महाभारत · अध्याय 2.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.54.1
ततस्तौ जग्मतुस्तत्र गुरुं सान्दीपिनिं पुनः ।
गुरुशुश्रूषणायुक्तौ धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ ॥ २.५४.१ ॥
नंतर ते दोघे पुन्हा तेथे गुरू सांदीपनींकडे गेले; गुरुसेवेत रत, धर्मज्ञ आणि धर्माचरण करणारे.
2.54.2
व्रतमुग्रं महात्मानौ विचरन्ताववन्तिषु ।
अहोरात्रैश्चतुष्पष्ट्या साङ्गान्वेदानवापतुः ॥ २.५४.२ ॥
अवंतीमध्ये संचार करणाऱ्या त्या महात्म्यांनी कठोर व्रत धरून चौसष्ट दिवसरात्रींत अंगांसह वेद प्राप्त केले.
2.54.3
लेख्यं च गणितं चोभौ प्राप्नुतां यदुनन्दनौ ।
गान्धर्ववेदं वैद्यं च सकलं समावापतुः ॥ २.५४.३ ॥
यदुवंशातील ते दोघे आनंदवर्धन लेखन आणि गणित प्राप्त करते झाले; गांधर्ववेद आणि वैद्यक सर्व पूर्णपणे प्राप्त केले.
2.54.4
हस्तिशिक्षामश्विशिक्षां द्वादशाहेन चाप्नुताम् ।
तावुभौ जग्मतुर्वीरौ गुरुं सान्दीपिनिं पुनः ॥ २.५४.४ ॥
हत्ती आणि घोडे यांचे शिक्षण बारा दिवसांत प्राप्त केले; नंतर ते दोघे वीर पुन्हा गुरू सांदीपनींकडे गेले.
2.54.5
धनुर्वेदचिकीर्षार्थं धर्मज्ञौ धर्मचारिणौ ।
ताविष्वासवराचार्यमभिगम्य प्रणम्य च ॥ २.५४.५ ॥
धनुर्वेद शिकण्याच्या इच्छेने धर्मज्ञ आणि धर्माचरण करणारे ते दोघे श्रेष्ठ धनुर्धर आचार्यांकडे जाऊन प्रणाम करते झाले.
2.54.6
तेन वै सत्कृतौ राजंश्चरन्तौ ताववन्तिषु ।
पञ्चाशद्भिरहोरात्रैर्दशाङ्गं सुप्रतिष्ठितम् ॥ २.५४.६ ॥
हे राजा, त्यांनी सन्मानित केल्यामुळे अवंतीमध्ये संचार करणारे ते दोघे पन्नास दिवसरात्रींत दशांग विद्या सुस्थिर केली.
2.54.7
सरहस्यं धनुर्वेदं सकलं ताववापतुः ।
दृष्ट्वा कृतार्थो विप्रेन्द्रो गुर्वर्थे तावचोदयत् ॥ २.५४.७ ॥
रहस्यांसह धनुर्वेद आणि त्याची संपूर्ण विद्या त्या दोघांनी प्राप्त केली. आपले प्रयोजन सिद्ध झाले पाहून त्या विप्रश्रेष्ठाने गुरूसाठी त्या दोघांना प्रेरित केले.
2.54.8
अयाचतार्थं गोविन्दं तदा सान्दीपिनिर्विभुम् ।
मम पुत्रः समुद्रेऽस्मिंस्तिमिना चापवाहितः ॥ २.५४.८ ॥
तेव्हा सान्दीपनीच्या पुत्राने सर्वसमर्थ गोविंदाकडे एक दान मागितले. "या समुद्रात तिमिने माझ्या पुत्राला वाहून नेले आहे."
2.54.9
पुत्रमानय भद्रं ते भक्षितं तिमिना मम ।
आर्ताय गुरवे तत्र प्रतिशुश्राव दुष्करम् ॥ २.५४.९ ॥
"माझ्या पुत्राला परत आण, तुझे कल्याण होवो; तिमिने त्याला गिळले आहे." दुःखी गुरूला तेथे त्याने एक दुष्कर कार्याचे वचन दिले.
2.54.10
अशक्यं सर्वभूतेषु कर्तुमन्येन केनचित् ।
यश्च सान्दीपिनेः पुत्रं जहार भरतर्षभ ॥ २.५४.१० ॥
"सर्व प्राण्यांमध्ये दुसऱ्या कोणाकडूनही हे करणे अशक्य आहे; ज्याने सान्दीपनीच्या पुत्राचे हरण केले, हे भरतर्षभा."
2.54.11
सोऽसुरः समरे ताभ्यां समुद्रे विनिपातितः ।
ततः सान्दीपिनेः पुत्रः प्रसादादमितौजसः ॥ २.५४.११ ॥
तो असुर युद्धात त्या दोघांनी समुद्रात पाडला. मग अमिततेजाच्या कृपेने सान्दीपनीचा पुत्र (पुन्हा जिवंत झाला).
2.54.12
दीर्घकालं कृतः प्रेतः पुनरासीच्छरीरवान् ।
तदशक्यमचिन्त्यं च दृष्ट्वा सुमहदद्भुतम् ॥ २.५४.१२ ॥
दीर्घकाळ मृत असलेला तो पुन्हा देहधारी झाला. ती अशक्य, अचिंत्य आणि अत्यंत अद्भुत घटना पाहून.
2.54.13
सर्वेषामेव भूतानां विस्मयः समजायत ।
आसनानि च सर्वाणि गवाश्वं च धनादिकम् ॥ २.५४.१३ ॥
सर्व प्राण्यांना आश्चर्य वाटले. सर्व आसने, गाई-घोडे आणि धन इत्यादी.
2.54.14
सर्वं तदुपजहाते गुरवे रामकेशवौ ।
गदापरिघयुद्धे च सर्वास्त्रेषु च केशवः ॥ २.५४.१४ ॥
ते सर्व राम-केशवांनी गुरूंना अर्पण केले. गदा व परिघ युद्धात आणि सर्व अस्त्रांत केशव (निपुण).
2.54.15
परमां मुख्यतां प्राप्तः सर्वलोकेषु विश्रुतः ।
कश्च नारायणादन्यः सर्वरत्नविभूषितम् ॥ २.५४.१५ ॥
परम श्रेष्ठता प्राप्त झालेला, सर्व लोकांत विख्यात. नारायणाखेरीज कोण, सर्व रत्नांनी अलंकृत?
2.54.16
रथमादित्यसङ्काशमातिष्ठेत शचीपतेः ।
कस्य चाप्रतिमो यन्ता वज्रपाणेः प्रियः सखा ॥ २.५४.१६ ॥
सूर्यासारख्या रथावर शचीपती (इंद्र) आरूढ होत असे. वज्रपाणीचा अतुल्य सारथी आणि प्रिय सखा कोण होता?
2.54.17
मातलिः सङ्गृहीता स्यादन्यत्र पुरुषोत्तमात् ।
भोजराजात्मजो वापि कंसस्तात युधिष्ठिर ॥ २.५४.१७ ॥
मातलीखेरीज आणि पुरुषोत्तमाखेरीज (कृष्णाखेरीज) इतर कोणी ते घेऊ शकला नसता. किंवा भोजराजपुत्र कंसही, हे तात युधिष्ठिरा.
2.54.18
अस्त्रजाते बले वीर्ये कार्तवीर्यसमोऽभवत् ।
तस्य भोजपतेः पुत्राद्भोजराजन्यवर्धनात् ॥ २.५४.१८ ॥
अस्त्रसमूहात, बलात आणि वीर्यात तो कार्तवीर्यासमान झाला. त्या भोजपतीच्या पुत्रापासून, भोजराजवंशाची वृद्धी करणाऱ्यापासून.
2.54.19
उद्विजन्ते स्म राजानः सुपर्णादिव पन्नगाः ।
चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलप्रासयोधिनः ॥ २.५४.१९ ॥
गरुडाला पाहून सर्प थरथरतात तसे राजे त्याला पाहून कापत असत; तो विचित्र धनुष्य, तलवार आणि निर्मळ भाले घेऊन लढणारा योद्धा होता.
2.54.20
शतं शतसहस्राणि पादातास्तस्य भारत ।
अष्टौ शतसहस्राणि शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ २.५४.२० ॥
हे भारता, त्याच्याकडे शेकडो हजारो पायदळ होते आणि कधीही मागे न हटणारे आठ लाख शूर होते.
2.54.21
अभवन्भोजराजस्य जाम्बूनदमया ध्वजाः ।
रुक्मकाञ्चनकक्ष्यास्तु रथास्तस्य युधिष्ठि ॥ २.५४.२१ ॥
भोजराजाचे ध्वज सोन्याचे होते; त्याच्या रथांना सोन्याचे साज आणि सोनेरी कसणी होत्या, हे युधिष्ठिरा.
2.54.22
अभवन्भोजपुत्रस्य द्विपास्तावद्धि तद्बलम् ।
चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशविमलप्रासयोधिनाम् ॥ २.५४.२२ ॥
भोजपुत्राकडे तितकेच हत्ती होते; तेच त्याचे सैन्यबल होते — विचित्र धनुष्य, तलवार आणि निर्मळ भाले घेतलेल्या योद्ध्यांचे सैन्य.
2.54.23
षोडशाश्वसहस्राणि किंशुकाभानि तस्य वै ।
अपरस्तु महाव्यूहः किशोरणां युधिष्ठिर ॥ २.५४.२३ ॥
त्याच्याकडे किंशुक फुलासारखे लाल सोळा हजार घोडे होते; हे युधिष्ठिरा, तरुण घोड्यांचा आणखी एक मोठा व्यूहही होता.
2.54.24
आरोहवरसम्पन्नो दुर्धर्षः केनचिद्बलान् ।
स च षोडशसाहस्रः कंसभ्रातृपुरः सरः ॥ २.५४.२४ ॥
उत्तम स्वारांनी युक्त असलेला हा व्यूह बळात कोणालाही जिंकता येण्यासारखा नव्हता; सोळा हजारांचा हा व्यूह कंसाच्या भावांच्या नेतृत्वाखाली चालत असे.
2.54.25
सुनामा सर्वतस्त्वेनं स कंसं पर्यपालयत् ।
सगणो मिश्रको नाम षष्टिमसाहस्र उच्यते ॥ २.५४.२५ ॥
सुनामाने सर्व बाजूंनी त्याचे, कंसाचे पूर्ण रक्षण केले. मिश्रक नावाचा तो गण साठ हजारांचा असल्याचे सांगितले जाते.
2.54.26
कंसरोषमहावेगां वैवस्वतवशानुगाम् ।
मत्तद्विपमहाग्राहां वैवस्वतवशानुगाम् ॥ २.५४.२६ ॥
कंसाच्या क्रोधाच्या महान वेगाची, वैवस्वताच्या अधीन जाणारी, मत्त हत्तीरूपी मोठ्या मगरींनी युक्त, वैवस्वताच्या अधीन जाणारी.
2.54.27
शस्रजालमहाफेनां सादिवेगमहाजलाम् ।
गदापरिघपाठीनां नानाकवचशैवलाम् ॥ २.५४.२७ ॥
शस्त्रजालरूपी मोठ्या फेसाची, घोडेस्वारांच्या वेगरूपी मोठ्या पाण्याची, गदा आणि परिघरूपी माशांची, नाना प्रकारच्या चिलखतांरूपी शेवाळाची.
2.54.28
रथनागमहावर्तां नानारुधिरकर्दमाम् ।
चित्रकार्मुककल्लोलां रथाश्वकलिलह्रदाम् ॥ २.५४.२८ ॥
रथ आणि हत्तींरूपी मोठ्या भोवऱ्यांची, नाना प्रकारच्या रक्ताच्या चिखलाची, विचित्र धनुष्यांरूपी लाटांची, रथ आणि घोड्यांनी भरलेल्या सरोवरासारखी.
2.54.29
महामृधनदीं घोरां योधावर्तननिस्वनाम् ।
कोऽन्यो नारायणादेत्य कंसहन्ता युधिष्ठिर ॥ २.५४.२९ ॥
महायुद्धरूपी भयानक नदी, योद्ध्यांच्या भ्रमणाच्या गर्जनेची. हे युधिष्ठिरा, नारायणाशिवाय दुसरा कोण येऊन कंसाचा वध करणारा झाला?
2.54.30
एष शक्ररथे तिष्ठंस्तान्यनीकानि भारत ।
व्यधमद्भोजपुत्रस्य महाभ्राणीव मारुतः ॥ २.५४.३० ॥
हा इंद्राच्या रथावर उभा राहून, हे भारता, भोजपुत्राच्या त्या सेनांना, वारा जसा मोठ्या मेघांना विखरून टाकतो तसा विखरून टाकता झाला.
2.54.31
तं सभास्थं सहामात्यं हत्वा कंसं सहान्वयम् ।
आनयामास मानार्हां देवकीं समुहृद्गणाम् ॥ २.५४.३१ ॥
सभेत बसलेल्या त्या कंसाला त्याच्या अमात्यांसह व त्याच्या संपूर्ण वंशासह ठार मारून, सन्मानास पात्र देवकीला तिच्या हितचिंतकांसह त्याने परत आणले.
2.54.32
यशोदां रोहिणीं चैव अभिवाद्य पुनः पुनः ।
उग्रसेनं च राजानमभिषिच्य जनार्दनः ॥ २.५४.३२ ॥
यशोदा व रोहिणी यांना पुन:पुन्हा वंदन करून, आणि राजा उग्रसेनाचा राज्याभिषेक करून, जनार्दन.
2.54.33
अर्चितो यदुमुख्यैश्च भगवान्वासवानुजः ।
ततः पार्थिवमायान्तं सहितं सर्वराजभिः।
सरस्वत्यां जरासन्धमजयत्पुरुषोत्तमः ॥ २.५४.३३ ॥
यादव प्रमुखांनी पूजलेल्या वासवानुज भगवंतांनी, नंतर सर्व राजांसह येणाऱ्या जरासंधाला सरस्वती तीरावर जिंकले; ते पुरुषोत्तम.