Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.48

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.48.1

केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं वनम् ।
केचित्परममव्यक्तं केचित्परमनामयम्।
मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम् ॥ १४.४८.१ ॥

कुछ लोग वृक्ष को ब्रह्ममय मानते हैं, कुछ वन को ब्रह्ममय, कुछ परम अव्यक्त को, और कुछ परम निरामय को। वे इस सब को भी अव्यक्त से उत्पन्न और अविनाशी मानते हैं।

14.48.2

उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत् ।
आत्मानमुपसङ्म्य सोमृतत्वाय कल्पते ॥ १४.४८.२ ॥

जो अंतकाल में एक उच्छ्वास मात्र भी समत्व में स्थित हो, वह आत्मा को प्राप्त कर अमृतत्व के योग्य हो जाता है।

14.48.3

निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि ।
गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम् ॥ १४.४८.३ ॥

यदि एक निमेष मात्र भी आत्मा को आत्मा में संयमित कर लिया जाए, तो आत्मा की कृपा से वह विद्वानों की अविनाशी प्राप्ति को पहुँच जाता है।

14.48.4

प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनःपुनः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्समन्ततः ॥ १४.४८.४ ॥

फिर प्राणायामों द्वारा प्राणों को संयमित करके वह बार-बार, दस या बारह, अथवा चौबीस-चौबीस के क्रम में, सब ओर से (संयम करे)।

14.48.5

एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति ।
अव्यक्तात्सत्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते ॥ १४.४८.५ ॥

इस प्रकार पूर्व में प्रसन्न-आत्मा वाला जो कुछ चाहता है, वह पाता है; अव्यक्त से उत्पन्न उत्कृष्ट सत्त्व अमृतत्व के योग्य हो जाता है।

14.48.6

सत्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः ।
अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्वसंश्रयम्।
न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं द्विजसत्तमाः ॥ १४.४८.६ ॥

सत्त्व से श्रेष्ठतर कुछ और नहीं है, ऐसा इस लोक में तत्त्वज्ञ लोग प्रशंसा करते हैं। हम अनुमान से जानते हैं कि पुरुष सत्त्व पर आश्रित है। हे द्विजश्रेष्ठो, पुरुष को दूसरे प्रकार से प्राप्त करना संभव नहीं।

14.48.7

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
ज्ञानं त्यागोथ संन्यासः सात्विकं वृत्तमिष्यते ॥ १४.४८.७ ॥

क्षमा, धृति, अहिंसा, समता, सत्य और सरलता, ज्ञान, त्याग तथा संन्यास — यह सात्त्विक आचरण माना जाता है।

14.48.8

एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते वै मनीषिणः ।
सत्वं च पुरुषश्चैव तत्र नास्ति विचारणा ॥ १४.४८.८ ॥

इसी अनुमान से मनीषी लोग सत्त्व और पुरुष को मानते हैं; इस विषय में कोई संदेह नहीं है।

14.48.9

आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः ।
क्षेत्रज्ञसत्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते ॥ १४.४८.९ ॥

कुछ विद्वान, जो ज्ञान में सुप्रतिष्ठित हैं, कहते हैं कि क्षेत्रज्ञ और सत्त्व एक हैं; किंतु यह युक्तिसंगत नहीं है।

14.48.10

पृथग्भूतस्तथा नित्यमित्येतदविचारितम् ।
पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः ॥ १४.४८.१० ॥

'सदा पृथक् रहना' यह भी बिना विचारे कहा गया है; पृथक्त्व को यथार्थ रूप से सहज जानना चाहिए।

14.48.11

तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः ।
मशकोदुम्बरे चैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते ॥ १४.४८.११ ॥

इसी प्रकार विद्वानों की नीति एकत्व और नानात्व दोनों को मानती है; मच्छर और गूलर में एकता भी दिखती है और पृथकता भी।

14.48.12

मत्स्यो यथाऽन्यः स्यादप्सु सम्प्रयोगस्तथा तयोः ।
सम्बन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णैः कोकनदस्य च ॥ १४.४८.१२ ॥

जैसे मछली जल में रहती हुई भी उससे भिन्न है, वैसा ही उन दोनों का संयोग है; जैसे जल-बिंदुओं का संबंध पत्तों से और लाल कमल से होता है।

14.48.13

इत्युक्तवन्तस्ते विप्रास्तदा लोकपितामहम् ।
पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्मुनिसत्तमाः ॥ १४.४८.१३ ॥

ऐसा कहकर उन ब्राह्मणों ने, जो मुनियों में श्रेष्ठ थे, तब लोकपितामह से फिर संशय में पड़कर पूछा।