મહાભારત · અધ્યાય 15.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.8.1
सन्धिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम ।
द्वियोनिं विविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर ॥ १५.८.१ ॥
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર, અહીં તારે સંધિ અને વિગ્રહ બંનેનો વિચાર કરવો જોઈએ; જે બે મૂળવાળા, વિવિધ ઉપાયવાળા અને અનેક વિકલ્પવાળા છે.
15.8.2
कौरव्य पर्युपासीथाः स्थित्वा द्वैविध्यमात्मनः ।
तुष्टपुष्टजनः शत्रुरर्थवानिति च स्मरेत् ॥ १५.८.२ ॥
હે કુરુવંશી, તારી દ્વૈધ સ્થિતિમાં ઊભા રહીને તારે રાહ જોવી જોઈએ, અને યાદ રાખવું જોઈએ કે શત્રુ સંતુષ્ટ અને પુષ્ટ પ્રજાવાળો તથા ધનવાન છે.
15.8.3
पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते ।
आमर्दकाले राजेन्द्र व्यवसायस्ततोऽपरः ॥ १५.८.३ ॥
હે રાજેન્દ્ર, રાહ જોવાના સમયે તેનાથી વિપરીત વિધાન કરાય છે; આક્રમણના સમયે તેના પછી બીજો જ નિર્ણય અપનાવાય છે.
15.8.4
व्यसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत्ततः ।
कर्षणं भीषणं चैव युद्धे चैव बहुक्षयम् ॥ १५.८.४ ॥
પછી શત્રુઓમાં વિપત્તિ અને ભેદ ઉત્પન્ન કરાવવા જોઈએ; ભયંકર પીડા આપવી જોઈએ અને યુદ્ધમાં ઘણો વિનાશ કરવો જોઈએ.
15.8.5
प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधं परिचिन्तयेत् ।
आत्मनश्चैव शत्रोश्च शक्तिं शास्त्रविशारदः ॥ १५.८.५ ॥
પ્રયાણ કરવાનો હોય તેવા રાજાએ ત્રણ પ્રકારે વિચારવું જોઈએ — પોતાની અને શત્રુની શક્તિ; શાસ્ત્રનિપુણ રાજાએ એ પ્રમાણે કરવું જોઈએ.
15.8.6
उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत ।
उपपन्नो नृपो यायाद्विपरीतं च वर्जयेत् ॥ १५.८.६ ॥
હે ભારત, ઉત્સાહ, પ્રભુશક્તિ અને મંત્રશક્તિથી યુક્ત રાજાએ પ્રયાણ કરવું જોઈએ અને તેનાથી વિપરીતને ત્યજવું જોઈએ.
15.8.7
आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा ।
अटवीबलं भृतं चैव तता श्रेणीबलं प्रभो ॥ १५.८.७ ॥
રાજાએ મૌલબળ, મિત્રબળ, અટવીબળ, ભૃતબળ અને હે પ્રભો, શ્રેણીબળ ગ્રહણ કરવું.
15.8.8
मित्रामित्रबलं राजन्न्यायाद्वृद्ध्युदये धृतः ।
तत्र मित्रबलं राजन्मौलं चैव विशिष्यते।
श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्ये एवेति मे मतिः ॥ १५.८.८ ॥
હે રાજન્, વૃદ્ધિ અને ઉદયના સમયે મિત્ર અને અમિત્રનું બળ ન્યાયાનુસાર ગણાય છે. હે રાજન્, તેમાં મિત્રબળ અને મૌલબળ વિશેષ છે, અને શ્રેણીબળ તથા ભૃતબળ સમાન છે એવો મારો મત છે.
15.8.9
तथाऽऽचारबलं चैव परस्परसमं नृप ।
विज्ञेयं बलकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते ॥ १५.८.९ ॥
તેવી જ રીતે આચારબળ પણ પરસ્પર સમાન છે, હે નૃપ. બળપ્રયોગના સમયે, કાળ ઉપસ્થિત થતાં રાજાએ આ જાણવું.
15.8.10
आपदश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप ।
भवन्ति राज्ञा कौरव्य यास्ताः पृथगतः शृणु ॥ १५.८.१० ॥
હે નરાધિપ, આપત્તિઓ પણ અનેક રૂપવાળી જાણવી. હે કૌરવ્ય, રાજાને જે થાય છે તે અલગ-અલગ સાંભળ.
15.8.11
विकल्पा बहुधा राजन्नापदां पाण्डुनन्दन ।
सामादिभिरुपन्यस्य गमयेत्तान्नृपः सदा ॥ १५.८.११ ॥
હે રાજન્, આપત્તિઓના ઉપાય અનેક પ્રકારના છે, હે પાંડુનંદન. સામાદિ ઉપાયો યોજીને રાજાએ હંમેશાં તેમને પાર કરવી.
15.8.12
यात्रां गच्छेद्बलैर्युक्तो राजा षड्भिः परंतप ।
युक्तश्च देशकालाभ्यां बलैरात्मगुणैस्तथा ॥ १५.८.१२ ॥
હે પરંતપ, રાજાએ છ પ્રકારના બળોથી યુક્ત થઈને યાત્રા કરવી. દેશ અને કાળને અનુકૂળ થઈને, બળો તથા પોતાના ગુણોથી યુક્ત રહીને.
15.8.13
हृष्टपुष्टबलो गच्छेद्राजा वृद्ध्युदये रतः ।
अकृशश्चाप्यथो यायादनृतावपि पाण्डव ॥ १५.८.१३ ॥
હે પાંડવ, હર્ષિત, પુષ્ટ અને બળવાન રાજાએ વૃદ્ધિના ઉદયમાં રત રહીને પ્રયાણ કરવું; દુર્બળ ન થઈને, ઋતુ ન હોય ત્યારે પણ પ્રયાણ કરી શકે.
15.8.14
तूणाश्मानं वाजिरथप्रवाहां ।
ध्वजद्रुमैः संवृतकूलरोधसम्।
पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं ।
सपत्नानाशे नृपतिः प्रयोजयेत् ॥ १५.८.१४ ॥
શત્રુઓને હરાવવાની આશાથી રાજાએ તે નદીનો ઉપયોગ કરવો; નાવ અને પથ્થરવાળી, ઘોડા-રથના પ્રવાહવાળી, વૃક્ષ જેવા ધ્વજવાળી, કાંઠા ઢાંકેલી, પાયદળ અને હાથીઓથી ભરેલી, ખૂબ કીચડવાળી નદી.
15.8.15
अथोपपत्त्या शकटं पद्मवज्रं च भारत ।
उशना वेद यच्छास्त्रं तत्रैतद्विहितं विभो ॥ १५.८.१५ ॥
હે ભરતવંશી, હવે યુક્તિથી શકટ અને પદ્મ-વજ્ર વ્યૂહ પણ છે; ઉશનસ જાણે છે તે શાસ્ત્રમાં આ વિહિત છે, હે પ્રભુ.
15.8.16
चारयित्वा परबलं कृत्वा स्वबलदर्शनम् ।
स्वभूमौ योजयेद्युद्धं परभूमौ तथैव च ॥ १५.८.१६ ॥
શત્રુ સેનાને જાસૂસો મોકલી તપાસીને, પોતાની સેનાનું પ્રદર્શન કરીને, પોતાની ભૂમિ પર યુદ્ધ કરવું; તેમ જ શત્રુની ભૂમિ પર પણ.
15.8.17
बलं प्रसादयेद्राजा निक्षिपेद्बलनो नरान् ।
ज्ञात्वा स्वविषयं तत्र सामादिभिरुपक्रमेत् ॥ १५.८.१७ ॥
રાજાએ સેનાને પ્રસન્ન રાખવી, બળવાન માણસોને ત્યાં નિયુક્ત કરવા; પોતાના પ્રદેશને જાણીને ત્યાં સામ વગેરે ઉપાયોથી આરંભ કરવો.
15.8.18
सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेदिह ।
प्रेत्य चेह च कर्तव्यमात्मनिःश्रेयसं परम् ॥ १५.८.१८ ॥
હે મહારાજ, સર્વ રીતે અહીં શરીરનું ધારણ કરવું; મૃત્યુ પછી અને અહીં પણ આત્માનું પરમ કલ્યાણ કરવું.
15.8.19
एवं कुर्वञ्शुभा वाचो लोकेऽस्मिञ्शृणु ते नृप ।
प्रेत्य स्वर्गमवाप्नोति प्रजा धर्मेणि पालयन् ॥ १५.८.१९ ॥
આ રીતે શુભ વચનોનું પાલન કરીને, હે રાજન, આ લોકમાં સાંભળ: પ્રજાનું ધર્મથી પાલન કરનાર મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પામે છે.
15.8.20
एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजासु वै ।
उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यमेव हि ॥ १५.८.२० ॥
આ જ રીતે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તારે પ્રજાઓ વચ્ચે વર્તવું જોઈએ; હે તાત, બંને લોક પામવા માટે સદા આ જ માર્ગ છે.
15.8.21
भीष्मेण सर्वमुक्तोसि कृष्णेन विदुरेण च ।
मयाऽप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम ॥ १५.८.२१ ॥
ભીષ્મ, કૃષ્ણ અને વિદુરે તને બધું કહ્યું છે; હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પ્રેમથી મારે પણ તને અવશ્ય કહેવું જોઈએ.
15.8.22
एतत्सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण ।
प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखमवाप्स्यसि ॥ १५.८.२२ ॥
હે ભૂરિદક્ષિણ, આ બધું ન્યાયપૂર્વક કરજે; આ રીતે તું પ્રજાને પ્રિય થઈશ અને સ્વર્ગમાં સુખ પામીશ.
15.8.23
अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत्पृथिवीपतिः ।
पालयेद्वाऽपि धर्मेणि प्रजास्तुल्यं फलं लभेत् ॥ १५.८.२३ ॥
જે પૃથ્વીપતિ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે, અથવા પ્રજાનું ધર્મથી પાલન કરે, બંનેને સમાન ફળ મળે છે.