মহাভারত · অধ্যায় 14.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.86.1
न्यवर्तत ततो वाजी येन नागाह्वयं पुरम् ।
तं निवृत्तं तु शुश्राव चारेणैव युधिष्ठिरः।
श्रुत्वाऽर्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाऽभवत् ॥ १४.८६.१ ॥
তারপর সেই ঘোড়াটি নাগাহ্বয় নগরের দিকে যাওয়ার পথেই ফিরে এল। দূতের মাধ্যমে যুধিষ্ঠির তা ফিরে আসার খবর শুনলেন, আর অর্জুন কুশলে আছেন শুনে তাঁর মন আনন্দিত হল।
14.86.2
विजयस्य च तत्कर्म गान्धारविषये तदा ।
श्रुत्वा चान्येषु देशेषु स सुप्रीतोऽभवत्तदा ॥ १४.८६.२ ॥
বিজয়ের (অর্জুনের) সেই কর্ম গান্ধার দেশে তখন এবং অন্যান্য দেশেও শুনে তিনি অত্যন্ত প্রসন্ন হলেন।
14.86.3
एतस्मिन्नेव काले तु द्वादशीं माघमासिकीम् ।
इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १४.८६.३ ॥
এই সময়েই মাঘ মাসের দ্বাদশী তিথিতে, শুভ নক্ষত্র গ্রহণ করে, ধর্মরাজ যুধিষ্ঠির (আরম্ভ করলেন)।
14.86.4
समानीय महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्महीपतिः ।
भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरव ॥ १४.८६.४ ॥
মহাতেজা রাজা সব ভাইকে — ভীম, নকুল ও সহদেবকেও — ডেকে আনিয়ে, হে কৌরব।
14.86.5
प्रोवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतांवरः ।
आमन्त्र्य वदतां श्रेष्ठो भीमं प्रहरतां वरम् ॥ १४.८६.५ ॥
তখন ধর্মধারীদের শ্রেষ্ঠ, বক্তাদের অগ্রণী যথাসময়ে এই কথা বললেন, প্রহারকারীদের শ্রেষ্ঠ ভীমকে সম্বোধন করে।
14.86.6
आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः ।
यथा मे पुरुषाः प्राहुर्ये धनंजयसारिणः ॥ १४.८६.६ ॥
হে ভীমসেন, তোমার সেই ছোট ভাই ঘোড়াটির সঙ্গে আসছে, ধনঞ্জয়ের যে অনুচরেরা আমাকে এরূপ বলেছে।
14.86.7
उपस्थितश्च कालोऽयमभितो वर्तते हयः ।
माघी च पौर्णमासीयं मासः शेषो वृकोदर ॥ १४.८६.७ ॥
সময় উপস্থিত; ঘোড়াটি চারদিকে বিদ্যমান। হে বৃকোদর, এ মাঘী পূর্ণিমা; মাসের কিছু বাকি আছে।
14.86.8
तत्प्रस्थाप्यन्तु विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम् ॥ १४.८६.८ ॥
অতএব বেদপারগ বিদ্বান ব্রাহ্মণেরা প্রেরিত হোন; অশ্বমেধের সিদ্ধির জন্য তাঁরা যজ্ঞের উপযুক্ত স্থান পরিদর্শন করুন।
14.86.9
इत्युक्तः स तु तच्चक्रे भीमो नृपतिशासनम् ।
हृष्टः श्रुत्वा गुडोकेशमायान्तं पुरुषर्षभम् ॥ १४.८६.९ ॥
এরূপ উক্ত হলে ভীম রাজার আদেশ পালন করলেন; গুডাকেশ (অর্জুন) আসছেন শুনে সেই পুরুষশ্রেষ্ঠ হর্ষিত হলেন।
14.86.10
ततो ययौ भीमसेनः प्राज्ञैः स्थपतिभिः सह ।
ब्राह्मणानग्रतः कृत्वा कुशलान्यज्ञकर्मणि ॥ १४.८६.१० ॥
তারপর ভীমসেন বুদ্ধিমান স্থপতিদের সঙ্গে গেলেন; যজ্ঞকর্মে নিপুণ ব্রাহ্মণদের সামনে রেখে।
14.86.11
तं ससालचयं श्रीमत्सप्रतोलीसुघट्टितम् ।
मापयामास कौरव्यो यज्ञवाटं यताविधि ॥ १४.८६.११ ॥
শালগাছের সমূহে ঘেরা, সুদৃঢ় তোরণযুক্ত সেই শোভন যজ্ঞবাট কৌরব্য বিধিমতো মাপিয়ে নিলেন।
14.86.12
प्रासादशतसम्बन्धं मणिप्रवरकुट्टिमम् ।
सदः स पत्नीसदनं साग्नीध्रमपि चोत्तरम्।
कारयामास विदिवद्धेमरत्नविभूषितम् ॥ १४.८६.१२ ॥
শত প্রাসাদের সঙ্গে সংযুক্ত, শ্রেষ্ঠ মণিখচিত মেঝেযুক্ত সভামণ্ডপ, পত্নীদের আবাস, এবং উত্তরে আগ্নীধ্রসহ মণ্ডপও তিনি নির্মাণ করালেন; সেগুলি সুনির্মিত এবং সোনা ও রত্নে ভূষিত ছিল।
14.86.13
स्तंभान्कनकचित्रांश्च तोरणानि बृहन्ति च ।
यज्ञायतनदेशेशु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम् ॥ १४.८६.१३ ॥
যজ্ঞমণ্ডপের স্থানসমূহে সোনার চিত্রিত স্তম্ভ ও বৃহৎ তোরণ দান করে, এবং বিশুদ্ধ সোনাও দিয়ে।
14.86.14
अन्तःपुराणां राज्ञां च नानादेशसमीयुषाम् ।
कारयामास धर्मात्मा तत्रतत्र यथाविधि ॥ १४.८६.१४ ॥
নানা দেশ থেকে আগত রাজাদের ও তাঁদের অন্তঃপুরের জন্য ধর্মাত্মা যথাবিধি সর্বত্র (আবাস) নির্মাণ করালেন।
14.86.15
ब्राह्मणानां न वेश्मानि नानादेशसमीयुषाम् ।
कारयामास कौन्तेयो विधिवत्तान्यनेकशः ॥ १४.८६.१५ ॥
নানা দেশ থেকে আগত ব্রাহ্মণদের জন্যও কৌন্তেয় বিভিন্ন প্রকারে যথাবিধি সেই গৃহগুলি নির্মাণ করালেন।
14.86.16
तथा सम्प्रेषयामास दूतान्नृपतिशासनात् ।
भीमसेनो महाबाहो राज्ञामक्लिष्टकर्मणाम् ॥ १४.८६.१६ ॥
তেমনই রাজার আদেশে ভীমসেন দূতদের পাঠালেন, হে মহাবাহু, অক্লিষ্টকর্মা রাজাদের কাছে।
14.86.17
ते प्रियार्थं कुरुपतेराययुर्नृपसत्तम ।
रत्नान्यनेकान्यादाय स्त्रियोऽश्वानायुधानि च ॥ १४.८६.१७ ॥
তারা কুরুপতির প্রিয়সাধনের জন্য এসেছিলেন, হে নৃপশ্রেষ্ঠ, বহু রত্ন, নারী, অশ্ব ও অস্ত্র নিয়ে।
14.86.18
तेषां निर्विशतां तेषु शिबिरेषु महात्मनाम् ।
नर्दतः सागरस्येव दिवस्पृगभवत्स्वनः ॥ १४.८६.१८ ॥
সেই মহাত্মারা সেই শিবিরগুলিতে বাস করার সময় সমুদ্রের গর্জনের মতো আকাশস্পর্শী ধ্বনি উঠল।
14.86.19
प्रत्युद्गम्य नमस्कृत्य ब्राह्मणांश्च न्यवेदयत् ॥ १४.८६.१९ ॥
তাঁদের অভ্যর্থনা করে, প্রণাম করে, তিনি ব্রাহ্মণদের নিবেদন করলেন।
14.86.20
तेषामभ्यागतानां च स राजा कुरुवर्धनः ।
व्यादिदेशान्नपानानि शय्याश्चाप्यतिमानुषाः ॥ १४.८६.२० ॥
সেই অতিথিদের জন্য কুরুবংশবর্ধন সেই রাজা অন্ন-পানীয় ও অতিমানুষ শয্যার ব্যবস্থার আদেশ দিলেন।
14.86.21
वाहनानां च विविधाः शालाः शालीक्षुगोरसैः ।
उपेता भरतश्रेष्ठो व्यादिदेश स धर्मराट् ॥ १४.८६.२१ ॥
বাহনের জন্য বিভিন্ন শালা, শালিধান, আখ ও গোরসে পরিপূর্ণ শালা—এসবের আদেশ সেই ভরতশ্রেষ্ঠ ধর্মরাজ দিলেন।
14.86.22
वर्णाः पृथक्सन्निविष्टा ह्युत्तरोत्तरपूजिताः ।
तथा तस्मिन्महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः।
समाजग्मुर्मुनिगणा बहवो ब्रह्मवादिनः ॥ १४.८६.२२ ॥
বিভিন্ন বর্ণ পৃথকভাবে বসেছিল, একে অন্যের থেকে ক্রমশ বেশি সম্মানিত হয়ে। সেই মহাযজ্ঞে বুদ্ধিমান ধর্মরাজের কাছে বহু মুনিগণ ও ব্রহ্মবাদী সমবেত হলেন।
14.86.23
ये च द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्पृथिवीपते ।
समाजग्मुः सशिष्यांस्तान्प्रतिजग्राह कौरवः ॥ १४.८६.२३ ॥
আর সেখানে যে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ ছিলেন, হে ভূপতি, তাঁরা শিষ্যদের সঙ্গে এসে মিলিত হলেন; কৌরব তাঁদের গ্রহণ করলেন।
14.86.24
सर्वांश्च ताननुययौ यावदावसथान्प्रति ।
स्वयमेव महातेजा दंभं त्यक्त्वा युधिष्ठिरः ॥ १४.८६.२४ ॥
মহাতেজা যুধিষ্ঠির নিজেই তাঁদের সবাইকে তাঁদের আবাস পর্যন্ত অনুসরণ করলেন, দম্ভ ত্যাগ করে।
14.86.25
ततः कृत्वा स्थपतयः शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा ।
कृत्स्नं यज्ञविधिं राजन्धर्मराजे न्यवेदयन ॥ १४.८६.२५ ॥
তখন স্থপতি ও অন্যান্য শিল্পীরা যজ্ঞবিধির সমস্ত কথা ধর্মরাজকে জানালেন, হে রাজন্।
14.86.26
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तु कृतं सर्वमतन्द्रितः ।
हृष्टरूपोऽभवद्राजन्सह भ्रातृभिरादृतः ॥ १४.८६.२६ ॥
তা শুনে ধর্মরাজ, সবকিছু অনলসভাবে সম্পন্ন হয়েছে জেনে প্রফুল্ল মুখে হলেন; হে রাজন্, ভ্রাতাদের সঙ্গে তিনি সমাদৃত হলেন।
14.86.27
तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः ।
हेतुवादान्बहूनाहुः परस्परजिगीषवः ॥ १४.८६.२७ ॥
সেই যজ্ঞ শুরু হলে, বাগ্মী ও তর্কবাদীরা একে অন্যকে জয় করতে চেয়ে বহু যুক্তি উত্থাপন করলেন।
14.86.28
ददृशुस्तं नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
देवेन्द्रस्येव विहितं भीमसेनेन भारत ॥ १४.८६.२८ ॥
ভীমসেন দেবরাজ ইন্দ্রের মতো যে উত্তম যজ্ঞবিধি সাজিয়েছিলেন, রাজারা তা দেখলেন, হে ভারত।
14.86.29
ददृशुस्तोरणान्यत्र शातकुंभमयानि ते ।
शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नसंचयान् ॥ १४.८६.२९ ॥
সেখানে তাঁরা সোনার তোরণ দেখলেন, এবং শয্যা, আসন, বিহারস্থান ও প্রচুর রত্নরাশিও দেখলেন।
14.86.30
घटान्पात्रीः कटाहानि कलशान्वर्धमानकान् ।
न हि किञ्चिदसौवर्णमपश्यन्वसुधाधिपाः ॥ १४.८६.३० ॥
ঘট, পাত্র, কড়াই, কলস, বর্ধমানক — রাজারা সেখানে সোনার নয় এমন কিছুই দেখলেন না।
14.86.31
यूपांश्च शास्त्रपठितान्दारवान्हेमभूषितान् ।
उपक्लृप्तान्यथाकालं विधिवद्भूरिवर्चसः ॥ १४.८६.३१ ॥
শাস্ত্রে বর্ণিত, সোনায় সজ্জিত কাঠের যূপসমূহ যথাকালে বিধিমতো প্রস্তুত করা হয়েছিল, সেই মহাতেজস্বীদের দ্বারা।
14.86.32
स्थलजाक जलजा ये च पशवः केचन प्रभो ।
सर्वानेव समानीतानपश्यंस्तत्र ते नृपाः ॥ १४.८६.३२ ॥
হে প্রভু, স্থলচর ও জলচর যত পশু ছিল, সবই সেখানে সমবেত দেখে সেই রাজারা অবাক হলেন।
14.86.33
गाश्चैव महिषीश्चैव तथा वृद्धस्त्रियोपि च ।
औदकानि च सत्वानि श्वापदानि वयांसि च ॥ १४.८६.३३ ॥
গরু ও মহিষ, এবং বৃদ্ধা নারীরাও; জলজ প্রাণী, হিংস্র পশু ও পাখিও সেখানে ছিল।
14.86.34
जरायुजाण्डजातानि स्वेदजान्युद्भिदानि च ।
पर्वतानूपजातानि भूतानि ददृशुश्च ते ॥ १४.८६.३४ ॥
জরায়ুজ, অণ্ডজ, স্বেদজ, উদ্ভিদ এবং পর্বত ও জলাভূমিতে জাত প্রাণীসমূহও তাঁরা দেখলেন।
14.86.35
एवं प्रमुदितं सर्वं पशुगोधनधान्यतः ।
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा परं विस्मयमागताः ॥ १४.८६.३५ ॥
এইভাবে পশু, গরু, ধন ও ধান্যে সবকিছুই আনন্দময় দেখে যজ্ঞবাটকে দেখে রাজারা অত্যন্ত বিস্মিত হলেন।
14.86.36
अनिशं दीयते च स्म तत्र भोज्यं पृथग्विधम् ।
ब्राह्मणानां विशां चैव बहुमृष्टान्नमृद्धिमत् ॥ १४.८६.३६ ॥
সেখানে ব্রাহ্মণ ও বৈশ্যদের নিরন্তর নানাবিধ ভোজ্য দেওয়া হচ্ছিল—অতি সুস্বাদু ও প্রাচুর্যপূর্ণ অন্ন।
14.86.37
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्रि भुञ्जताम् ।
दुन्दुभिर्मेघनिर्घोषो मुहुर्मुहुरताड्यत।
विननादासकृच्चापि दिवसेदिवसे गते ॥ १४.८६.३७ ॥
এক লক্ষ ব্রাহ্মণ ভোজন শেষ করলে সেখানে মেঘগর্জনের মতো দুন্দুভি বারবার বাজানো হলো, এবং দিনের পর দিন কেটে গেলেও তা বারবার ধ্বনিত হলো।
14.86.38
एवं स ववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ।
अन्नस्य सुबहून्राजन्नुत्सर्गान्पर्वतोपमान्।
दधिकुल्याशअच ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः ॥ १४.८६.३८ ॥
এইভাবে বুদ্ধিমান ধর্মরাজের যজ্ঞ চলল। হে রাজন, লোকেরা সেখানে পর্বতসদৃশ বহু অন্নস্তূপ, দধির নদী ও ঘৃতের হ্রদ দেখল।
14.86.39
जंबूद्वीपो हि सकलो नानजनपदायुतः ।
राजन्नदृस्यतैकस्थो राज्ञस्तस्य महामखे ॥ १४.८६.३९ ॥
হে রাজন, সমগ্র জম্বুদ্বীপ বহু জনপদে পূর্ণ ছিল; সেই রাজার মহাযজ্ঞে তা যেন একটিমাত্র স্থানে সমবেত দেখা যাচ্ছিল।
14.86.40
तत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः ।
गृहीत्वा धमाजग्मुर्बहूनि भरतर्षभ ॥ १४.८६.४० ॥
সেখান থেকে হাজার হাজার জাতির বহু মানুষ উপহার নিয়ে এল, হে ভরতশ্রেষ্ঠ।
14.86.41
स्रग्विणश्तापि ते सर्वे सुमुष्टमणिकुण्डलाः ।
पर्यवेषन्द्विजातींस्ताञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४.८६.४१ ॥
মালা পরিহিত ও ভালোভাবে ঘষামাজা করা মণিকুণ্ডল ধারণকারী তারা সবাই শত শত ও হাজার হাজার জনে সেই দ্বিজাতিদের পরিবেশন করল।
14.86.42
विविधान्यन्नपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः ।
ते वै नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणानां ददुश्च ह ॥ १४.८६.४२ ॥
যে পরিচারকেরা অনুসরণ করছিল, তারা রাজার ভোগ্য নানা ধরনের অন্ন ও পানীয় ব্রাহ্মণদের দিল।