महाभारत · अध्याय 2.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.12.1
प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर ।
वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि मे प्रभो ॥ २.१२.१ ॥
हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, आपण मला बहुधा राजलोकाचे वर्णन केले; पण प्रभो, वैवस्वताच्या सभेविषयी आपण जसे सांगता तसे मला सांगा.
2.12.2
वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो ।
दैत्येन्द्राश्चापि भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा ॥ २.१२.२ ॥
हे विभो, वरुणाच्या सभेत आपण नागांचे वर्णन केले; दैत्येंद्र बहुसंख्य, तसेच नद्या आणि सागरही.
2.12.3
तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः ॥ २.१२.३ ॥
तसेच धनपतीचे यक्ष, गुह्यक, राक्षस; गंधर्व आणि अप्सरा, आणि भगवान वृषध्वज (शिव) हेही.
2.12.4
पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षभः ।
सर्वे देवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि वैव ह ॥ २.१२.४ ॥
हे महर्षभ, पितामहाच्या सभेत आपण सर्व देवसमूह आणि सर्व शास्त्रे वर्णन केली.
2.12.5
शक्रस्य तु सभायां तु देवाः सङ्कीर्तिता मुने ।
उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः ॥ २.१२.५ ॥
हे मुने, शक्राच्या सभेत देवांचे कीर्तन झाले; थोडक्यात गंधर्व आणि विविध महर्षीही.
2.12.6
एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने ।
कथितस्ते सभायां वै देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥ २.१२.६ ॥
हे महामुने, फक्त एक राजर्षी हरिश्चंद्राचे वर्णन महात्मा देवेंद्राच्या सभेत आपण केले.
2.12.7
किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रत ।
येनासौ सह शक्रेण स्पर्धदे सुमहायशाः ॥ २.१२.७ ॥
हे नियतव्रत, त्याने कोणते कर्म केले किंवा कोणती तपश्चर्या केली, ज्यामुळे तो महायशस्वी इंद्राशी स्पर्धा करीत होता?
2.12.8
पितृलोकगतश्चैव त्वया विप्र पिता मम ।
दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं वाऽपि समागतः ॥ २.१२.८ ॥
हे विप्रा, पितृलोकात गेलेले माझे पिता महाभाग पांडू आपल्याला दिसले का? ते कसे भेटले?
2.12.9
किमुक्तवांश्च भगवंस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ।
त्वत्तः श्रोतुं सर्वमिदं परं कौतूहलं हि मे ॥ २.१२.९ ॥
हे भगवन्, त्याने काय सांगितले? हे सुव्रता, ते मला सांगा. आपल्याकडून हे सर्व ऐकण्याची मला फार उत्सुकता आहे.
2.12.10
यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः ॥ २.१२.१० ॥
हे राजेंद्रा, हे प्रभो, हरिश्चंद्राबद्दल आपण मला जे विचारत आहात, त्या बुद्धिमान राजाचे माहात्म्य मी आपल्याला पूर्णपणे सांगेन.
2.12.11
इक्ष्वाकूणां कुले जातस्त्रिशङ्कुर्नाम पार्थिवः ।
अयोध्याधिपतिर्वीरो विश्वामित्रेण संस्थितः ॥ २.१२.११ ॥
इक्ष्वाकु कुलात त्रिशंकु नावाचा राजा जन्मला. अयोध्येचा अधिपती असलेल्या त्या वीराला विश्वामित्रांनी स्थापित केले.
2.12.12
तस्य सत्यवती नाम पत्नी केकयवंशजा ।
तस्यां गर्भः समभवद्धर्मेण कुरुनन्दन ॥ २.१२.१२ ॥
त्याची सत्यवती नावाची, केकय वंशात जन्मलेली पत्नी होती. हे कुरुनंदना, तिच्या ठायी धर्माने गर्भ राहिला.
2.12.13
सा च काले महाभागा राजन्मासं प्रविश्य च ।
कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्।
स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः ॥ २.१२.१३ ॥
योग्य काळी, हे राजा, त्या महाभाग्यवतीने महिना पूर्ण होऊन निष्कलंक पुत्राला जन्म दिला; तो हरिश्चंद्र. तो राजा हरिश्चंद्र त्रैशंकव म्हणून स्मरला जातो.
2.12.14
स राजा बलवानासीत्सम्राट् सर्वमहीक्षिताम् ।
तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः ॥ २.१२.१४ ॥
तो राजा बलवान होता, सर्व भूपालांचा सम्राट. त्याचे सर्व राजे त्याच्या आज्ञेपुढे नतमस्तक होऊन उभे राहत.
2.12.15
तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम् ।
शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त जनेश्वर ॥ २.१२.१५ ॥
त्याने सोन्याने शोभिवलेल्या एका विजयरथावर आरूढ होऊन, शस्त्रप्रतापाने सात द्वीपे जिंकली, हे जनेश्वरा.
2.12.16
स निर्जित्य महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् ।
आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम् ॥ २.१२.१६ ॥
त्याने पर्वत, वने व उपवनांसह संपूर्ण पृथ्वी जिंकून, हे महाराजा, राजसूय नामक महायज्ञ केला.
2.12.17
तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया ।
द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन् ॥ २.१२.१७ ॥
त्याचे सर्व राजे आज्ञेने धन घेऊन आले; त्या यज्ञात ते ब्राह्मणांना वाढणारे झाले.
2.12.18
समाप्तयज्ञो विधिवद्धरिश्चन्द्रः प्रतापवान् ।
अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिपः ॥ २.१२.१८ ॥
विधिपूर्वक यज्ञ पूर्ण करून प्रतापी हरिश्चंद्र, साम्राज्याभिषेकाने अभिषिक्त होऊन नराधिप म्हणून शोभला.
2.12.19
राजसूयेऽभिषिक्तश्च समाप्तवरदक्षिणे ॥ २.१२.१९ ॥
राजसूय यज्ञात अभिषिक्त होऊन आणि उत्तम दक्षिणा पूर्ण करून.
2.12.20
प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याचकानां नरेश्वरः ।
यथोक्तवन्तस्ते तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम् ॥ २.१२.२० ॥
नरेश्वराने प्रेमाने याचकांना धन दिले; त्यांनी मागितले त्याहून पाचपट अधिक.
2.12.21
अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तदा ।
प्रसर्पकाले सम्प्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ २.१२.२१ ॥
तेव्हा त्याने विविध धनांनी ब्राह्मणांना तृप्त केले; उत्सव संपण्याच्या काळी विविध दिशांहून आलेल्यांनाही.
2.12.22
भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः ।
रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम्।
तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् । ॥ २.१२.२२ ॥
विविध भक्ष्य-भोज्यांनी, इच्छेनुसार तयार केलेल्या पदार्थांनी, रत्नराशींनी तृप्त व संतुष्ट झालेल्या द्विजांनी (त्याची स्तुती) घोषित केली; तो तेजस्वी व यशस्वी झाला आणि इतर राजांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ ठरला.
2.12.23
एतस्मात्कारणाद्राजन्हरिश्चन्द्रो विराजते ।
तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्वि भरतर्षभ ॥ २.१२.२३ ॥
याच कारणामुळे, हे राजा, हरिश्चंद्र हजारो राजांपेक्षा शोभतो; हे भरतश्रेष्ठा, हे जाणून घे.
2.12.24
समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान् ।
अभिषिक्तश्च शुशुभे साम्राज्येन नराधिप ॥ २.१२.२४ ॥
महायज्ञ पूर्ण करून, प्रतापी हरिश्चंद्र, हे नराधिपा, साम्राज्याने अभिषिक्त होऊन शोभू लागला.
2.12.25
ये चान्ये च महीपाला राजसूयं महाक्रतुम् ।
यजन्ते ते सहेन्द्रेण मोदन्ते भरतर्षभ। ॥ २.१२.२५ ॥
जे इतर राजेही महान राजसूय यज्ञ करतात, ते इंद्रासह आनंदित होतात, हे भरतर्षभा.
2.12.26
ये चापि नि नं प्राप्ताः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
ते तत्सदनम् ताद्य मोन्दते भरतर्षभ ॥ २.१२.२६ ॥
जे युद्धात पाठ न दाखवता वीरगती प्राप्त झाले, तेही त्या स्थानी आनंदित होतात, हे भरतर्षभा.
2.12.27
तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम् ।
ते तत्स्थानं समासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः ॥ २.१२.२७ ॥
जे तीव्र तपाने येथे देह त्यागतात, ते ते स्थान प्राप्त करून सदैव तेजस्वी होऊन शोभतात.
2.12.28
पिता च त्वाऽऽह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दन ।
हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः ॥ २.१२.२८ ॥
हे कौंतेया, कौरवनंदना, तुझे पिता पांडूनेही तुला सांगितले; राजा हरिश्चंद्राची शोभा पाहून त्याला आश्चर्य वाटले.
2.12.29
विज्ञाय मानुषं लोकमायान्तं मां नराधिप ।
प्रोवाच प्रणतो भूत्वा वदेथास्त्वं युधिष्ठिरम् ॥ २.१२.२९ ॥
हे नराधिपा, मी मानवलोकी येत आहे हे जाणून तो नम्र होऊन म्हणाला: 'तू युधिष्ठिराला सांग.'
2.12.30
समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते स्थिता वशे ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमहारस्वेति भारत ॥ २.१२.३० ॥
तू पृथ्वी जिंकण्यास समर्थ आहेस; तुझे बंधू तुझ्या स्वाधीन आहेत. हे भारता, यज्ञांत श्रेष्ठ असा राजसूय कर, असे (सांग).
2.12.31
त्वयीष्टवति पुत्रेऽहं हरिश्चन्द्रवदाशु वै ।
मोदिष्ये बहुलाः शश्वत्समाः शक्रस्य संसदि ॥ २.१२.३१ ॥
तुझा पुत्र यज्ञ करील तेव्हा, हरिश्चंद्राप्रमाणे मी लवकरच इंद्राच्या सभेत अनेक वर्षे सदैव आनंदित राहीन.
2.12.32
एवं भवतु वक्ष्येऽहं तव पुत्रं नराधिपम् ।
भूलोकं यदि गच्छेयमिति पाण्डुमथाब्रुवम् ॥ २.१२.३२ ॥
असेच होवो. मी भूलोकात गेलो तर तुझ्या त्या नरपती पुत्राला सांगेन, असे मी पाण्डूला म्हणालो.
2.12.33
तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सङ्कल्पं कुरु पाण्डव ।
गन्तासित्वं महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम् ॥ २.१२.३३ ॥
हे पुरुषव्याघ्र पाण्डवा, त्याचा संकल्प कर. तू आपल्या पूर्वजांसह महेंद्राच्या लोकात जाशील.
2.12.34
बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान् ।
छिद्राण्यस्य वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः ॥ २.१२.३४ ॥
हे नृपती, हा महान यज्ञ अनेक विघ्नांनी भरलेला आहे असे स्मरले जाते. यज्ञाचा नाश करणारे ब्रह्मराक्षस यात छिद्रे शोधू इच्छितात.
2.12.35
युद्धं च क्षत्रशमनं पृथिवीक्षयकारणम् ।
किञ्चिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम् ॥ २.१२.३५ ॥
युद्ध हे क्षत्रियांच्या नाशाला आणि पृथ्वीच्या क्षयाला कारण आहे. यात थोडेसे निमित्तही विनाश आणणारे ठरते.
2.12.36
एतत्सञ्चिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर ।
अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे ॥ २.१२.३६ ॥
हे राजेंद्रा, याचा नीट विचार करून जे योग्य असेल ते कर. सदैव सावध व जागृत राहून चारही वर्णांच्या रक्षणात तत्पर रहा.
2.12.37
भव एधस्व मोदस्व धनैस्तर्पय च द्विजान् ।
एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति ॥ २.१२.३७ ॥
तू समृद्ध हो, वाढ, आनंदी राहा; धनाने ब्राह्मणांना तृप्त कर. तू विचारलेले सर्व मी विस्ताराने सांगितले आहे. आता तुझा निरोप घेऊन मी दाशार्हांच्या नगरीकडे जाईन.
2.12.38
एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय ।
जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः ॥ २.१२.३८ ॥
असे पांडवांना सांगून, हे जनमेजया, नारद निघून गेले. हे राजा, जे ऋषी त्यांच्यासोबत आले होते त्यांनी वेढलेले ते गेले.
2.12.39
गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरवः ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास पार्थिवः ॥ २.१२.३९ ॥
नारद गेल्यानंतर, कौरव पार्थ (युधिष्ठिर) बंधूंसह यज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजसूय यज्ञाचा विचार करू लागला.