মহাভারত · অধ্যায় 2.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.40.1
नायमर्हति वार्ष्णेयस्तिष्ठत्स्विह महात्मसु ।
महीपतिषु कौरव्य राजवत्पार्थिवार्हणम् ॥ २.४०.१ ॥
হে কৌরব্য! এখানে মহাত্মা ও ভূপতিদের মাঝে দাঁড়িয়ে থাকাকালে এই বার্ষ্ণেয় রাজাদের মতো সম্মানের যোগ্য নয়।
2.40.2
नायं युक्तः समाचारः पाण्डवेषु महात्मसु ।
यत्कामाद्देवकीपुत्रं पाण्डवार्चितवानसि ॥ २.४०.२ ॥
মহাত্মা পাণ্ডবদের প্রতি এই আচরণ যুক্তিসঙ্গত নয়; কামনাবশে তুমি দেবকীপুত্রকে পূজা করেছ।
2.40.3
बाला यूयं न जानीध्वं धर्मः सूक्ष्मो हि पाण्डवाः ।
अयं तत्राभ्यतिक्रान्तो ह्यापगेयोऽल्पदर्शनः ॥ २.४०.३ ॥
তোমরা বালক, ধর্ম সূক্ষ্ম, হে পাণ্ডবগণ, তোমরা জানো না; এই বিষয়ে অল্পদর্শী আপগেয় (ভীষ্ম) সীমা লঙ্ঘন করেছে।
2.40.4
त्वादृशो धर्मयुक्तो हि कुर्वाणः प्रियकाम्यया ।
भवत्यभ्यधिकं भीष्मो लोकेष्ववमतः सताम् ॥ २.४०.४ ॥
তোমার মতো ধর্মযুক্ত ব্যক্তিও প্রিয়লাভের কামনায় কাজ করলে সীমা ছাড়ায়; ভীষ্ম জগতে সজ্জনদের দ্বারা অবমানিত হয়।
2.40.5
कथं ह्यराजा दाशार्हो मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ।
अर्हणामर्हति तथा यथा युष्माभिरर्चितः ॥ २.४०.५ ॥
রাজা নয় এই দাশার্হ, সমস্ত ভূপতিদের মাঝে, তোমরা যেভাবে তাঁকে পূজা করেছ সেই সম্মানের যোগ্য কীভাবে হতে পারে?
2.40.6
अथवा मन्यसे कृष्णं स्थविरं कुरुपुङ्गवः ।
वसुदेवे स्थिते वृद्धे कथमर्हति तत्सुतः ॥ २.४०.६ ॥
অথবা, হে কুরুশ্রেষ্ঠ, তুমি কি কৃষ্ণকে বৃদ্ধ মনে করো? বৃদ্ধ বসুদেব উপস্থিত থাকতে তাঁর পুত্র কীভাবে সম্মানের যোগ্য হতে পারে?
2.40.7
अथवा वासुदेवोऽपि प्रियकामोऽनुवृत्तवान् ।
द्रुपदे तिष्ठति कथं माधवोऽर्हति पूजनम् ॥ २.४०.७ ॥
অথবা বাসুদেবও প্রিয়কামনায় অনুসরণকারী। দ্রুপদ থাকতে মাধব কীভাবে পূজার যোগ্য?
2.40.8
आचार्यं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन ।
द्रोणे तिष्ठति वार्ष्णेयं कस्मादर्चितवानसि ॥ २.४०.८ ॥
কুরুনন্দন, তুমি কি কৃষ্ণকে আচার্য মনে করো? দ্রোণ থাকতে তুমি বার্ষ্ণেয়কে কেন পূজা করলে?
2.40.9
ऋत्विजं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन ।
द्वौपायने स्थिते वृद्धे कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया ॥ २.४०.९ ॥
কুরুনন্দন, তুমি কি কৃষ্ণকে ঋত্বিক মনে করো? বৃদ্ধ দ্বৈপায়ন থাকতে তুমি কৃষ্ণকে কীভাবে পূজা করলে?
2.40.10
भीष्मे शान्तनवे राजन्स्थिते पुरुषसत्तमे ।
स्वच्छन्दमृत्युके राजन्कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया ॥ २.४०.१० ॥
রাজন, শান্তনুর পুত্র ভীষ্ম — পুরুষশ্রেষ্ঠ, ইচ্ছামৃত্যু — থাকতে, রাজন, তুমি কীভাবে কৃষ্ণকে পূজা করলে?
2.40.11
अश्वत्थाम्नि स्थिते वीरे सर्वशास्त्रविशारदे ।
कथं कृष्णस्त्वया राजन्नर्चितः कुरुनन्दन ॥ २.४०.११ ॥
সর্বশাস্ত্রে নিপুণ বীর অশ্বত্থামা থাকতে, রাজন, কুরুনন্দন, তুমি কীভাবে কৃষ্ণকে পূজা করলে?
2.40.12
दुर्योधने च राजेन्द्रे स्थिते पुरुषसत्तमे ।
कृपे च भारताचार्ये कथं कृष्णस्त्वयाऽर्चितः ॥ २.४०.१२ ॥
রাজেন্দ্র দুর্যোধন ও ভারতাচার্য কৃপ থাকতে, পুরুষশ্রেষ্ঠদের উপস্থিতিতে, তুমি কীভাবে কৃষ্ণকে পূজা করলে?
2.40.13
द्रुमं कम्पुरुषाचार्यमतिक्रम्य तथाऽर्चितः ।
भीष्मके चैव दुर्धर्षे पाण्डुवत्कृतलक्षणे ॥ २.४०.१३ ॥
দ্রুম ও কম্পুরুষের আচার্যকে অতিক্রম করে, দুর্ধর্ষ ভীষ্মকও এবং পাণ্ডুর মতো লক্ষণযুক্ত যিনি, তিনিও তেমনি পূজিত হয়েছেন।
2.40.14
नृपे च रुक्मिणि श्रेष्ठे एकलव्ये तथैव च ।
शल्ये मद्राधिपे चैव कथं कृष्णस्त्वयार्चितः ॥ २.४०.१४ ॥
রাজা রুক্মী, শ্রেষ্ঠ একলব্য এবং মদ্ররাজ শল্য থাকতেও কীভাবে আপনি কৃষ্ণকে পূজা করলেন?
2.40.15
अयं च सर्वराज्ञां वै बलश्लाघी महाबलः ।
जामदग्न्यस्य दयितः शिष्यो विप्रस्य भारत ॥ २.४०.१५ ॥
ইনি সমস্ত রাজার মধ্যে বলগর্বী, মহাবলশালী; ভার্গব জামদগ্ন্যের (পরশুরাম) প্রিয় শিষ্য, হে ভারত।
2.40.16
येनात्मबलमाश्रित्य राजानो युधि निर्जिताः ।
तं च कर्णमतिक्रम्य कथं कृष्णस्त्वयार्चितः ॥ २.४०.१६ ॥
যিনি নিজের বলের উপর নির্ভর করে যুদ্ধে রাজাদের জয় করেছেন, সেই কর্ণকেও অতিক্রম করে আপনি কৃষ্ণকে কীভাবে পূজা করলেন?
2.40.17
नैवर्त्विङ्नैव चाचार्यो न राजा मधुसूदनः ।
अर्चितश्च कुरुश्रेष्ठ किमन्यत्प्रियकाम्यया ॥ २.४०.१७ ॥
ঋত্বিকও নন, আচার্যও নন, রাজাও নন — তবু মধুসূদন পূজিত হলেন; হে কুরুশ্রেষ্ঠ, প্রিয় করার ইচ্ছা ছাড়া আর কী কারণ?
2.40.18
अथवाऽभ्यर्चनीयोऽयं युष्माकं मधुसूदनः ।
किं राजभिरिहानीतैरवमानाय भारत ॥ २.४०.१८ ॥
অথবা এই মধুসূদন আপনাদের পূজনীয়; হে ভারত, অপমানের জন্যই এখানে আনা রাজাদের দিয়ে কী লাভ?
2.40.19
वयं तु न भयादस्य कौन्तेयस्य महात्मनः ।
प्रयच्छामः करान्सर्वे न लोभान्न च सान्त्वनात् ॥ २.४०.१९ ॥
আমরা সবাই সেই মহাত্মা কৌন্তেয়ের ভয়ে কর দিই না; লোভে নয়, সান্ত্বনাতেও নয়।
2.40.20
अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः ।
करानस्मै प्रयच्छामः सोऽयमस्मान्न मन्यते ॥ २.४०.२० ॥
ধর্মাচরণকারী ও রাজত্ব কামনাকারী এই ব্যক্তিকে আমরা কর দিই, তবু সে আমাদের মানে না।
2.40.21
किमन्यदवमनानाद्धे यदेनं राजसंसदि ।
अप्राप्तलक्षणं कृष्णमर्घ्येणार्चितवानसि ॥ २.४०.२१ ॥
রাজসভায়, যোগ্যতার লক্ষণহীন কৃষ্ণকে অর্ঘ্য দিয়ে পূজা করার চেয়ে বড় অপমান আর কী হতে পারে?
2.40.22
अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम् ।
को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां नियोजयेत् ॥ २.४०.२२ ॥
ধর্মপুত্রের 'ধর্মাত্মা' খ্যাতি হঠাৎ নষ্ট হয়ে গেল। ধর্মচ্যুতকে কে এমন যথোচিত পূজায় নিযুক্ত করবে?
2.40.23
योयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा ।
जरासन्धं महात्मानमन्यायेन दुरात्मवान् ॥ २.४०.२३ ॥
বৃষ্ণি বংশে জন্ম নেওয়া এই ব্যক্তি পূর্বে মহাত্মা রাজা জরাসন্ধকে অন্যায়ভাবে, দুরাত্মা হয়ে হত্যা করেছিল।
2.40.24
अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात् ।
दर्शितं कृपणत्वं च कृष्णेऽर्घ्यस्य निवेदनात् ॥ २.४०.२४ ॥
আজ যুধিষ্ঠির থেকে ধর্মাত্মতাও কেড়ে নেওয়া হলো; কৃষ্ণকে অর্ঘ্য নিবেদন করায় তাঁর কৃপণতাও প্রকাশ পেল।
2.40.25
यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृपणाश्च तपस्विनः ।
ननु त्वयाऽपि बोद्धव्यं यां पूजां माधवार्हसि ॥ २.४०.२५ ॥
যদি কৌন্তেয়রা ভীত, দীন ও তপস্বী হন, তবে হে মাধব, আপনিও জানা উচিত যে আপনি কোন পূজার যোগ্য।
2.40.26
अथवा कृपणैरेतामुपनीतां जनार्दन ।
पूजामनर्हः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि ॥ २.४०.२६ ॥
অথবা, হে জনার্দন, এই দীনদের নিবেদিত এই পূজার আপনি অযোগ্য হয়েও কেন তা অনুমোদন করলেন?
2.40.27
अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्बहुमन्यसे ।
हविषः प्राप्य निष्यन्दं प्राशिता श्वेव निर्जने ॥ २.४०.२७ ॥
নিজের অনুপযুক্ত পূজাকে তুমি আবার অত্যন্ত সম্মান কর, যেমন নির্জনে হবিঃর ফোঁটা পেয়ে কুকুর তা চেটে খায়।
2.40.28
न त्वं पार्थिवेन्द्राणामपमानः प्रयुज्यते ।
त्वामेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन ॥ २.४०.२८ ॥
হে জনার্দন, রাজাধিরাজদের মধ্যে আপনাকে অপমান করা হচ্ছে না; কুরুরা স্পষ্টতই আপনাকেই প্রতারণা করছে।
2.40.29
क्लीबे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम् ।
अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन ॥ २.४०.२९ ॥
নপুংসকের সঙ্গে বিবাহ-অনুষ্ঠান বা অন্ধকে রূপদর্শনের মতো, হে মধুসূদন, রাজা নয় এমন আপনাকে রাজার মতো পূজা করা তেমনই।
2.40.30
दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मश्च यादृशः ।
वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम् ॥ २.४०.३० ॥
রাজা যুধিষ্ঠিরকে দেখেছি, ভীষ্মকেও দেখেছি, এবং এই বাসুদেবকেও দেখেছি; এসবই যথাযথ।
2.40.31
इत्युक्त्वा शिशुपालस्तानुत्थाय परमासनात् ।
निर्ययौ सदसस्तस्मात्सहितो राजभिस्तदा ॥ २.४०.३१ ॥
এইরূপ বলে শিশুপাল সেই শ্রেষ্ঠ আসন থেকে উঠে, তখন রাজাদের সঙ্গে সেই সভা থেকে বেরিয়ে গেলেন।