महाभारत · अध्याय 15.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.8.1
सन्धिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम ।
द्वियोनिं विविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर ॥ १५.८.१ ॥
हे राजश्रेष्ठा युधिष्ठिरा, येथे तू संधी आणि विग्रह दोन्हीचा विचार करावास; ते दोन उगमांचे, विविध उपायांचे आणि अनेक पर्यायांचे आहेत.
15.8.2
कौरव्य पर्युपासीथाः स्थित्वा द्वैविध्यमात्मनः ।
तुष्टपुष्टजनः शत्रुरर्थवानिति च स्मरेत् ॥ १५.८.२ ॥
हे कौरव्या, आपल्या द्वैधभावात उभा राहून तू प्रतीक्षा करावी, आणि शत्रू समाधानी व पुष्ट प्रजेचा तसेच धनवान आहे हे स्मरावे.
15.8.3
पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते ।
आमर्दकाले राजेन्द्र व्यवसायस्ततोऽपरः ॥ १५.८.३ ॥
हे राजेंद्रा, प्रतीक्षेच्या काळात त्याच्या उलट विधान केले जाते; आक्रमणाच्या काळात त्यानंतर दुसराच निर्णय घेतला जातो.
15.8.4
व्यसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत्ततः ।
कर्षणं भीषणं चैव युद्धे चैव बहुक्षयम् ॥ १५.८.४ ॥
नंतर शत्रूंमध्ये संकट आणि फूट घडवावी; भयंकर पीडा द्यावी आणि युद्धात मोठा विनाश घडवावा.
15.8.5
प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधं परिचिन्तयेत् ।
आत्मनश्चैव शत्रोश्च शक्तिं शास्त्रविशारदः ॥ १५.८.५ ॥
प्रयाण करू इच्छिणाऱ्या राजाने त्रिविध विचार करावा — स्वतःची आणि शत्रूची शक्ती; शास्त्रनिपुण राजाने तसे करावे.
15.8.6
उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत ।
उपपन्नो नृपो यायाद्विपरीतं च वर्जयेत् ॥ १५.८.६ ॥
हे भारता, उत्साह, प्रभुशक्ती आणि मंत्रशक्ती यांनी युक्त राजाने प्रयाण करावे आणि त्याच्या उलट गोष्टी टाळाव्यात.
15.8.7
आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा ।
अटवीबलं भृतं चैव तता श्रेणीबलं प्रभो ॥ १५.८.७ ॥
राजाने मौलबल, मित्रबल, अटवीबल, भृतबल आणि हे प्रभो, श्रेणीबल ग्रहण करावे.
15.8.8
मित्रामित्रबलं राजन्न्यायाद्वृद्ध्युदये धृतः ।
तत्र मित्रबलं राजन्मौलं चैव विशिष्यते।
श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्ये एवेति मे मतिः ॥ १५.८.८ ॥
हे राजन्, वृद्धी व उदयाच्या काळात मित्र व अमित्र यांचे बल न्यायानुसार मानले जाते. हे राजन्, त्यांत मित्रबल व मौलबल विशेष आहे, आणि श्रेणीबल व भृतबल समानच आहेत असे माझे मत आहे.
15.8.9
तथाऽऽचारबलं चैव परस्परसमं नृप ।
विज्ञेयं बलकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते ॥ १५.८.९ ॥
तसेच आचारबल हे परस्परांस समान आहे, हे नृपा. बलप्रयोगाच्या काळी, काल उपस्थित झाल्यावर राजाने हे जाणावे.
15.8.10
आपदश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप ।
भवन्ति राज्ञा कौरव्य यास्ताः पृथगतः शृणु ॥ १५.८.१० ॥
हे नराधिपा, आपत्तीही अनेक रूपांच्या जाणाव्यात. हे कौरव्या, राजाला जे प्रसंग येतात ते वेगवेगळे ऐक.
15.8.11
विकल्पा बहुधा राजन्नापदां पाण्डुनन्दन ।
सामादिभिरुपन्यस्य गमयेत्तान्नृपः सदा ॥ १५.८.११ ॥
हे राजन्, आपत्तींचे उपाय अनेक प्रकारचे आहेत, हे पांडुनंदना. साम इत्यादी उपाय योजून राजाने सदैव त्या पार कराव्यात.
15.8.12
यात्रां गच्छेद्बलैर्युक्तो राजा षड्भिः परंतप ।
युक्तश्च देशकालाभ्यां बलैरात्मगुणैस्तथा ॥ १५.८.१२ ॥
हे परंतपा, राजाने सहा प्रकारच्या बलांनी युक्त होऊन यात्रा करावी. देश व काल यांना अनुकूल होऊन, बलांनी व स्वतःच्या गुणांनी युक्त असावे.
15.8.13
हृष्टपुष्टबलो गच्छेद्राजा वृद्ध्युदये रतः ।
अकृशश्चाप्यथो यायादनृतावपि पाण्डव ॥ १५.८.१३ ॥
हे पाण्डवा, हर्षित, पुष्ट आणि बलवान राजाने वृद्धीच्या उदयात रत राहून प्रयाण करावे; अशक्त न होता, ऋतू नसतानाही प्रयाण करावे.
15.8.14
तूणाश्मानं वाजिरथप्रवाहां ।
ध्वजद्रुमैः संवृतकूलरोधसम्।
पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं ।
सपत्नानाशे नृपतिः प्रयोजयेत् ॥ १५.८.१४ ॥
शत्रूंना जिंकण्याच्या आशेने राजाने ती नदी वापरावी; होड्या व दगड असलेली, घोडे-रथांचा प्रवाह असलेली, वृक्षांसारख्या ध्वजांनी भरलेली, काठ झाकलेली, पायदळ व हत्तींनी भरलेली, अतिशय चिखलाची नदी.
15.8.15
अथोपपत्त्या शकटं पद्मवज्रं च भारत ।
उशना वेद यच्छास्त्रं तत्रैतद्विहितं विभो ॥ १५.८.१५ ॥
हे भरतवंशा, आता युक्तीने शकट आणि पद्म-वज्र व्यूहही आहेत; उशनसाने जाणलेल्या शास्त्रात हे विहित आहे, हे प्रभो.
15.8.16
चारयित्वा परबलं कृत्वा स्वबलदर्शनम् ।
स्वभूमौ योजयेद्युद्धं परभूमौ तथैव च ॥ १५.८.१६ ॥
शत्रूच्या सैन्याची हेरांमार्फत पाहणी करून, स्वतःच्या सैन्याचे प्रदर्शन करून, स्वतःच्या भूमीवर युद्ध करावे; तसेच शत्रूच्या भूमीवरही.
15.8.17
बलं प्रसादयेद्राजा निक्षिपेद्बलनो नरान् ।
ज्ञात्वा स्वविषयं तत्र सामादिभिरुपक्रमेत् ॥ १५.८.१७ ॥
राजाने सैन्याला प्रसन्न ठेवावे, बलवान माणसे तेथे नेमावीत; आपला प्रदेश जाणून तेथे साम इत्यादी उपायांनी आरंभ करावा.
15.8.18
सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेदिह ।
प्रेत्य चेह च कर्तव्यमात्मनिःश्रेयसं परम् ॥ १५.८.१८ ॥
हे महाराज, सर्व प्रकारे इथे शरीर धारण करावे; मरणानंतर आणि येथेही आत्म्याचे परम कल्याण करावे.
15.8.19
एवं कुर्वञ्शुभा वाचो लोकेऽस्मिञ्शृणु ते नृप ।
प्रेत्य स्वर्गमवाप्नोति प्रजा धर्मेणि पालयन् ॥ १५.८.१९ ॥
असे शुभ वचन पाळून, हे राजा, या लोकात ऐक: प्रजांचे धर्माने पालन करणारा मृत्यूनंतर स्वर्ग प्राप्त करतो.
15.8.20
एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजासु वै ।
उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यमेव हि ॥ १५.८.२० ॥
असेच, हे कुरुश्रेष्ठा, तू प्रजांमध्ये वागले पाहिजेस; हे तात, दोन्ही लोक मिळवण्यासाठी नेहमी हाच मार्ग आहे.
15.8.21
भीष्मेण सर्वमुक्तोसि कृष्णेन विदुरेण च ।
मयाऽप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम ॥ १५.८.२१ ॥
भीष्म, कृष्ण आणि विदुर यांनी तुला सर्व सांगितले आहे; हे नृपश्रेष्ठा, प्रेमाने मलाही तुला अवश्य सांगायचे आहे.
15.8.22
एतत्सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण ।
प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखमवाप्स्यसि ॥ १५.८.२२ ॥
हे भूरिदक्षिणा, हे सर्व न्यायाने कर; असे केल्याने तू प्रजांना प्रिय होशील आणि स्वर्गात सुख मिळवशील.
15.8.23
अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत्पृथिवीपतिः ।
पालयेद्वाऽपि धर्मेणि प्रजास्तुल्यं फलं लभेत् ॥ १५.८.२३ ॥
जो पृथ्वीपती हजार अश्वमेध यज्ञ करतो, किंवा प्रजांचे धर्माने पालन करतो, त्या दोघांना समान फळ मिळते.