Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.21

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.21.1

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
दंपत्योः पार्थ संवादो योऽभवद्भरतर्षभ ॥ १४.२१.१ ॥

यहाँ लोग इस प्राचीन इतिहास को भी सुनाते हैं — हे पार्थ, हे भरतर्षभ, पति-पत्नी के बीच जो संवाद हुआ था।

14.21.2

ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत् ॥ १४.२१.२ ॥

एक ब्राह्मणी ने ज्ञान और विज्ञान में पारंगत किसी ब्राह्मण को एकान्त में बैठा देखकर अपने पति से कहा।

14.21.3

कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रिता ।
न्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम् ॥ १४.२१.३ ॥

मैं तुम्हारी शरण में आई हूँ — कर्म त्यागकर बैठे हुए, कुछ भी न समझने वाले, अविवेकी तुम्हें पति पाकर मैं किस लोक को जाऊँगी?

14.21.4

भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम् ।
त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम् ॥ १४.२१.४ ॥

हमने सुना है कि पत्नियाँ पति के कर्मों से बने लोकों को प्राप्त करती हैं; तुम्हें पति पाकर मैं किस गति को जाऊँगी?

14.21.5

एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निव ।
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे ॥ १४.२१.५ ॥

ऐसा कहे जाने पर शान्त मन वाले उस ब्राह्मण ने मानो हँसते हुए उससे कहा — हे सुभगे, हे निष्पाप, मैं तुम्हारे इन वचनों से रुष्ट नहीं होता।

14.21.6

ग्राह्यं दृश्यं तथा श्राव्यं यदिदं कर्म विद्यते ।
एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः ॥ १४.२१.६ ॥

जो कुछ ग्रहण करने योग्य, देखने योग्य और सुनने योग्य कर्म है, कर्मठ लोग इसी को 'कर्म, कर्म' कहकर निश्चित करते हैं।

14.21.7

मोहमेव निगच्छन्ति कर्मिणो ज्ञानवर्जिताः ।
नैष्कर्म्य न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते ॥ १४.२१.७ ॥

ज्ञान से रहित कर्मी लोग केवल मोह को ही प्राप्त होते हैं। इस लोक में निष्कर्मता न तो मूर्त रूप में दिखाई देती है।

14.21.8

कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते ॥ १४.२१.८ ॥

कर्म से, मन से या वाणी से, चाहे शुभ हो या अशुभ, जन्म आदि विभिन्न मूर्तियों वाले प्राणियों में कर्म विद्यमान रहता है।

14.21.9

रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यश्राव्येषु कर्मसु ।
आत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया ॥ १४.२१.९ ॥

राक्षसों द्वारा बाधित किए जा रहे दृश्य और श्रव्य कर्मों में, आत्मा में स्थित उस आश्रय को मैंने अपनी आत्मा से देखा है।

14.21.10

यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वन्द्वं यत्र सोमः सहाग्निना ।
व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन् ॥ १४.२१.१० ॥

जहाँ वह ब्रह्म है जो द्वन्द्वों से रहित है, जहाँ सोम अग्नि के साथ सदा संयोग करता है, वह धीर पुरुष प्राणियों को धारण करता हुआ।

14.21.11

यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासते ।
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १४.२१.११ ॥

जहाँ ब्रह्मा आदि योगयुक्त होकर उस अक्षर की उपासना करते हैं, जहाँ विद्वान, दृढ़व्रती, शान्तात्मा और इन्द्रियजयी उसे भजते हैं।

14.21.12

घ्राणेन न तदाघ्रेयं नास्वाद्यं चैव जिह्वया ।
स्पर्शनेन तदस्पृश्यं मनसा त्ववगम्यते ॥ १४.२१.१२ ॥

घ्राण से वह सूँघने योग्य नहीं, जिह्वा से वह चखने योग्य नहीं, और स्पर्श से वह छूने योग्य नहीं है; किन्तु मन से वह जाना जाता है।

14.21.13

चक्षुषा न विषह्यं च यत्किञ्चिच्छ्रवणात्परम् ।
अगन्धमरसस्पर्शमरूपं शब्दवर्जितम्।
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र चैतत्प्रतिष्ठितम् ॥ १४.२१.१३ ॥

जो आँख से ग्रहण नहीं होता, और जो श्रवण से भी परे है, जो गंधरहित, रसरहित, स्पर्शरहित, रूपरहित और शब्दरहित है, जिससे यह तंत्र प्रवृत्त होता है और जिसमें यह प्रतिष्ठित है।

14.21.14

प्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च ।
तत एव प्रवर्न्तते तदेव प्रविशन्ति च ॥ १४.२१.१४ ॥

प्राण, अपान, समान, व्यान और उदान भी; उसी से ये प्रवृत्त होते हैं, और उसी में ये प्रवेश करते हैं।

14.21.15

समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः ।
तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च ॥ १४.२१.१५ ॥

समान और व्यान के मध्य में प्राण और अपान विचरते हैं; जब वह सो जाता है, तब समान और व्यान भी लीन हो जाते हैं।

14.21.16

अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति ।
तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः ॥ १४.२१.१६ ॥

अपान और प्राण के मध्य उदान व्याप्त होकर स्थित रहता है; इसलिए सोए हुए पुरुष को प्राण और अपान नहीं छोड़ते।

14.21.17

प्राणेनोपहते यत्तु तमुदानं प्रचक्षते ।
तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः ॥ १४.२१.१७ ॥

जो प्राण द्वारा आहत होता है, उसे उदान कहते हैं; इसीलिए ब्रह्मवादी उस (उदान) से उत्पन्न तप का निश्चय करते हैं।

14.21.18

तेषामन्योन्यसक्तानां सर्वेषां देहचारिणाम् ।
अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा ॥ १४.२१.१८ ॥

उन सबके बीच, जो देह में विचरते हैं और परस्पर आसक्त हैं, वैश्वानर अग्नि सात प्रकार से मध्य में भीतर स्थापित है।

14.21.19

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः ॥ १४.२१.१९ ॥

घ्राण, जिह्वा, चक्षु, त्वचा और पाँचवाँ श्रोत्र, मन और बुद्धि — ये सात वैश्वानर अग्नि की ज्वालाएँ हैं।

14.21.20

घ्रेयं दृश्यं च पेयं च स्पृश्यं श्राव्यं तथैव च ।
मन्तव्यमवबोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मताः ॥ १४.२१.२० ॥

गन्ध्य, दृश्य, पेय, स्पृश्य, श्राव्य तथा मन्तव्य और बोद्धव्य — ये सात समिधाएँ मानी गई हैं।

14.21.21

घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः ।
मन्ता बोद्धा च स्प्तैते भवन्ति परमर्त्विजः ॥ १४.२१.२१ ॥

सूँघने वाला, खाने वाला, देखने वाला, छूने वाला, पाँचवाँ सुनने वाला, विचार करने वाला और जानने वाला — ये सात परम ऋत्विज् होते हैं।

14.21.22

घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्राव्ये तथैव च ।
मन्तव्येऽप्यथ बोद्धव्ये सुभगे पश्य सर्वदा ॥ १४.२१.२२ ॥

हे सुभगे! घ्रेय, पेय, दृश्य, स्पृश्य, श्राव्य तथा मन्तव्य और बोद्धव्य में सदा (उसी को) देखो।

14.21.23

हवींष्याग्निषु होतारः सप्तधा सप्तसप्तसु ।
सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु ॥ १४.२१.२३ ॥

होता लोग सात-सात प्रकार से अग्नियों में आहुतियाँ ठीक से डालकर, विद्वान् लोग अपनी-अपनी योनियों में (उन्हें) उत्पन्न करते हैं।

14.21.24

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता योनिरित्येव शब्दिताः ॥ १४.२१.२४ ॥

पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, ज्योति और पाँचवाँ मन, तथा बुद्धि — ये सात ही योनि कहे गए हैं।

14.21.25

हविर्भूतगुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्नियं मुखम् ।
अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु ॥ १४.२१.२५ ॥

हविभूत गुण सब अग्नि के इस मुख में प्रवेश करते हैं, और भीतर निवास करके अपनी-अपनी योनियों में उत्पन्न होते हैं।

14.21.26

तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने ।
ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः ॥ १४.२१.२६ ॥

वहीं प्रलय में, भूतों के उत्पादक में, वे रुक जाते हैं। फिर गंध उत्पन्न होती है, फिर रस उत्पन्न होता है।

14.21.27

ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते ।
ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते।
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः ॥ १४.२१.२७ ॥

फिर रूप उत्पन्न होता है, फिर स्पर्श प्रकट होता है। फिर शब्द उत्पन्न होता है, तब वहाँ संशय उत्पन्न होता है। फिर निष्ठा उत्पन्न होती है; इस जन्म को लोग सात प्रकार का जानते हैं।

14.21.28

अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः ।
पूर्णाहुतिभिरापूर्णास्ते पूर्यन्ते हि तेजसा ॥ १४.२१.२८ ॥

इसी प्रकार से पुरातनों ने इसे ग्रहण किया है; पूर्णाहुतियों से पूर्ण होकर वे निश्चय ही तेज से भर जाते हैं।