Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.94

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.94.1

धर्मागतेन त्यागेन भगवन्सर्वमस्ति चेत् ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि भाषितुम् ॥ १४.९४.१ ॥

हे भगवन्, यदि धर्म से प्राप्त त्याग से सब कुछ प्राप्त होता है, तो यह सब मुझे बताइए, क्योंकि आप बोलने में निपुण हैं।

14.94.2

तस्योञ्छवृत्तेर्यद्वृत्तं सक्तुदाने फलं महत् ।
कथितं तु मम ब्रह्मंस्तथ्यमेतदसंशयम् ॥ १४.९४.२ ॥

हे ब्रह्मन्, उञ्छवृत्ति वाले उस व्यक्ति का आचरण और सत्तू दान का महान फल मुझे बताया गया; यह सत्य है, इसमें संदेह नहीं।

14.94.3

कथं हि सर्वयज्ञेषु निश्चयः परमो भवेत् ।
एतदर्हसि मे वक्तुं निखिलेन द्विजर्षभ ॥ १४.९४.३ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, सभी यज्ञों में परम निश्चय कैसे हो सकता है? आप मुझे यह पूर्ण रूप से बताने योग्य हैं।

14.94.4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अगस्त्यस्य महायज्ञे पुरावृत्तमरिंदम ॥ १४.९४.४ ॥

यहाँ भी लोग इस प्राचीन इतिहास को सुनाते हैं—अगस्त्य के महायज्ञ का पुरातन वृत्तांत, हे शत्रुदमन।

14.94.5

पुराऽगस्त्यो महातेजा दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।
प्रविवेश महाराज सर्वभूतहिते रतः ॥ १४.९४.५ ॥

पूर्वकाल में महातेजस्वी अगस्त्य ने बारह वर्षों की दीक्षा ली, हे महाराज, सभी प्राणियों के हित में रत रहते हुए।

14.94.6

तत्राग्निकल्पा होतार आसन्सत्रे महात्मनः ।
मूलाहाराः फलाहाराश्चाश्मकुट्टा मरीचिपाः ॥ १४.९४.६ ॥

वहाँ महात्मा के सत्र में अग्नि के समान तेजस्वी होता थे—मूलों पर जीने वाले, फलों पर जीने वाले, पत्थर से पीसने वाले और किरणों का पान करने वाले।

14.94.7

परिपृष्टिका वैघसिकाः प्रसङ्ख्यानास्तथैव च ।
यतयो भिक्षवश्चात्र बभूवुः पर्यवस्थिताः ॥ १४.९४.७ ॥

परिपृष्टिक, वैघसिक और प्रसङ्ख्यान तथा इसी प्रकार यति और भिक्षु भी वहाँ उपस्थित थे।

14.94.8

सर्वे प्रत्यक्षधर्माणो जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
दमे स्थिताश्च सर्वे ते हिंसादंभविवर्जिताः ॥ १४.९४.८ ॥

वे सभी प्रत्यक्ष धर्म वाले, क्रोध और इन्द्रियों को जीते हुए, संयम में स्थित तथा हिंसा और दम्भ से रहित थे।

14.94.9

वृत्ते शुद्धे स्थिता नित्यमिन्द्रियैश्चाप्यबाधिताः ।
उपातिष्ठन्त तं यज्ञं यजन्तस्ते महर्षयः ॥ १४.९४.९ ॥

शुद्ध आचरण में सदा स्थित, इन्द्रियों से भी अबाधित, उन महर्षियों ने यज्ञ करते हुए उस यज्ञ में उपस्थित होकर सेवा की।

14.94.10

यथाशक्त्या भगवता तदन्नं समुपार्जितम् ।
तस्मिन्सत्रे तु यद्वृत्तं यद्योग्यं च तदाऽभवत् ॥ १४.९४.१० ॥

भगवान् ने अपनी शक्ति के अनुसार वह अन्न एकत्र किया; उस सत्र में जो हुआ और जो उचित था, वही तब हुआ।

14.94.11

तथा ह्यनेकैर्मुनिभिर्महान्तः क्रतवः कृताः ।
एवंविधे त्वगस्त्यस्य वर्तमाने तथाऽध्वरे।
न ववर्ष सहस्राक्षस्तदा भरतसत्तम ॥ १४.९४.११ ॥

इसी प्रकार अनेक मुनियों द्वारा बड़े-बड़े यज्ञ किए गए थे; पर ऐसे में, अगस्त्य के उस यज्ञ के चलते रहते, हे भरतश्रेष्ठ, सहस्राक्ष इन्द्र ने तब वर्षा नहीं की।

14.94.12

ततः कर्मान्तरे राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ।
कथेयमभिनिर्वृत्ता मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ १४.९४.१२ ॥

तब, हे राजन्, कर्म के मध्य में महात्मा अगस्त्य की यह कथा भावितात्मा मुनियों के बीच प्रस्तुत हुई।

14.94.13

अगस्त्यो यजमानोसौ ददात्यन्नं विमत्सरः ।
न च वर्षति पर्जन्यः कथमन्नं भविष्यति ॥ १४.९४.१३ ॥

अगस्त्य यज्ञ करते हुए ईर्ष्या-रहित होकर अन्न देते हैं, किंतु मेघ वर्षा नहीं करता; तो अन्न कैसे होगा?

14.94.14

सत्रं चेदं महद्विप्रा मुनेर्द्वादशवार्षिकम् ।
न वर्षिष्यति देवश्च वर्षाण्येतानि द्वादश ॥ १४.९४.१४ ॥

हे विप्रो, मुनि का यह महान सत्र बारह वर्षों का है; देव बारह वर्षों तक वर्षा नहीं करेंगे।

14.94.15

एतद्भवन्तः संचिन्त्य महर्षेरस्य धीमतः ।
अगस्त्यस्यातितपसः कर्तुमर्हन्त्यनुग्रहम् ॥ १४.९४.१५ ॥

आप लोग इस बुद्धिमान महर्षि अगस्त्य का, जो अति तपस्वी हैं, इसका भली-भाँति विचार करके उन पर कृपा करें।

14.94.16

इत्येवमुक्ते वचने ततोऽगस्त्यः प्रतापवान् ।
प्रोवाच वाक्यं स तदा प्रसाद्य शिरसा मुनीन् ॥ १४.९४.१६ ॥

ऐसा वचन कहे जाने पर प्रतापी अगस्त्य ने मुनियों को सिर झुकाकर प्रसन्न करते हुए तब यह वचन कहा।

14.94.17

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
चिन्तायज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः ॥ १४.९४.१७ ॥

यदि बारह वर्षों तक वासव वर्षा नहीं करेंगे, तो मैं चिंता-यज्ञ करूँगा; यह सनातन विधि है।

14.94.18

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
स्पर्शयज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः ॥ १४.९४.१८ ॥

यदि बारह वर्षों तक वासव वर्षा नहीं करेंगे, तो मैं स्पर्श-यज्ञ करूँगा; यह सनातन विधि है।

14.94.19

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः ।
व्यायामेनाहरिष्यामि यज्ञानेतान्यतव्रतः ॥ १४.९४.१९ ॥

यदि बारह वर्षों तक इन्द्र वर्षा नहीं करेंगे, तो मैं व्यायाम (तपश्चर्या) से इन यज्ञों को सम्पन्न करूँगा, व्रत में दृढ़ रहते हुए।

14.94.20

बीजयज्ञो मयाऽयं वै बहुवर्षसमाचितः ।
बीजैर्हितं करिष्यामि नात्र विघ्नो भविष्यति ॥ १४.९४.२० ॥

यह बीज-यज्ञ मैंने वर्षों तक संचित किया है; बीजों से मैं हितकारी कार्य करूँगा, इसमें कोई बाधा नहीं होगी।

14.94.21

नेदं शक्यं वृथा कर्तुं मम सत्रं कथञ्चन ।
वर्षिष्यतीह वा देवो नवा वर्षं भविष्यति ॥ १४.९४.२१ ॥

मेरा यह सत्र किसी भी प्रकार व्यर्थ नहीं किया जा सकता; यहाँ देव वर्षा करेंगे या नहीं, वर्षा होगी ही या नहीं।

14.94.22

अथवाऽभ्यर्थनामिन्द्रो न करिष्यति कामतः ।
स्वयमिन्द्रो भविष्यामि जीवयिष्यामि च प्रजाः ॥ १४.९४.२२ ॥

अथवा यदि इन्द्र प्रार्थना सुनकर अपनी इच्छा से कुछ नहीं करेंगे, तो मैं स्वयं इन्द्र बनकर प्रजाओं को जीवित रखूँगा।

14.94.23

यो यदाहारजातश्च स तथैव भविष्यति ।
विशेषं चैव कर्तास्मि पुनः पुनरतीव हि ॥ १४.९४.२३ ॥

जो भी आहार-पदार्थ हैं, वे वैसे ही होंगे; और मैं बार-बार विशेष रूप से अत्यधिक (प्रबन्ध) करूँगा।

14.94.24

अद्येह स्वर्णमभ्येतु यच्चान्यद्वसु दुर्लभम् ।
त्रिषु लोकेषु यच्चास्ति तदिहागम्यतां स्वयम् ॥ १४.९४.२४ ॥

आज यहाँ स्वर्ण आ जाए, और अन्य जो दुर्लभ धन है, और तीनों लोकों में जो कुछ है, वह सब स्वयं यहाँ आ जाए।

14.94.25

दिव्याश्चाप्सरसां सङ्घा गन्धर्वाश्च सकिन्नराः ।
विश्वावसुश्च ये चान्ये तेऽप्युपासन्तु मे मखम् ॥ १४.९४.२५ ॥

दिव्य अप्सराओं के समूह, गन्धर्व और किन्नर, तथा विश्वावसु और जो अन्य हैं, वे भी मेरे यज्ञ में उपस्थित हों।

14.94.26

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च यत्किंचिद्वसु विद्यते ।
सर्वं तदिह यज्ञेषु स्वयमेवोपतिष्ठतु ॥ १४.९४.२६ ॥

उत्तर कुरुओं और कुरुओं से जो कुछ भी धन विद्यमान है, वह सब यहाँ यज्ञों में स्वयं ही उपस्थित हो जाए।

14.94.27

स्वर्गः स्वर्गसदश्चैवक धर्मश्च स्वयमेव तु ।
इत्युक्ते सर्वमेवैतदभवत्तपसा मुनेः।
तस्य दीप्ताग्निमहसस्त्वगस्त्यस्यातितेजसः ॥ १४.९४.२७ ॥

स्वर्ग और स्वर्ग के समान (सुख), तथा धर्म भी स्वयं ही (उपस्थित हों)। ऐसा कहने पर मुनि के तप के बल से यह सब कुछ हो गया, उस दीप्त अग्नि के समान तेजवाले अगस्त्य के (तप से)।

14.94.28

ततस्ते मुनयो हृष्टा ददृशुस्तपसो बलम् ।
विस्मिता वचनं प्राहुरिदं सर्वे महार्थवत् ॥ १४.९४.२८ ॥

तब वे मुनि हर्षित होकर तप का बल देखकर विस्मित हुए, और सब मिलकर यह महा-अर्थपूर्ण वचन बोले।

14.94.29

प्रीताः स्म तव वाक्येन न त्विच्छामस्तपोवनम् ।
तैरेव यज्ञैस्तुष्टाः स्य न्यायेनेच्छामहे वयम् ॥ १४.९४.२९ ॥

हम आपके वचन से प्रसन्न हैं, परन्तु हम तपोवन नहीं चाहते। उन्हीं यज्ञों से हम संतुष्ट हैं; हम न्यायपूर्वक (यज्ञों की) इच्छा करते हैं।

14.94.30

यज्ञं दीक्षां तथा होमान्यच्चान्यन्मृगयामहे ।
तयोस्संधर्षितैर्यज्ञैर्नान्यतो मृगयामहे ॥ १४.९४.३० ॥

यज्ञ, दीक्षा, तथा होम और जो अन्य (कर्म) हैं, उन्हीं को हम खोजते हैं। उन दोनों के संघर्षित यज्ञों से ही हम (उसे) खोजते हैं, किसी और से नहीं खोजते।

14.94.31

न्यायेनोपार्जिताहाराः स्वकर्माभिरता वयम् ।
वेदांश्च ब्रह्मचर्येण न्यायतः प्रार्थयामहे ॥ १४.९४.३१ ॥

हम न्यायपूर्वक प्राप्त आहार पर जीते हैं और अपने कर्मों में रत रहते हैं; ब्रह्मचर्य के साथ वेदों को हम न्यायपूर्वक प्राप्त करने की प्रार्थना करते हैं।

14.94.32

न्यायेनोत्तरकालं च गृहेभ्यो निःसृता वयम् ।
धर्मदृष्टैर्विधिद्वारैस्तपस्तप्स्यामहे वयम् ॥ १४.९४.३२ ॥

न्यायपूर्वक, बाद में हम घरों से निकलकर धर्मसम्मत विधियों के द्वारा तप करेंगे।

14.94.33

भवतः सम्यगिष्टा तु बुद्धिर्हिसाविवर्जिता ।
एतामहिंसा यज्ञेषु ब्रूयास्त्वं सततं प्रभो ॥ १४.९४.३३ ॥

आपकी बुद्धि भली प्रकार प्रिय है, हिंसा से रहित; हे प्रभो, आप यज्ञों में सदा इस अहिंसा का ही उपदेश दें।

14.94.34

प्रीतास्ततो भविष्यामो वयं तु द्विजसत्तम ।
विसर्जिताः समाप्तौ च सत्रादस्माद्व्रजामहे ॥ १४.९४.३४ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, तब हम प्रसन्न होंगे; समाप्ति पर विदा किए जाने पर हम इस सत्र से चले जाएँगे।

14.94.35

तथा कथयतां तेषां देवराजः पुरंदरः ।
ववर्ष सुमहातेजा दृष्ट्वा तस्य तपोबलम् ॥ १४.९४.३५ ॥

जब वे इस प्रकार बोल रहे थे, तब महातेजस्वी देवराज पुरंदर ने उनके तपोबल को देखकर वर्षा की।

14.94.36

आसमाप्तेश्च यज्ञस्य तस्यामितपराक्रमः ।
निकामवर्षी पर्जन्यो बभूव जनमेजय ॥ १४.९४.३६ ॥

यज्ञ के समाप्त होने तक, हे जनमेजय, उस अमित पराक्रमी इंद्र का मेघ इच्छानुसार वर्षा करने वाला बना रहा।

14.94.37

प्रसादयामास च तमगस्त्यं त्रिदशेश्वरः ।
स्वयमभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृत्य बृहस्पतिम् ॥ १४.९४.३७ ॥

देवताओं के स्वामी इन्द्र ने स्वयं आकर, बृहस्पति को आगे करके, अगस्त्य को प्रसन्न किया। हे राजर्षि!

14.94.38

ततो यज्ञसमाप्तौ तान्विससर्ज महामुनीन् ।
अगस्त्यः परमप्रीतः पूजयित्वा यथाविधि ॥ १४.९४.३८ ॥

तब यज्ञ की समाप्ति पर, अत्यन्त प्रसन्न अगस्त्य ने विधिपूर्वक उनका सत्कार करके उन महामुनियों को विदा किया।