महाभारत · अध्याय 14.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.48.1
केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं वनम् ।
केचित्परममव्यक्तं केचित्परमनामयम्।
मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम् ॥ १४.४८.१ ॥
काही लोक वृक्षाला ब्रह्ममय मानतात, काही वनाला ब्रह्ममय, काही परम अव्यक्ताला, तर काही परम निरामयाला मानतात. हे सर्व अव्यक्तापासून उत्पन्न झालेले आणि अविनाशी आहे असे ते मानतात.
14.48.2
उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत् ।
आत्मानमुपसङ्म्य सोमृतत्वाय कल्पते ॥ १४.४८.२ ॥
अंतकाळी एका श्वासाइतकाही जो समत्वात राहतो, तो आत्म्याला प्राप्त करून अमृतत्वास पात्र होतो.
14.48.3
निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि ।
गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम् ॥ १४.४८.३ ॥
एका निमेषमात्र काळासाठीही जो आत्म्याला आत्म्यात संयमित करतो, तो आत्मप्रसादाने विद्वानांची अविनाशी प्राप्ती मिळवतो.
14.48.4
प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनःपुनः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्समन्ततः ॥ १४.४८.४ ॥
मग प्राणायामांनी प्राणांचे संयमन करून, त्याने वारंवार, दहा किंवा बारा, किंवा चोवीस वेळा, सर्व बाजूंनी (संयमन करावे).
14.48.5
एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति ।
अव्यक्तात्सत्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते ॥ १४.४८.५ ॥
अशा प्रकारे पूर्वी प्रसन्नात्मा जे जे इच्छितो ते ते प्राप्त करतो; अव्यक्तापासून उद्भवलेले उत्कट सत्त्व अमृतत्वास योग्य होते.
14.48.6
सत्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः ।
अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्वसंश्रयम्।
न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं द्विजसत्तमाः ॥ १४.४८.६ ॥
सत्त्वापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काही नाही, असे येथे तत्त्वज्ञ प्रशंसतात. सत्त्वाचा आश्रय घेतलेल्या पुरुषाला आम्ही अनुमानाने जाणतो. हे द्विजश्रेष्ठांनो, पुरुषाला दुसऱ्या प्रकारे प्राप्त करणे शक्य नाही.
14.48.7
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
ज्ञानं त्यागोथ संन्यासः सात्विकं वृत्तमिष्यते ॥ १४.४८.७ ॥
क्षमा, धृती, अहिंसा, समता, सत्य व सरळपणा, ज्ञान, त्याग आणि संन्यास — हेच सात्त्विक आचरण मानले जाते.
14.48.8
एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते वै मनीषिणः ।
सत्वं च पुरुषश्चैव तत्र नास्ति विचारणा ॥ १४.४८.८ ॥
याच अनुमानाने मनीषी लोक सत्त्व आणि पुरुष मानतात; यात शंका नाही.
14.48.9
आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः ।
क्षेत्रज्ञसत्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते ॥ १४.४८.९ ॥
ज्ञानात सुप्रतिष्ठित असलेले काही विद्वान क्षेत्रज्ञ आणि सत्त्व एकच आहेत असे म्हणतात; पण ते युक्त नाही.
14.48.10
पृथग्भूतस्तथा नित्यमित्येतदविचारितम् ।
पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः ॥ १४.४८.१० ॥
'सदैव वेगळे असणे' हे देखील विचार न करता सांगितले आहे; पृथकत्व खरोखर सहज आहे हे जाणावे.
14.48.11
तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः ।
मशकोदुम्बरे चैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते ॥ १४.४८.११ ॥
तसेच विद्वानांचे नय एकत्व आणि नानात्व दोन्ही मानतात; डास आणि उंबरात ऐक्यही दिसते आणि पृथकत्वही दिसते.
14.48.12
मत्स्यो यथाऽन्यः स्यादप्सु सम्प्रयोगस्तथा तयोः ।
सम्बन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णैः कोकनदस्य च ॥ १४.४८.१२ ॥
पाण्यात असलेला मासा जसा पाण्यापेक्षा वेगळा असतो, तसा त्या दोघांचा संयोग असतो; पाण्याच्या थेंबांचा पानांशी व रक्तकमळाशी असलेल्या संबंधासारखा.
14.48.13
इत्युक्तवन्तस्ते विप्रास्तदा लोकपितामहम् ।
पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्मुनिसत्तमाः ॥ १४.४८.१३ ॥
असे बोलून ते ब्राह्मण, मुनिश्रेष्ठ, त्या वेळी लोकपितामहांना पुन्हा संशयात पडून विचारू लागले.