महाभारत · अध्याय 2.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.45.1
प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः ।
यथाशक्ति तु वक्ष्यामि शृणु तान्कुरुनन्दन ॥ २.४५.१ ॥
हे कुरुनंदना, हजारो प्रादुर्भाव अनेकदा होऊन गेले आहेत. माझ्या शक्तीनुसार त्यांपैकी काही मी सांगेन, ऐक.
2.45.2
पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि ।
पुष्करे यत्र सम्भूता देवा ऋषिगणैः सह ॥ २.४५.२ ॥
पूर्वी कमलनाभ सागराच्या पाण्यात शयन करीत असताना, पुष्करात देव ऋषिगणांसह उत्पन्न झाले.
2.45.3
एष पौष्करिको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः ।
पुराणैः कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितः ॥ २.४५.३ ॥
हा पौष्करिक नावाचा प्रादुर्भाव प्रसिद्ध आहे; पुराणांत वेदश्रुतीत तल्लीन झालेले लोक तो सांगतात.
2.45.4
वाराहस्तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः ।
यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः ॥ २.४५.४ ॥
वराह नावाचा प्रादुर्भाव ऐकायला गोड आहे; ज्यात देवश्रेष्ठ विष्णूंनी वराह रूप धारण केले.
2.45.5
उज्जहार महीं तोयात्सशैलवनकाननाम् ।
वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुर्दन्तश्चितीमुखः ॥ २.४५.५ ॥
त्यांनी पाण्यातून पर्वत, वने व उपवनांसह पृथ्वी वर केली. वेद हे त्यांचे पाय, यूप हे सुळे, यज्ञ हे दात व चिती हे मुख होते.
2.45.6
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ।
अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः ॥ २.४५.६ ॥
अग्नी ज्यांची जीभ, दर्भ हे रोम, वेद हे मस्तक, महातपस्वी, दिवस-रात्र हे नेत्र, दिव्य, वेदांगे ज्यांचे अवयव, श्रुती ज्यांचे भूषण.
2.45.7
आज्यनासः स्रुवं तुण्डं सामघोषस्वनो महान् ।
धर्मसत्यमयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः ॥ २.४५.७ ॥
तुपच त्याचे नाक, स्रुव हे त्याचे तोंड; सामगानाचा महान घोष हा त्याचा स्वर. तो धर्म व सत्यमय, श्रीमान आहे आणि आपल्या कर्मपराक्रमाने सन्मानित आहे.
2.45.8
प्रायश्चित्तमुखो धीरः पशुजानुर्महावृषः ।
औद्गात्रहोमलिङ्गोऽसौ पशुबीजमहौषधिः ॥ २.४५.८ ॥
प्रायश्चित्त हे त्याचे मुख आहे, तो धीर आहे; पशू हे त्याचे गुडघे आहेत, तो महान वृषभ आहे. उद्गात्र ऋत्विजांचा होम हेच त्याचे लक्षण आहे; तो पशुबीज व महौषधी आहे.
2.45.9
बाह्यन्तरात्मा मन्त्रास्थिविकृतः सौम्यदर्शनः ।
वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्याभिवेगवान् ॥ २.४५.९ ॥
बाह्य आणि अंतरात्मा हा त्याचा आहे; मंत्र हीच त्याची हाडे, रूपांतरित झालेली; त्याचे दर्शन सौम्य आहे. वेदी हेच त्याचे खांदे, हविचा गंध हाच त्याचा सुगंध; हव्य-कव्याकडे वेगाने धावणारा.
2.45.10
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरूर्जितः ।
दक्षिणाहृदयो योगी महाशास्त्रमयो महान् ॥ २.४५.१० ॥
प्राग्वंश हे त्याचे शरीर आहे, तो द्युतिमान आहे; नाना दीक्षांनी तो बलवान आहे. दक्षिणा हे त्याचे हृदय आहे; तो योगी, महाशास्त्रमय, महान आहे.
2.45.11
उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रावर्ग्यावर्तभूषणः ।
शालापत्नीसहायो वै मणिशृङ्गसमुच्छ्रितः ॥ २.४५.११ ॥
उपाकर्म हीच त्याच्या ओठांची कांती आहे; प्रावर्ग्याचे आवर्त हेच त्याचे अलंकार. शाला आणि पत्नी हे त्याचे सहाय्यक आहेत; मणिशिखरावर उंचावलेला.
2.45.12
एवं यज्ञवराहो वै भूत्वा विष्णुः सनातनः ।
महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् ॥ २.४५.१२ ॥
अशा प्रकारे सनातन विष्णूच यज्ञवराह होऊन, सागरपर्यंत पसरलेल्या, पर्वत, वने व अरण्यांसह पृथ्वीला (उचलले).
2.45.13
कार्णवजले भ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः ।
मज्जन्तीं सलिले तस्मिन्स्वदेवीं पृथिवीं तदा ॥ २.४५.१३ ॥
कारणार्णवाच्या जलात पडलेली, एकार्णवात असलेल्या प्रभूने तेव्हा पाण्यात बुडणाऱ्या आपल्या देवी पृथ्वीला पाहिले.
2.45.14
उज्जहार विषाणेन मार्गण्डेयस्य पश्यतः ।
शृङ्गेण यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया ॥ २.४५.१४ ॥
मार्कंडेय पाहत असताना ज्याने दाताने तिला वर उचलले, लोकांच्या हितासाठी शिंगाने तिचा उद्धार केला.
2.45.15
सहस्रशीर्षो देवेशो निर्ममे जगतीं प्रभुः ।
एवं यज्ञवराहेण भूतभव्यभवात्मना ॥ २.४५.१५ ॥
सहस्रशीर्ष देवेश प्रभूने जगताची निर्मिती केली. याप्रमाणे, भूत-भव्य-भवात्मा अशा यज्ञवराहाने (हे घडले).
2.45.16
उद्धृता पृथिवी देवी पूज्या वै सागराम्बरा ।
निहता दानवाः सर्वे देवदेवेन विष्णुना ॥ २.४५.१६ ॥
समुद्र हेच जिचे वस्त्र आहे, अशी पूज्य देवी पृथ्वी उद्धृत झाली. देवदेव विष्णूने सर्व दानवांचा वध केला.
2.45.17
वाराहः कथितो ह्येष नारसिंहमतो शृणु ।
यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ २.४५.१७ ॥
हे वराह (रूप) सांगितले. आता नरसिंह (रूप) ऐक, ज्यात मृगेंद्र (सिंह) होऊन हिरण्यकशिपू मारला गेला.