महाभारत · अध्याय 14.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.21.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
दंपत्योः पार्थ संवादो योऽभवद्भरतर्षभ ॥ १४.२१.१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — हे पार्था, हे भरतर्षभा, पती-पत्नी यांच्यातील जो संवाद झाला होता.
14.21.2
ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत् ॥ १४.२१.२ ॥
ज्ञान आणि विज्ञानात पारंगत असलेल्या एका ब्राह्मणाला एकांतात बसलेले पाहून एका ब्राह्मणीने आपल्या पतीला सांगितले.
14.21.3
कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रिता ।
न्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम् ॥ १४.२१.३ ॥
तुला पती मानून मी कोणत्या लोकात जाऊ? कर्म सोडून बसलेल्या, अविवेकी अशा तुझ्यासोबत.
14.21.4
भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम् ।
त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम् ॥ १४.२१.४ ॥
पतीने मिळवलेले लोक पत्नींना मिळतात असे आम्ही ऐकले आहे; तुला पती मिळवून मी कोणती गती मिळवीन?
14.21.5
एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निव ।
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे ॥ १४.२१.५ ॥
असे म्हटल्यावर त्या शांतचित्त ब्राह्मणाने जणू हसत तिला म्हटले — हे सुभगे, हे निष्पापे, तुझ्या या बोलण्याचा मी राग धरत नाही.
14.21.6
ग्राह्यं दृश्यं तथा श्राव्यं यदिदं कर्म विद्यते ।
एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः ॥ १४.२१.६ ॥
ग्रहण करण्यासारखे, पाहण्यासारखे आणि ऐकण्यासारखे जे हे कर्म आहे, तेच कर्मठ लोक 'कर्म, कर्म' असे ठरवतात.
14.21.7
मोहमेव निगच्छन्ति कर्मिणो ज्ञानवर्जिताः ।
नैष्कर्म्य न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते ॥ १४.२१.७ ॥
ज्ञानहीन कर्मी केवळ मोहालाच प्राप्त होतात. या जगात नैष्कर्म्य मूर्त स्वरूपात आढळत नाही.
14.21.8
कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते ॥ १४.२१.८ ॥
कर्माने, मनाने, वाणीने, शुभ असो वा अशुभ, जन्मादी विविध रूपांच्या प्राण्यांमध्ये कर्म वर्तमान असते.
14.21.9
रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यश्राव्येषु कर्मसु ।
आत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया ॥ १४.२१.९ ॥
राक्षसांकडून अडवल्या जाणाऱ्या दृश्य व श्राव्य कर्मांमध्ये, आत्म्यात स्थित असलेले ते आश्रयस्थान मी माझ्या आत्म्याने पाहिले आहे.
14.21.10
यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वन्द्वं यत्र सोमः सहाग्निना ।
व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन् ॥ १४.२१.१० ॥
जेथे ते द्वंद्वरहित ब्रह्म आहे, जेथे चंद्र अग्नीशी सदैव संयोग करतो, तो धीर पुरुष भूतांना धारण करीत.
14.21.11
यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासते ।
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १४.२१.११ ॥
जेथे ब्रह्मादी योगयुक्त होऊन त्या अक्षराची उपासना करतात, जेथे विद्वान, दृढव्रती, शांतात्मे व जितेंद्रिय पुरुष तिची उपासना करतात.
14.21.12
घ्राणेन न तदाघ्रेयं नास्वाद्यं चैव जिह्वया ।
स्पर्शनेन तदस्पृश्यं मनसा त्ववगम्यते ॥ १४.२१.१२ ॥
ते घ्राणाने हुंगण्याजोगे नाही, जिभेने चाखण्याजोगे नाही, स्पर्शाने स्पर्श करण्याजोगे नाही; पण मनाने ते जाणले जाते.
14.21.13
चक्षुषा न विषह्यं च यत्किञ्चिच्छ्रवणात्परम् ।
अगन्धमरसस्पर्शमरूपं शब्दवर्जितम्।
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र चैतत्प्रतिष्ठितम् ॥ १४.२१.१३ ॥
डोळ्यांनी जे ग्रहण करता येत नाही, श्रवणापलीकडील जे आहे, जे गंधरहित, रसरहित, स्पर्शरहित, रूपरहित, शब्दरहित आहे; ज्यापासून ही रचना प्रवृत्त होते आणि ज्यात ती प्रतिष्ठित आहे.
14.21.14
प्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च ।
तत एव प्रवर्न्तते तदेव प्रविशन्ति च ॥ १४.२१.१४ ॥
प्राण, अपान, समान, व्यान आणि उदान; त्यापासूनच हे प्रवृत्त होतात आणि त्यातच ते प्रवेश करतात.
14.21.15
समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः ।
तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च ॥ १४.२१.१५ ॥
समान आणि व्यान यांच्या मध्ये प्राण आणि अपान संचार करतात; तो झोपल्यावर समान आणि व्यान हे देखील विलीन होतात.
14.21.16
अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति ।
तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः ॥ १४.२१.१६ ॥
अपान आणि प्राण यांच्या मध्ये उदान व्यापून राहतो; म्हणून निजलेल्या माणसाला प्राण आणि अपान सोडत नाहीत.
14.21.17
प्राणेनोपहते यत्तु तमुदानं प्रचक्षते ।
तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः ॥ १४.२१.१७ ॥
प्राणाने जे आघातित होते त्याला उदान म्हणतात; म्हणूनच ब्रह्मवादी त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या तपाचा निश्चय करतात.
14.21.18
तेषामन्योन्यसक्तानां सर्वेषां देहचारिणाम् ।
अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा ॥ १४.२१.१८ ॥
देहात संचार करणाऱ्या, परस्परांत आसक्त असलेल्या त्या सर्वांच्या मध्ये वैश्वानर अग्नी सात प्रकारे आत स्थापित आहे.
14.21.19
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः ॥ १४.२१.१९ ॥
घ्राण, जिव्हा, चक्षू, त्वचा आणि पाचवे श्रोत्र, मन आणि बुद्धी — ही सात वैश्वानर अग्नीची ज्वाळा आहेत.
14.21.20
घ्रेयं दृश्यं च पेयं च स्पृश्यं श्राव्यं तथैव च ।
मन्तव्यमवबोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मताः ॥ १४.२१.२० ॥
घ्रेय, दृश्य, पेय, स्पृश्य, श्राव्य, मन्तव्य आणि बोद्धव्य — ही सात समिधा मानली आहेत.
14.21.21
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः ।
मन्ता बोद्धा च स्प्तैते भवन्ति परमर्त्विजः ॥ १४.२१.२१ ॥
घ्राता, भक्षयिता, द्रष्टा, स्प्रष्टा, पाचवा श्रोता, मन्ता आणि बोद्धा — हे सात परम ऋत्विज आहेत.
14.21.22
घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्राव्ये तथैव च ।
मन्तव्येऽप्यथ बोद्धव्ये सुभगे पश्य सर्वदा ॥ १४.२१.२२ ॥
हे सुभगे! घ्रेय, पेय, दृश्य, स्पृश्य, श्राव्य, मन्तव्य आणि बोद्धव्य यांमध्ये सदा (त्यालाच) पाहा.
14.21.23
हवींष्याग्निषु होतारः सप्तधा सप्तसप्तसु ।
सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु ॥ १४.२१.२३ ॥
होते सात-सात प्रकारे अग्नींमध्ये हविर्द्रव्ये योग्य रीतीने अर्पण करतात; विद्वान त्यांना आपापल्या योनींमध्ये उत्पन्न करतात.
14.21.24
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता योनिरित्येव शब्दिताः ॥ १४.२१.२४ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, ज्योती, पाचवे मन आणि बुद्धी — ही सात योनी म्हणून सांगितली आहेत.
14.21.25
हविर्भूतगुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्नियं मुखम् ।
अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु ॥ १४.२१.२५ ॥
हविर्भूत झालेले सर्व गुण या अग्नीच्या मुखात प्रवेश करतात; आत वास करून ते आपापल्या योनींमध्ये जन्म घेतात.
14.21.26
तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने ।
ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः ॥ १४.२१.२६ ॥
तेथेच प्रलयात, भूतांची उत्पत्ती करणाऱ्यामध्ये, ते रोखले जातात. मग गंध उत्पन्न होतो; मग रस उत्पन्न होतो.
14.21.27
ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते ।
ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते।
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः ॥ १४.२१.२७ ॥
मग रूप उत्पन्न होते; मग स्पर्श प्रकट होतो. मग शब्द उत्पन्न होतो; तेथे संशय उत्पन्न होतो. मग निष्ठा उत्पन्न होते; या जन्माला सप्तविध म्हणून ओळखतात.
14.21.28
अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः ।
पूर्णाहुतिभिरापूर्णास्ते पूर्यन्ते हि तेजसा ॥ १४.२१.२८ ॥
याच प्रकारे पुरातनांनी हे स्वीकारले; पूर्णाहुतींनी परिपूर्ण होऊन ते खरोखर तेजाने भरतात.