महाभारत · अध्याय 14.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.86.1
न्यवर्तत ततो वाजी येन नागाह्वयं पुरम् ।
तं निवृत्तं तु शुश्राव चारेणैव युधिष्ठिरः।
श्रुत्वाऽर्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाऽभवत् ॥ १४.८६.१ ॥
नंतर तो घोडा नागाह्वय नगराकडे गेलेल्या मार्गानेच परत आला. हेरांमार्फत युधिष्ठिरांनी ते परत येत असल्याचे ऐकले, आणि अर्जुन सुखरूप असल्याचे ऐकून त्यांचे मन हर्षित झाले.
14.86.2
विजयस्य च तत्कर्म गान्धारविषये तदा ।
श्रुत्वा चान्येषु देशेषु स सुप्रीतोऽभवत्तदा ॥ १४.८६.२ ॥
विजयाचे (अर्जुनाचे) ते कर्म गांधार देशात तेव्हा आणि इतर देशांतही ऐकून ते अत्यंत संतुष्ट झाले.
14.86.3
एतस्मिन्नेव काले तु द्वादशीं माघमासिकीम् ।
इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १४.८६.३ ॥
याच काळी माघ महिन्याच्या द्वादशीला, शुभ नक्षत्र घेऊन, धर्मराज युधिष्ठिरांनी (आरंभ केला).
14.86.4
समानीय महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्महीपतिः ।
भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरव ॥ १४.८६.४ ॥
महातेजस्वी राजाने सर्व बंधूंना — भीम, नकुल आणि सहदेव यांनाही — बोलावून, हे कौरवा.
14.86.5
प्रोवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतांवरः ।
आमन्त्र्य वदतां श्रेष्ठो भीमं प्रहरतां वरम् ॥ १४.८६.५ ॥
तेव्हा धर्मधारकांत श्रेष्ठ, वक्त्यांत अग्रणी योग्य वेळी हे वचन बोलले, प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ भीमाला संबोधून.
14.86.6
आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः ।
यथा मे पुरुषाः प्राहुर्ये धनंजयसारिणः ॥ १४.८६.६ ॥
हे भीमसेना, तुझा धाकटा भाऊ तो घोडा घेऊन येत आहे, असे धनंजयाच्या सेवकांनी मला सांगितले.
14.86.7
उपस्थितश्च कालोऽयमभितो वर्तते हयः ।
माघी च पौर्णमासीयं मासः शेषो वृकोदर ॥ १४.८६.७ ॥
काळ आला आहे; घोडा सर्वत्र उपस्थित आहे. हे वृकोदरा, ही माघी पौर्णिमा आहे; महिना अजून शिल्लक आहे.
14.86.8
तत्प्रस्थाप्यन्तु विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम् ॥ १४.८६.८ ॥
म्हणून वेदपारंगत विद्वान ब्राह्मणांना पाठवावे; अश्वमेधाच्या सिद्धीसाठी यज्ञास योग्य स्थान त्यांनी पाहावे.
14.86.9
इत्युक्तः स तु तच्चक्रे भीमो नृपतिशासनम् ।
हृष्टः श्रुत्वा गुडोकेशमायान्तं पुरुषर्षभम् ॥ १४.८६.९ ॥
असे सांगितले असता भीमाने राजाची आज्ञा पाळली; गुडाकेश (अर्जुन) येत आहे हे ऐकून तो पुरुषश्रेष्ठ आनंदित झाला.
14.86.10
ततो ययौ भीमसेनः प्राज्ञैः स्थपतिभिः सह ।
ब्राह्मणानग्रतः कृत्वा कुशलान्यज्ञकर्मणि ॥ १४.८६.१० ॥
मग भीमसेन ज्ञानी स्थपतींसह गेला; यज्ञकर्मात कुशल ब्राह्मणांना पुढे ठेवून.
14.86.11
तं ससालचयं श्रीमत्सप्रतोलीसुघट्टितम् ।
मापयामास कौरव्यो यज्ञवाटं यताविधि ॥ १४.८६.११ ॥
सालवृक्षांनी युक्त, उत्तम प्रवेशद्वारांनी सुरक्षित त्या श्रीमंत यज्ञवाटाचे कौरव्याने यथाविधी मापन करवले.
14.86.12
प्रासादशतसम्बन्धं मणिप्रवरकुट्टिमम् ।
सदः स पत्नीसदनं साग्नीध्रमपि चोत्तरम्।
कारयामास विदिवद्धेमरत्नविभूषितम् ॥ १४.८६.१२ ॥
शंभर प्रासादांशी जोडलेला, उत्तम मण्यांनी जडलेल्या फरशीचा सदः (सभामंडप), पत्न्यांचे निवासस्थान, आणि उत्तरेकडे आग्नीध्रासह मंडप — हे त्याने बांधवले; ते उत्तम घडवलेले आणि सोने-रत्नांनी शोभिवंत होते.
14.86.13
स्तंभान्कनकचित्रांश्च तोरणानि बृहन्ति च ।
यज्ञायतनदेशेशु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम् ॥ १४.८६.१३ ॥
यज्ञमंडपांच्या स्थानी सोन्याने नक्षीदार खांब आणि मोठी तोरणे देऊन, तसेच शुद्ध सोने दान करून.
14.86.14
अन्तःपुराणां राज्ञां च नानादेशसमीयुषाम् ।
कारयामास धर्मात्मा तत्रतत्र यथाविधि ॥ १४.८६.१४ ॥
विविध देशांतून आलेल्या राजांसाठी आणि त्यांच्या अंतःपुरांसाठी धर्मात्म्याने ठिकठिकाणी यथाविधी (निवास) बांधवले.
14.86.15
ब्राह्मणानां न वेश्मानि नानादेशसमीयुषाम् ।
कारयामास कौन्तेयो विधिवत्तान्यनेकशः ॥ १४.८६.१५ ॥
विविध देशांतून आलेल्या ब्राह्मणांसाठीही कौंतेयाने अनेक प्रकारे यथाविधी ती निवासस्थाने बांधवली.
14.86.16
तथा सम्प्रेषयामास दूतान्नृपतिशासनात् ।
भीमसेनो महाबाहो राज्ञामक्लिष्टकर्मणाम् ॥ १४.८६.१६ ॥
त्याप्रमाणेच राजाच्या आज्ञेने भीमसेनाने दूत पाठवले, हे महाबाहो, अक्लिष्टकर्मा राजांकडे.
14.86.17
ते प्रियार्थं कुरुपतेराययुर्नृपसत्तम ।
रत्नान्यनेकान्यादाय स्त्रियोऽश्वानायुधानि च ॥ १४.८६.१७ ॥
ते कुरुपतीला प्रसन्न करण्यासाठी आले, हे नृपश्रेष्ठा, अनेक रत्ने, स्त्रिया, घोडे आणि शस्त्रे घेऊन.
14.86.18
तेषां निर्विशतां तेषु शिबिरेषु महात्मनाम् ।
नर्दतः सागरस्येव दिवस्पृगभवत्स्वनः ॥ १४.८६.१८ ॥
त्या महात्म्यांचे त्या शिबिरांमध्ये वास्तव्य सुरू असताना समुद्राच्या गर्जनेसारखा आकाशाला स्पर्शणारा ध्वनी उठला.
14.86.19
प्रत्युद्गम्य नमस्कृत्य ब्राह्मणांश्च न्यवेदयत् ॥ १४.८६.१९ ॥
त्यांच्यासमोर जाऊन, नमस्कार करून, त्याने ब्राह्मणांना निवेदन केले.
14.86.20
तेषामभ्यागतानां च स राजा कुरुवर्धनः ।
व्यादिदेशान्नपानानि शय्याश्चाप्यतिमानुषाः ॥ १४.८६.२० ॥
त्या अतिथींसाठी कुरुवंशवर्धक त्या राजाने अन्नपाणी आणि अलौकिक शय्या तयार करण्याचा आदेश दिला.
14.86.21
वाहनानां च विविधाः शालाः शालीक्षुगोरसैः ।
उपेता भरतश्रेष्ठो व्यादिदेश स धर्मराट् ॥ १४.८६.२१ ॥
वाहनांसाठी विविध शाळा, शाली तांदूळ, ऊस व गोरसाने भरलेल्या शाळा—असे आदेश त्या भरतश्रेष्ठ धर्मराजाने दिले.
14.86.22
वर्णाः पृथक्सन्निविष्टा ह्युत्तरोत्तरपूजिताः ।
तथा तस्मिन्महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः।
समाजग्मुर्मुनिगणा बहवो ब्रह्मवादिनः ॥ १४.८६.२२ ॥
विविध वर्ण वेगवेगळे बसले होते, एकमेकांपेक्षा अधिकाधिक सन्मानित होऊन. त्या महायज्ञात बुद्धिमान धर्मराजाजवळ अनेक मुनिगण आणि ब्रह्मवादी एकत्र आले.
14.86.23
ये च द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्पृथिवीपते ।
समाजग्मुः सशिष्यांस्तान्प्रतिजग्राह कौरवः ॥ १४.८६.२३ ॥
तिथे असलेले द्विजश्रेष्ठ, हे पृथ्वीपती, आपल्या शिष्यांसह एकत्र आले; कौरवाने त्यांचे स्वागत केले.
14.86.24
सर्वांश्च ताननुययौ यावदावसथान्प्रति ।
स्वयमेव महातेजा दंभं त्यक्त्वा युधिष्ठिरः ॥ १४.८६.२४ ॥
महातेजस्वी युधिष्ठिराने स्वतः त्या सर्वांच्या मागे त्यांच्या निवासस्थानापर्यंत जाऊन, दंभ सोडून, त्यांना पोहोचवले.
14.86.25
ततः कृत्वा स्थपतयः शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा ।
कृत्स्नं यज्ञविधिं राजन्धर्मराजे न्यवेदयन ॥ १४.८६.२५ ॥
तेव्हा स्थपती आणि इतर शिल्पी यांनी यज्ञविधीची संपूर्ण माहिती धर्मराजाला सांगितली, हे राजा.
14.86.26
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तु कृतं सर्वमतन्द्रितः ।
हृष्टरूपोऽभवद्राजन्सह भ्रातृभिरादृतः ॥ १४.८६.२६ ॥
ते ऐकून धर्मराज, सर्व काही आळसाशिवाय झाले आहे हे जाणून आनंदित मुखाने झाला; हे राजा, बंधूंसह तो सन्मानित झाला.
14.86.27
तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः ।
हेतुवादान्बहूनाहुः परस्परजिगीषवः ॥ १४.८६.२७ ॥
त्या यज्ञाला सुरुवात झाल्यावर, वक्ते आणि तर्कवादी एकमेकांना जिंकण्याच्या इच्छेने अनेक वाद मांडू लागले.
14.86.28
ददृशुस्तं नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
देवेन्द्रस्येव विहितं भीमसेनेन भारत ॥ १४.८६.२८ ॥
भीमसेनाने देवेंद्रासारखी केलेली ती उत्तम यज्ञविधी राजांनी पाहिली, हे भारता.
14.86.29
ददृशुस्तोरणान्यत्र शातकुंभमयानि ते ।
शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नसंचयान् ॥ १४.८६.२९ ॥
तेथे त्यांनी सोन्याची तोरणे, शय्या, आसने, विहारस्थाने आणि पुष्कळ रत्नांचे ढीग पाहिले.
14.86.30
घटान्पात्रीः कटाहानि कलशान्वर्धमानकान् ।
न हि किञ्चिदसौवर्णमपश्यन्वसुधाधिपाः ॥ १४.८६.३० ॥
घडे, पात्रे, कढया, कलश, वर्धमानके — राजांना तेथे सोन्याचे नसलेले काहीही दिसले नाही.
14.86.31
यूपांश्च शास्त्रपठितान्दारवान्हेमभूषितान् ।
उपक्लृप्तान्यथाकालं विधिवद्भूरिवर्चसः ॥ १४.८६.३१ ॥
शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे, सोन्याने शोभवलेले लाकडी यूप योग्य वेळी विधिपूर्वक उभारलेले होते; ते अत्यंत तेजस्वी होते.
14.86.32
स्थलजाक जलजा ये च पशवः केचन प्रभो ।
सर्वानेव समानीतानपश्यंस्तत्र ते नृपाः ॥ १४.८६.३२ ॥
हे प्रभो, भूमीवरचे आणि पाण्यातले जे कोणी प्राणी होते, ते सर्व तेथे आणलेले त्या राजांनी पाहिले.
14.86.33
गाश्चैव महिषीश्चैव तथा वृद्धस्त्रियोपि च ।
औदकानि च सत्वानि श्वापदानि वयांसि च ॥ १४.८६.३३ ॥
गायी आणि म्हशी, तसेच वृद्ध स्त्रियाही; जलचर प्राणी, हिंस्र पशू आणि पक्षीही तेथे होते.
14.86.34
जरायुजाण्डजातानि स्वेदजान्युद्भिदानि च ।
पर्वतानूपजातानि भूतानि ददृशुश्च ते ॥ १४.८६.३४ ॥
गर्भजन्म, अंडज, स्वेदज, उद्भिज्ज आणि पर्वत व दलदलीत जन्मलेले प्राणी—हे सर्व प्राणीही त्यांनी पाहिले.
14.86.35
एवं प्रमुदितं सर्वं पशुगोधनधान्यतः ।
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा परं विस्मयमागताः ॥ १४.८६.३५ ॥
अशा प्रकारे पशू, गायी, धन आणि धान्याने सर्व काही आनंदित असलेले यज्ञमंडप पाहून राजे अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
14.86.36
अनिशं दीयते च स्म तत्र भोज्यं पृथग्विधम् ।
ब्राह्मणानां विशां चैव बहुमृष्टान्नमृद्धिमत् ॥ १४.८६.३६ ॥
तेथे ब्राह्मण आणि वैश्य यांना सतत विविध प्रकारचे अन्न—अत्यंत रुचकर आणि विपुल पक्वान्न—दिले जात होते.
14.86.37
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्रि भुञ्जताम् ।
दुन्दुभिर्मेघनिर्घोषो मुहुर्मुहुरताड्यत।
विननादासकृच्चापि दिवसेदिवसे गते ॥ १४.८६.३७ ॥
एक लाख ब्राह्मणांचे भोजन पूर्ण झाल्यावर तेथे मेघगर्जनेसारखी दुंदुभी वारंवार वाजवली गेली; दिवसेंदिवस उलटत असताना ती पुन्हा पुन्हा निनादली.
14.86.38
एवं स ववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ।
अन्नस्य सुबहून्राजन्नुत्सर्गान्पर्वतोपमान्।
दधिकुल्याशअच ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः ॥ १४.८६.३८ ॥
अशा प्रकारे बुद्धिमान धर्मराजांचा यज्ञ चालू राहिला. हे राजा, लोकांनी तेथे पर्वतांसारखे अन्नाचे अनेक ढीग, दह्याच्या नद्या आणि तुपाची सरोवरे पाहिली.
14.86.39
जंबूद्वीपो हि सकलो नानजनपदायुतः ।
राजन्नदृस्यतैकस्थो राज्ञस्तस्य महामखे ॥ १४.८६.३९ ॥
हे राजा, संपूर्ण जंबूद्वीप अनेक जनपदांनी भरलेला होता; त्या राजाच्या महायज्ञात तो जणू एकाच ठिकाणी एकवटलेला दिसत होता.
14.86.40
तत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः ।
गृहीत्वा धमाजग्मुर्बहूनि भरतर्षभ ॥ १४.८६.४० ॥
तेथे-तेथून हजारो जातींचे अनेक पुरुष भेटी घेऊन आले, हे भरतश्रेष्ठा.
14.86.41
स्रग्विणश्तापि ते सर्वे सुमुष्टमणिकुण्डलाः ।
पर्यवेषन्द्विजातींस्ताञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४.८६.४१ ॥
माळा घातलेले आणि चकाकणारी मणिकुंडले धारण केलेले ते सर्वजण शेकडो व हजारोंच्या संख्येने त्या द्विजांना वाढू लागले.
14.86.42
विविधान्यन्नपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः ।
ते वै नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणानां ददुश्च ह ॥ १४.८६.४२ ॥
जे सेवक पुरुष होते त्यांनी राजाला भोगण्यायोग्य विविध अन्न व पेये ब्राह्मणांना दिली.