જ કર્મઠ લોકો 'કર્મ, કર્મ' એમ નક્કી કરે છે.
14.21.7
मोहमेव निगच्छन्ति कर्मिणो ज्ञानवर्जिताः ।
नैष्कर्म्य न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते ॥ १४.२१.७ ॥
જ્ઞાનરહિત કર્મીઓ કેવળ મોહને જ પામે છે. આ લોકમાં નૈષ્કર્મ્ય મૂર્ત રૂપે જોવા મળતું નથી.
14.21.8
कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते ॥ १४.२१.८ ॥
કર્મ, મન કે વાણીથી, શુભ હોય કે અશુભ, જન્માદિ વિવિધ રૂપોવાળા પ્રાણીઓમાં કર્મ રહે છે.
14.21.9
रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यश्राव्येषु कर्मसु ।
आत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया ॥ १४.२१.९ ॥
રાક્ષસો દ્વારા અવરોધાતા દૃશ્ય અને શ્રાવ્ય કર્મોમાં, આત્મામાં સ્થિત તે આશ્રયને મેં મારા આત્માથી જોયો છે.
14.21.10
यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वन्द्वं यत्र सोमः सहाग्निना ।
व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन् ॥ १४.२१.१० ॥
જ્યાં તે દ્વંદ્વરહિત બ્રહ્મ છે, જ્યાં ચંદ્ર અગ્નિ સાથે સદા સંયોગ કરે છે, તે ધીર પુરુષ ભૂતોને ધારણ કરતો.
14.21.11
यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासते ।
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १४.२१.११ ॥
જ્યાં બ્રહ્માદિ યોગયુક્ત થઈ તે અક્ષરની ઉપાસના કરે છે, જ્યાં વિદ્વાનો, દૃઢવ્રતી, શાંતાત્મા અને જિતેન્દ્રિય તેની ઉપાસના કરે છે.
14.21.12
घ्राणेन न तदाघ्रेयं नास्वाद्यं चैव जिह्वया ।
स्पर्शनेन तदस्पृश्यं मनसा त्ववगम्यते ॥ १४.२१.१२ ॥
તે ઘ્રાણથી સૂંઘવા યોગ્ય નથી, જિહ્વાથી ચાખવા યોગ્ય નથી, સ્પર્શથી સ્પર્શવા યોગ્ય નથી; પણ મનથી તે જાણી શકાય છે.
14.21.13
चक्षुषा न विषह्यं च यत्किञ्चिच्छ्रवणात्परम् ।
अगन्धमरसस्पर्शमरूपं शब्दवर्जितम्।
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र चैतत्प्रतिष्ठितम् ॥ १४.२१.१३ ॥
આંખથી જે ગ્રહણ થતું નથી, શ્રવણથી પણ પર છે, જે ગંધરહિત, રસરહિત, સ્પર્શરહિત, રૂપરહિત અને શબ્દરહિત છે; જેમાંથી આ તંત્ર પ્રવર્તે છે અને જેમાં આ પ્રતિષ્ઠિત છે.
14.21.14
प्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च ।
तत एव प्रवर्न्तते तदेव प्रविशन्ति च ॥ १४.२१.१४ ॥
પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન અને ઉદાન; તેમાંથી જ આ પ્રવર્તે છે અને તેમાં જ આ પ્રવેશે છે.
14.21.15
समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः ।
तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च ॥ १४.२१.१५ ॥
સમાન અને વ્યાનની વચ્ચે પ્રાણ અને અપાન વિચરે છે; તે સૂઈ જાય ત્યારે સમાન અને વ્યાન પણ લીન થાય છે.
14.21.16
अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति ।
तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः ॥ १४.२१.१६ ॥
અપાન અને પ્રાણની વચ્ચે ઉદાન વ્યાપીને રહે છે; તેથી સૂતેલા પુરુષને પ્રાણ અને અપાન છોડતા નથી.
14.21.17
प्राणेनोपहते यत्तु तमुदानं प्रचक्षते ।
तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः ॥ १४.२१.१७ ॥
પ્રાણ વડે જે આહત થાય છે તેને ઉદાન કહે છે; તેથી બ્રહ્મવાદીઓ તેમાંથી ઉત્પન્ન થતા તપનો નિશ્ચય કરે છે.
14.21.18
तेषामन्योन्यसक्तानां सर्वेषां देहचारिणाम् ।
अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा ॥ १४.२१.१८ ॥
દેહમાં વિચરતા, પરસ્પર આસક્ત એવા તે સર્વના મધ્યમાં વૈશ્વાનર અગ્નિ સાત પ્રકારે અંદર સ્થાપિત છે.
14.21.19
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः ॥ १४.२१.१९ ॥
ઘ્રાણ, જિહ્વા, ચક્ષુ, ત્વચા અને પાંચમું શ્રોત્ર, મન અને બુદ્ધિ — આ સાત વૈશ્વાનર અગ્નિની જ્વાળાઓ છે.
14.21.20
घ्रेयं दृश्यं च पेयं च स्पृश्यं श्राव्यं तथैव च ।
मन्तव्यमवबोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मताः ॥ १४.२१.२० ॥
ઘ્રેય, દૃશ્ય, પેય, સ્પૃશ્ય, શ્રાવ્ય, મન્તવ્ય અને બોદ્ધવ્ય — આ સાત સમિધાઓ મનાય છે.
14.21.21
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः ।
मन्ता बोद्धा च स्प्तैते भवन्ति परमर्त्विजः ॥ १४.२१.२१ ॥
ઘ્રાતા, ભક્ષયિતા, દ્રષ્ટા, સ્પ્રષ્ટા, પાંચમો શ્રોતા, મન્તા અને બોદ્ધા — આ સાત પરમ ઋત્વિજ છે.
14.21.22
घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्राव्ये तथैव च ।
मन्तव्येऽप्यथ बोद्धव्ये सुभगे पश्य सर्वदा ॥ १४.२१.२२ ॥
હે સુભગે! ઘ્રેય, પેય, દૃશ્ય, સ્પૃશ્ય, શ્રાવ્ય, મન્તવ્ય અને બોદ્ધવ્યમાં સદા (તેને જ) જો.
14.21.23
हवींष्याग्निषु होतारः सप्तधा सप्तसप्तसु ।
सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु ॥ १४.२१.२३ ॥
હોતાઓ સાત-સાત પ્રકારે અગ્નિઓમાં હવિઓને યોગ્ય રીતે હોમી, વિદ્વાનો તેમને પોતપોતાની યોનિઓમાં ઉત્પન્ન કરે છે.
14.21.24
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता योनिरित्येव शब्दिताः ॥ १४.२१.२४ ॥
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, જ્યોતિ, પાંચમું મન અને બુદ્ધિ — આ સાત જ યોનિઓ કહેવાયા છે.
14.21.25
हविर्भूतगुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्नियं मुखम् ।
अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु ॥ १४.२१.२५ ॥
હવિ બનેલા સર્વ ગુણો આ અગ્નિના મુખમાં પ્રવેશે છે; અંદર વસીને તેઓ પોતાની યોનિઓમાં જન્મે છે.
14.21.26
तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने ।
ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः ॥ १४.२१.२६ ॥
ત્યાં જ પ્રલયમાં, ભૂતોના ઉત્પાદકમાં, તેઓ રોકાઈ જાય છે. પછી ગંધ ઉત્પન્ન થાય છે; પછી રસ ઉત્પન્ન થાય છે.
14.21.27
ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते ।
ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते।
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः ॥ १४.२१.२७ ॥
પછી રૂપ ઉત્પન્ન થાય છે; પછી સ્પર્શ પ્રગટ થાય છે. પછી શબ્દ ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યાં સંશય ઉત્પન્ન થાય છે. પછી નિષ્ઠા ઉત્પન્ન થાય છે; આ જન્મને સાત પ્રકારનો જાણે છે.
14.21.28
अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः ।
पूर्णाहुतिभिरापूर्णास्ते पूर्यन्ते हि तेजसा ॥ १४.२१.२८ ॥
આ જ રીતે પ્રાચીનોએ આને ગ્રહણ કર્યું છે; પૂર્ણાહુતિઓથી પૂર્ણ થઈને તેઓ ખરેખર તેજથી ભરાય છે.