মহাভারত · অধ্যায় 14.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.73.1
दीक्षाकाले तु सम्प्राप्ते ततस्ते सुमहर्त्विजः ।
विधिवद्दीक्षयामासुरश्वमेधाय पार्थिवम् ॥ १४.७३.१ ॥
দীক্ষার সময় উপস্থিত হলে সেই মহান ঋত্বিকেরা বিধিমতো অশ্বমেধের জন্য রাজাকে দীক্ষিত করলেন।
14.73.2
कृत्वा स पशुमेधांश्च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः ।
धर्मराजो महातेजाः सहर्त्विग्भिर्व्यरोचत ॥ १४.७३.२ ॥
পশুমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন করে দীক্ষিত পাণ্ডুপুত্র মহাতেজা ধর্মরাজ ঋত্বিকদের সঙ্গে শোভা পেলেন।
14.73.3
हयश्च हयमेधार्थं स्वयं स ब्रह्मवादिना ।
उत्सृष्टः शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा ॥ १४.७३.३ ॥
অশ্বমেধের জন্য সেই ঘোড়াটিকে ব্রহ্মবাদী, অমিততেজা ব্যাস শাস্ত্রবিধি অনুসারে নিজেই ছেড়ে দিলেন।
14.73.4
स राजा राजधर्मेण दीक्षितो विबभौ तदा ।
हेममाली रुक्मकण्ठः प्रदीप्त इव पावकः ॥ १४.७३.४ ॥
রাজধর্ম অনুসারে দীক্ষিত সেই রাজা তখন সোনার মালা ও সোনালি কণ্ঠে প্রজ্বলিত অগ্নির মতো শোভা পেলেন।
14.73.5
कृष्णाजिनी दण्डपाणिः क्षौमवासाः स धर्मजः ।
विबभौ द्युतिमान्भूयः प्रजापतिरिवाध्वरे ॥ १४.७३.५ ॥
কৃষ্ণাজিন পরিধান করে, হাতে দণ্ড নিয়ে, রেশমি বস্ত্র পরা সেই ধর্মপুত্র যজ্ঞে প্রজাপতির মতো আরও দীপ্তিমান হয়ে শোভা পেলেন।
14.73.6
तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशांपते ।
बभूवुरर्जुनश्चापि प्रदीप्त इव पावकः ॥ १४.७३.६ ॥
হে প্রজাধিপতি, তেমনই তাঁর সমস্ত ঋত্বিকেরা একই বেশে সজ্জিত হলেন; অর্জুনও প্রদীপ্ত অগ্নির মতো হলেন।
14.73.7
श्वेताश्वः कपिकेतुश्च ससाराश्वं धनञ्जयः ।
विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात् ॥ १४.७३.७ ॥
হে পৃথিবীপাল! শ্বেতাশ্ব ও কপিধ্বজ ধনঞ্জয় ধর্মরাজের আদেশে যথাবিধি সেই অশ্বের অনুসরণ করলেন।
14.73.8
क्षिपन्गाण्डिवं राजन्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार च ॥ १४.७३.८ ॥
হে রাজন! গাণ্ডীব ধনু টানতে টানতে, গোধাচর্মের অঙ্গুলিত্রাণ বেঁধে, হে পৃথিবীপাল! তিনি আনন্দে সেই অশ্বের অনুসরণ করলেন।
14.73.9
अनुमार्गं तदा राजन्नागमत्तत्पुरं विभो ।
द्रष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं प्रयास्यनतं धनञ्जयम् ॥ १४.७३.९ ॥
হে রাজন! হে বিভো! তখন কুরুশ্রেষ্ঠ ধনঞ্জয়কে যাত্রা করতে দেখার ইচ্ছায় পথ ধরে সেই নগরের দিকে এলেন না।
14.73.10
तेषामन्योन्यसम्मर्दादूष्मेव समाजायत ।
दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम् ॥ १४.७३.१० ॥
সেই অশ্ব ও অশ্বসারথিকে দেখতে ইচ্ছুকদের পরস্পরের ঠেলাঠেলিতে যেন উষ্মা জন্মাল।
14.73.11
ततः शब्दो महाराज दिशः खं प्रतिपूरयन् ।
बभूव प्रेक्षतां नॄमां कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥ १४.७३.११ ॥
তখন হে মহারাজ! দিক ও আকাশ পূর্ণ করে এক শব্দ উঠল; তা ছিল কুন্তীপুত্র ধনঞ্জয়কে দর্শনকারী মানুষদের।
14.73.12
एष गच्छति कौन्तेयस्तुरगश्चैव दीप्तिमान् ।
समन्वेति महाबाहुः संस्पृशन्धनुरुत्तमम् ॥ १४.७३.१२ ॥
ওই যাচ্ছেন কুন্তীপুত্র, দীপ্তিমান অশ্বও যাচ্ছে; মহাবাহু উত্তম ধনুক স্পর্শ করতে করতে তার অনুসরণ করছেন।
14.73.13
एवं शुश्राव वदतां गिरो जिष्णुरुदारधीः ।
स्वस्ति तेऽस्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत ॥ १४.७३.१३ ॥
এভাবে বক্তাদের বাণী উদারবুদ্ধি জিষ্ণু (অর্জুন) শুনলেন: 'তোমার মঙ্গল হোক, নিরাপদে যাও, আবার ফিরে এসো, হে ভরতবংশধর।'
14.73.14
अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यमब्रुवन् ।
नैनं पश्याम सम्मर्दे धनुरेतत्प्रदृश्यते ॥ १४.७३.१४ ॥
অতঃপর অন্য পুরুষেরা, হে মনুষ্যেন্দ্র, এই কথা বললেন: 'যুদ্ধের ভিড়ে তাকে আমরা দেখছি না, কিন্তু এই ধনুক দেখা যাচ্ছে।'
14.73.15
एतद्धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः ।
स्वस्ति गच्छत्वरिष्टो वै पन्थानमकुतोभयम्।
निवृत्तमेनं द्रक्ष्यामः पुनरेष्यति च ध्रुवम् ॥ १४.७३.१५ ॥
এটি ভয়ংকর টংকারযুক্ত বিখ্যাত গাণ্ডীব ধনুক। তিনি নিরাপদে, নির্ভয় পথে মঙ্গলে যান। ফিরে এলে আমরা তাঁকে দেখব; তিনি নিশ্চয়ই আবার আসবেন।
14.73.16
एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ ।
शुश्राव मधुरा वाचः पुनःपुनरुदारधीः ॥ १४.७३.१६ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, উদারবুদ্ধি তিনি পুরুষ ও নারীদের এমন মধুর বাণী বারবার শুনলেন।
14.73.17
याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्च कुशलो यज्ञकर्मणि ।
प्रायात्पार्थेन सहितः शान्त्यर्थं वेदपारगः ॥ १४.७३.१७ ॥
যাজ্ঞবল্ক্যের শিষ্য, যজ্ঞকর্মে দক্ষ, বেদপারঙ্গম, শান্তির জন্য পার্থের সঙ্গে গেলেন।
14.73.18
ब्राह्मणाश्च महीपाल बहवो वेदपारगाः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं क्षत्रियाश्च विशाम्पते।
विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात् ॥ १४.७३.१८ ॥
হে প্রজাপতি, হে ভূপাল, বহু বেদপারঙ্গম ব্রাহ্মণ ও ক্ষত্রিয় ধর্মরাজের আদেশে যথাবিধি সেই মহাত্মার অনুসরণ করলেন।
14.73.19
पाण्डवैः पृथिवीमश्वो निर्जितामस्त्रतेजसा ।
चचार स महाराज यथादेशं च सत्तम ॥ १४.७३.१९ ॥
পাণ্ডবেরা অস্ত্রতেজে যে পৃথিবী জয় করেছিলেন, সেই পৃথিবীতে সেই অশ্ব বিচরণ করল, হে মহারাজ, দেশ অনুযায়ী, হে সত্তম।
14.73.20
तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्यासन्पाण्डवस्य ह ।
तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च ॥ १४.७३.२० ॥
সেখানে পাণ্ডবদের যে যুদ্ধ ও ঘটনাবলী ঘটেছিল, হে বীর, সেই বিচিত্র ও মহৎ বিষয়গুলি আমি তোমাকে বলব।
14.73.21
स हयः पृथिवीं राजन्प्रदक्षिणमवर्तत ।
ससारेत्तरतः पूर्वं तन्निबोध महीपते ॥ १४.७३.२१ ॥
সেই অশ্ব, হে রাজন, পৃথিবীকে প্রদক্ষিণ করে ঘুরল; প্রথমে অন্য দিক থেকে বিচরণ করল, হে মহীপতি, তা শোনো।
14.73.22
अवमृद्रन्स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तमः ।
शनैस्तदा परिययौ श्वेताश्वश्च महारथः ॥ १४.७३.२२ ॥
রাজাদের রাষ্ট্র পদদলিত করে সেই শ্রেষ্ঠ অশ্ব তখন ধীরে ধীরে ঘুরল; শ্বেতাশ্বযুক্ত মহারথও।
14.73.23
तत्र सङ्गणना नास्ति राज्ञामयुतशस्तदा ।
येऽयुध्यन्त महाराज क्षत्रिया हतबान्धवाः ॥ १४.७३.२३ ॥
সেখানে রাজাদের গণনা ছিল না, তখন অযুত অযুত; হে মহারাজ, যে ক্ষত্রিয়েরা যুদ্ধ করেছিল, যাদের আত্মীয়স্বজন নিহত হয়েছিল।
14.73.24
किराता यवना राजन्बहवोऽसिधनुर्धराः ।
म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्वं ये निकृता रणे ॥ १४.७३.२४ ॥
কিরাত, যবন, হে রাজন, তরবারি-ধনুর্ধর বহু, এবং বহু প্রকারের অন্যান্য ম্লেচ্ছ, যারা পূর্বে রণে পরাজিত হয়েছিল।
14.73.25
आर्याश्च पृथिवीपालाः प्रहृष्टनरवाहनाः ।
समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदाः ॥ १४.७३.२५ ॥
আর্য ও পৃথিবীপালক বহু রাজা, সৈন্য ও বাহনসহ হর্ষিত হয়ে, যুদ্ধমদে উন্মত্ত হয়ে পাণ্ডুপুত্রের সঙ্গে মিলিত হলেন।
14.73.26
एवं वृत्तानि युद्धानि तत्रतत्र महीपते ।
अर्जुनस्य महीपालैर्नानादेशसमागतैः ॥ १४.७३.२६ ॥
হে মহীপতি, এইভাবে বিভিন্ন দেশ থেকে সমবেত রাজাদের সঙ্গে অর্জুনের যুদ্ধ স্থানে স্থানে হয়েছিল।
14.73.27
यान्यत्र हयतो राजन्प्रवृत्तानि महान्ति च ।
तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ ॥ १४.७३.२७ ॥
হে রাজন, ঘোড়ার পিছনে এখানে যে মহাযুদ্ধগুলি হয়েছিল, হে অনঘ, কৌন্তেয়ের সেই যুদ্ধগুলি আমি তোমাকে বলব।