Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.39

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.39.1

अतः परं प्रवक्ष्यामि तृतीयं गुणमुत्तमम् ।
सर्वभूतहितं लोके सतां धर्ममनिन्दितम् ॥ १४.३९.१ ॥

अब इसके आगे मैं तीसरे उत्तम गुण को कहूँगा, जो संसार में सब प्राणियों का हितकारी और सज्जनों का निर्दोष धर्म है।

14.39.2

आनन्दः प्रीतिरुद्रेकः प्राकाश्यं सुखमेव च ।
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता ॥ १४.३९.२ ॥

आनंद, प्रीति, उत्कर्ष, प्रकाश, सुख, अकृपणता, अनुद्वेग, संतोष और श्रद्धा—ये ही हैं।

14.39.3

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
अक्रोधश्चानसूया च शौचं दाक्ष्यं पराक्रमः ॥ १४.३९.३ ॥

क्षमा, धृति, अहिंसा, समता, सत्य, सरलता, अक्रोध, असूया का अभाव, शौच, दक्षता और पराक्रम।

14.39.4

मुधाज्ञानं मुधावृत्तं मुधासेवा मुदाश्रमः ।
एवं यो युक्तधर्मः स्यात्सोमुत्रात्यन्तमश्नुते ॥ १४.३९.४ ॥

ज्ञान, आचरण, सेवा और आश्रम—जो इनके बिना निरर्थक हो जाते हैं; इस प्रकार जो धर्म से युक्त होता है, वह परलोक में पूर्णतः प्राप्त करता है।

14.39.5

निर्ममो निरहङ्कारो निराशीः सर्वतः समः ।
अकामहत इत्येव सतां धर्मः सनातनः ॥ १४.३९.५ ॥

निर्मम, निरहंकार, निष्काम, सर्वत्र समभाव वाला, इच्छा से रहित—सज्जनों का यही सनातन धर्म है।

14.39.6

विश्रंभो ह्रीस्तितिक्षा च त्यागः शौचमतन्द्रिता ।
आनृशंस्यमसंमोहो दया भूतेष्वपैशुनम् ॥ १४.३९.६ ॥

विश्वास, लज्जा, तितिक्षा, त्याग, शौच, सजगता, अनृशंसता, मोह का अभाव, प्राणियों पर दया और चुगली से बचना।

14.39.7

हर्षस्तुष्टिर्विस्मयश्च विनयः साधुवृत्तिता ।
शान्तिकर्मविशुद्धिश्च भावशुद्धिर्विमोचनम् ॥ १४.३९.७ ॥

हर्ष, संतोष, विस्मय, विनय, साधु आचरण, शांति-कर्म से शुद्धि, भाव की शुद्धि और मोक्ष।

14.39.8

उपेक्षा ब्रह्मचर्यं च परित्यागश्च सर्वशः ।
निर्ममत्वमनाशीष्ट्वमपरिक्षतधर्मता ॥ १४.३९.८ ॥

उपेक्षा, ब्रह्मचर्य, सर्वथा त्याग, निर्ममता, फल की कामना का अभाव और धर्म का अक्षत पालन।

14.39.9

मुधादानं मुधायज्ञो मुधाधीतं मुधाव्रतम् ।
मुधाप्रतिग्रहश्चैव मधाध्रमो मुधातपः ॥ १४.३९.९ ॥

बिना फल की इच्छा का दान, बिना फल का यज्ञ, बिना फल का अध्ययन, बिना फल का व्रत, बिना फल का प्रतिग्रह, बिना फल का आश्रम और बिना फल का तप।

14.39.10

एवंवृत्तास्तु ये केचिल्लोकेऽस्मिन्सत्वसंश्रयाः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्थास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.३९.१० ॥

जो कोई इस लोक में इस प्रकार आचरण करते हैं, सत्त्व में स्थित, ब्रह्मयोनि में स्थित वे धीर ब्राह्मण सत्पुरुषों को देखने वाले हैं।

14.39.11

हित्वा सर्वाणि पापानि निःशोका ह्यजरामराः ।
दिव्यं प्राप्य तु ते धीराः कुर्वते वै ततस्तनूः ॥ १४.३९.११ ॥

सारे पापों को त्याग कर, शोकरहित, जरामरण से परे वे धीर दिव्य को प्राप्त करके उसके बाद अपने शरीर बनाते हैं।

14.39.12

ईशित्वं च वशित्वं च लघुत्वं चाणुता तथा ।
विकुर्वते महात्मानो देवास्त्रिदिवगा इव ॥ १४.३९.१२ ॥

ईशित्व, वशित्व, लघुता और अणुता, इन्हें वे महात्मा रूपांतरित करते हैं, जैसे स्वर्गवासी देवता।

14.39.13

ऊर्ध्वस्रोतस इत्येते देवा वैकारिकाः स्मृताः ।
विकुर्वन्तः प्रकृत्या वै दिवं प्राप्तास्ततस्ततः ॥ १४.३९.१३ ॥

ऊर्ध्वस्रोत वाले ये देवता वैकारिक कहे गए हैं। स्वभाव से ही रूप बदलते हुए वे स्वर्ग को प्राप्त हुए और वहाँ से भी आगे।

14.39.14

यद्यदिच्छन्ति तत्सर्वं भजन्ते विभजन्ति च ।
इत्येतत्सात्विकं वृत्तं कथितं वो द्विजर्षभाः।
एतद्विज्ञाय लभते विधिवद्यद्यदिच्छति ॥ १४.३९.१४ ॥

जो-जो चाहते हैं, वह सब भजते और बाँटते हैं। हे द्विजश्रेष्ठो, यह सात्त्विक आचरण तुम्हें कहा गया है। इसे जानकर विधिपूर्वक मनुष्य जो-जो चाहता है, वह प्राप्त करता है।

14.39.15

प्रकीर्तिताः सत्त्वगुणा विशेषतो ।
यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च।
नरस्तु यो वेद गुणानिमान्सदा ।
गुणान्स भुङ्क्ते न गुणैः स युज्यते ॥ १४.३९.१५ ॥

सत्त्वगुण विशेष रूप से वर्णित हुए हैं, और गुणों का आचरण भी यथावत कहा गया। जो मनुष्य इन गुणों को सदा जानता है, वह गुणों को भोगता है, पर गुणों से बँधता नहीं।