মহাভারত · অধ্যায় 2.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.71.1
ततः प्रववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ।
शान्तविघ्नार्हणक्षोभो महर्षिगणसङ्कुलः ॥ २.७१.१ ॥
তখন বুদ্ধিমান ধর্মরাজ (যুধিষ্ঠিরের) যজ্ঞ আরম্ভ হলো; বিঘ্ন শান্ত হলো, অর্চনা ও কোলাহলে পূর্ণ, মহর্ষিগণের সমাবেশে পরিপূর্ণ।
2.71.2
तं तु यज्ञं महाबाहुरासमाप्तेर्जनार्दनः ।
ररक्ष भगवाञ्छौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥ २.७१.२ ॥
যজ্ঞ সমাপ্ত হওয়া পর্যন্ত মহাবাহু জনার্দন তা রক্ষা করলেন; শার্ঙ্গ ধনু, চক্র ও গদা ধারণকারী ভগবান শৌরি (কৃষ্ণ) তা রক্ষা করলেন।
2.71.3
तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः ।
हेतुवादान्बहून्प्राहुः परपक्षजिगीषवः ॥ २.७१.३ ॥
সেই যজ্ঞ চলাকালে বাগ্মী তার্কিকেরা প্রতিপক্ষকে জয় করার ইচ্ছায় বহু যুক্তি উত্থাপন করতে লাগলেন।
2.71.4
ददृशुस्ते नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
उपेन्द्रस्येव विहितं सहदेवेन भारत ॥ २.७१.४ ॥
সেই রাজারা যজ্ঞের উৎকৃষ্ট ব্যবস্থা দেখলেন; যেন উপেন্দ্রের (বিষ্ণুর) জন্য বিহিত, সহদেবের দ্বারা আয়োজিত, হে ভারত।
2.71.5
तद्यज्ञे न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा भृशमुत्सुकाः ।
कथयन्तः कथाः पुण्याः पश्यन्तो नटनर्तकान् ॥ २.७१.५ ॥
হে রাজন, সেই যজ্ঞে ব্রাহ্মণেরা অত্যন্ত উৎসুক হয়ে অবস্থান করলেন; পুণ্য কাহিনী বলতে বলতে এবং অভিনেতা-নর্তকদের দেখতে দেখতে।
2.71.6
ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च ।
दीप्तभास्करतुल्यानि प्रदीप्तानीव तेजसा ॥ २.७१.६ ॥
সেখানে তারা সোনা ও তালগাছের তৈরি তোরণ দেখলেন; তেজস্বী সূর্যের সমান, যেন নিজের তেজে জ্বলছে।
2.71.7
स यज्ञस्तोरणैस्तत्र ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ ।
शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नसंवृतान् ॥ २.७१.७ ॥
সেখানে সেই যজ্ঞ তোরণে, গ্রহমণ্ডলে আকাশের মতো শোভা পাচ্ছিল; রত্নাচ্ছাদিত বহু শয্যা, আসন ও বিহারস্থানও ছিল।
2.71.8
घटान्पात्रीकटाहानि कलशानि समन्ततः ।
न ते किञ्चिदसौवर्णमपश्यंस्तत्र पार्थिवाः ॥ २.७१.८ ॥
ঘট, পাত্র, কড়াই ও কলস চারদিকে ছিল; সেখানে রাজারা সেগুলির মধ্যে সোনার নয় এমন কিছুই দেখেননি।
2.71.9
भुञ्जानानां च विप्राणां स्वादुभोज्यैः पृथग्विधैः ।
अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम् ॥ २.७१.९ ॥
সেখানে আনন্দিত মহাত্মা ব্রাহ্মণেরা নানা প্রকার সুস্বাদু ভোজ্য আহার করছিলেন; তাঁদের কোলাহল অবিরাম শোনা যাচ্ছিল।
2.71.10
दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्ते तत्र नित्यशः ॥ २.७१.१० ॥
"এদের দাও, দাও", "খেতে দাও, খেতে দাও" — এমন সব কথা সেখানে নিয়ত শোনা যেত।
2.71.11
ओदनानां विकाराणि स्वादूनि च बहूनि च ।
विविधआनि च भक्ष्याणि पेयानि मधुराणि च ॥ २.७१.११ ॥
অন্নের নানা সুস্বাদু প্রস্তুতি, বিভিন্ন ধরনের খাদ্য ও মধুর পানীয়ও ছিল।
2.71.12
ददुर्द्विजानां सततं राजप्रेष्या महाध्वरे ।
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां भुञ्जतां तदा ॥ २.७१.१२ ॥
মহাযজ্ঞে রাজভৃত্যেরা নিরন্তর দ্বিজদের পরিবেশন করছিলেন; লক্ষ লক্ষ ব্রাহ্মণ যখন ভোজন করছিলেন, তখনও।
2.71.13
स्थापितस्तत्र सञ्ज्ञार्थं शङ्खोऽध्मायत नित्यशः ।
मुहुर्मुहुः प्रणादस्तु तस्य शङ्खस्य भारत ॥ २.७१.१३ ॥
সেখানে সংকেতের জন্য একটি শঙ্খ স্থাপন করা হয়েছিল, যা প্রতিদিন বারবার বাজানো হত। হে ভারত, সেই শঙ্খের ধ্বনি বারবার প্রতিধ্বনিত হত।
2.71.14
उत्तमः श्रूयते शब्दः श्रुत्वा विस्मयमागमन् ।
एवं प्रवृत्ते यज्ञे तु तुष्टपुष्टजनायुते ॥ २.७१.१४ ॥
একটি উত্তম ধ্বনি শোনা যাচ্ছিল, যা শুনে লোকেরা বিস্মিত হল। এভাবে যজ্ঞ শুরু হলে, তৃপ্ত ও পুষ্ট মানুষে তা পরিপূর্ণ ছিল।
2.71.15
अन्नस्य बहुशो राजन्नुत्सेधाः पर्वतोपमाः ।
दधिकुल्याश्च ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः ॥ २.७१.१५ ॥
হে রাজন, পর্বতের মতো অন্নের স্তূপ বহু ছিল; দধির নদী এবং মানুষের জন্য ঘৃতের হ্রদ দেখা যাচ্ছিল।
2.71.16
जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदायुतः ।
राजन्नदृश्यतैकस्थो राज्ञस्तस्मिन्महाक्रतौ ॥ २.७१.१६ ॥
হে রাজন, বহু জনপদে পূর্ণ সমগ্র জম্বুদ্বীপ সেই মহাযজ্ঞে রাজার কাছে একস্থানে সমবেত হয়েছে বলে দেখা গেল।
2.71.17
तत्र राजसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः ।
गृहीत्वा धनमाजग्मुस्तस्य राज्ञो महाक्रतौ ॥ २.७१.१७ ॥
সেখানে হাজার হাজার রাজা ও মানুষ এদিক-ওদিক থেকে ধন নিয়ে সেই রাজার মহাযজ্ঞে এসেছিল।
2.71.18
राजानः स्रग्विणश्चैव संमृष्टमणिकुण्डलाः ।
तान्परीविविषुर्विप्राञ्छतशोऽथ सहस्रशः ॥ २.७१.१८ ॥
মালা পরা ও মাজা মণিকুণ্ডলধারী রাজারা শত শত ও হাজার হাজার ব্রাহ্মণকে পরিবেশন করলেন।
2.71.19
विविधान्यन्नपानानि लेह्यानि विविधानि च ।
तेषां नृपोपभोग्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः स्म ते ॥ २.७१.१९ ॥
বিবিধ অন্নপান ও লেহ্য বিবিধ দ্রব্য — রাজাদের ভোগ্য — তাঁরা ব্রাহ্মণদের দান করলেন।
2.71.20
नानाविधानि भक्ष्याणि स्वादुपुष्पफलानि च ।
गुलानि स्वादुक्षौद्राणि ददुस्ते ब्राह्मणेषु वै ॥ २.७१.२० ॥
নানা প্রকার ভক্ষ্য, মিষ্টি ফুল ও ফল, গুড়ের মিষ্টান্ন এবং মধুর মধু — সেগুলি তাঁরা ব্রাহ্মণদের দান করলেন।
2.71.21
एतानि सततं भुक्त्वा तस्मिन्यज्ञे द्विजातयः ।
परां प्रीतिं ययुः सर्वे मोदमानास्ततस्ततः ॥ २.७१.२१ ॥
সেই যজ্ঞে এসব নিরন্তর ভোজন করে সকল দ্বিজাতি পরম প্রীতি লাভ করলেন এবং আনন্দিত হয়ে এদিক-ওদিক বিচরণ করলেন।
2.71.22
एवं प्रमुदितं सर्वं बहुशो धनधान्यवत् ।
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययुः ॥ २.७१.२२ ॥
এইভাবে সব কিছু বহুপ্রকারে আনন্দিত, ধনধান্যে পরিপূর্ণ দেখে রাজারা যজ্ঞবাটের দিকে তাকিয়ে পরম বিস্ময় লাভ করলেন।
2.71.23
यथाबद्धूयमानाग्निं राजसूयं महाक्रतुम् ।
पाण्डवस्य यथाशास्त्रं जुहुवुः सर्वयाजकाः ॥ २.७१.२३ ॥
শাস্ত্রমতে অগ্নি প্রজ্বলিত হলে, সেই মহান রাজসূয যজ্ঞে পাণ্ডবের সকল যাজকগণ শাস্ত্রবিধি অনুসারে আহুতি দিলেন।
2.71.24
व्यासधौम्यादयः सर्वे विधिवत्षोडशर्त्विजः ।
स्वस्वकर्माणि चक्रुस्ते पाण्डवस्य महाक्रतौ ॥ २.७१.२४ ॥
ব্যাস, ধৌম্য প্রভৃতি ষোলোজন ঋত্বিক সকলেই বিধিমতো নিজ নিজ কর্ম পাণ্ডবের সেই মহাযজ্ঞে সম্পাদন করলেন।
2.71.25
नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यो नाबहुश्रुतः ।
नाव्रतो नानुपाध्यायो न पापो नाक्षमो द्विजः ॥ २.७१.२५ ॥
সেখানে ছয় বেদাঙ্গ না-জানা, বহুশ্রুত-নয়, ব্রতহীন, গুরুহীন, পাপী বা ক্ষমাহীন কোনো সদস্য ছিল না; কোনো দ্বিজও এমন ছিল না।
2.71.26
न तत्र कृपणः कश्चिद्दरिद्रो न बभूव ह ।
क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानुषः ॥ २.७१.२६ ॥
সেখানে কেউ কৃপণ বা দরিদ্র ছিল না; ক্ষুধার্ত, দুঃখিত বা সাধারণ মানুষও ছিল না।
2.71.27
भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास सर्वदा ।
सहदेवो महातेजाः सततं राजशासनात् ॥ २.७१.२७ ॥
মহাতেজা সহদেব রাজার আদেশে ভোজনার্থীদের সর্বদা নিরবচ্ছিন্নভাবে ভোজন দান করিয়েছিলেন।
2.71.28
संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाः ।
दिवस दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुषः ॥ २.७१.२८ ॥
যজ্ঞবেদিতে দক্ষ যাজকেরা শাস্ত্রার্থকে চোখ করে প্রতিদিন সমস্ত কর্ম সম্পাদন করলেন।
2.71.29
ब्राह्मणा देवशास्त्रज्ञः कथाश्चक्रुश्च सर्वतः ।
रेमिरे च कथान्ते तु सर्वे तस्मिन्महाक्रतौ ॥ २.७१.२९ ॥
দেবশাস্ত্রজ্ঞ ব্রাহ্মণেরা সর্বত্র কথা বললেন; সেই মহাযজ্ঞে কথার শেষে সকলে আনন্দিত হলেন।
2.71.30
सा वेदिर्वेदसम्पन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
बभासे तदा कीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवामला ॥ २.७१.३० ॥
বেদসম্পন্ন দেবতা, দ্বিজ ও মহর্ষিগণে পূর্ণ সেই বেদি তখন নক্ষত্রখচিত নির্মল আকাশের মতো শোভা পেল।
2.71.31
पाण्डित्यदर्शनार्थाय केचन द्विजसत्तमाः ।
तर्कार्थमागताः केचित्केचिद्विद्याभिमानिनः ॥ २.७१.३१ ॥
কিছু শ্রেষ্ঠ দ্বিজ পাণ্ডিত্য প্রদর্শনের জন্য, কেউ তর্কের জন্য এলেন, আর কেউ নিজ বিদ্যার অভিমানে ছিলেন।
2.71.32
केचिद्दिदृक्षया केचिद्भीत्या राज्ञः प्रतापिनः ।
सर्वेऽप्यवभृथस्नाता याजकाः केचन द्विजाः ॥ २.७१.३२ ॥
কেউ দেখার ইচ্ছায়, কেউ প্রতাপশালী রাজার ভয়ে এলেন; সকলেই অবভৃথ স্নান সম্পন্ন করেছিলেন, এবং কিছু যাজক ব্রাহ্মণও ছিলেন।
2.71.33
ततो वै हेमयूपांश्च सर्वरत्नसमाचितान् ।
शोभार्थं कारयामास सहदेवो महाद्युतिः ॥ २.७१.३३ ॥
তারপর মহাদ্যুতি সহদেব শোভার জন্য সর্বরত্নখচিত সোনার যূপ নির্মাণ করালেন।
2.71.34
ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च ।
स यज्ञस्तोरणैस्तैश्च ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ ॥ २.७१.३४ ॥
সেখানে তাঁরা সোনার তালগাছের মতো তোরণ দেখলেন; সেই যজ্ঞ সেই তোরণ ও গ্রহনক্ষত্রে আকাশের মতো শোভা পেল।
2.71.35
तालानां तोरणैर्हैमैर्दान्तैरिव दिशागजैः ।
दिक्षु सर्वासु विन्यस्तैस्तेजोभिर्भास्करैर्यथा ॥ २.७१.३५ ॥
সোনার তালতোরণগুলি সর্বদিকে স্থাপিত দিগ্হস্তীর মতো এবং সূর্যের মতো তেজে দীপ্যমান ছিল।
2.71.36
सकिरीटैर्नृपैश्चैव शुशुभे तत्सदस्तदा ।
देवैर्दिव्यैश्च यक्षैश्च उरगैर्दिव्यमानुषैः ॥ २.७१.३६ ॥
তখন মুকুটধারী রাজারা এবং দিব্য দেবতা, যক্ষ, নাগ ও দিব্য মানুষদের দ্বারা সেই সভা শোভা পেল।
2.71.37
विद्याधरगणैः कीर्णः पाण्डवस्य महात्मनः ।
स राजसूयः शुशुभे धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.७१.३७ ॥
বিদ্যাধরগণে পরিপূর্ণ সেই রাজসূয় যজ্ঞ মহাত্মা পাণ্ডবের, প্রাজ্ঞ ধর্মরাজের যজ্ঞরূপে শোভা পেল।
2.71.38
गन्धर्वगणसङ्कीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः ।
देवैर्मुनिगणैर्यक्षैर्देवलोक इवापरः ॥ २.७१.३८ ॥
গন্ধর্বগণে পরিপূর্ণ, অপ্সরাগণে শোভিত সেই যজ্ঞ দেবতা, মুনি ও যক্ষদের সঙ্গে যেন আরেকটি দেবলোক ছিল।
2.71.39
स किम्पुरुषगीतैश्च किन्नरैरुपशोभितः ।
नारदश्च जगौ तत्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिः ॥ २.७१.३९ ॥
সেই যজ্ঞ কিম্পুরুষদের গীতে ও কিন্নরদের দ্বারা শোভিত ছিল; সেখানে নারদ ও মহাদ্যুতি তুম্বুরু গান গাইলেন।
2.71.40
विश्वासुश्चित्रसेनस्तथाऽन्ये गीतकोविदाः ।
रमयन्ति स्म तान्सर्वान्यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥ २.७१.४० ॥
বিশ্বাসু, চিত্রসেন ও গীতকোবিদ অন্যরা যজ্ঞকর্মের অন্তরালে সকলকে আনন্দ দিলেন।
2.71.41
तत्र चाप्सरसः सर्वाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः ।
ननृतुश्च जगुश्चात्र नित्यं कर्मान्तरेष्वथ ॥ २.७१.४१ ॥
সেখানে সুন্দরী ও প্রিয়দর্শনা সকল অপ্সরা নাচল ও গাইল; যজ্ঞকর্মের অন্তরালে তারা নিত্য নৃত্যগীত করল।
2.71.42
इतिहासपुराणानि आख्यानानि च सर्वशः ।
ऊचुर्वै शब्दशास्त्रज्ञा नित्यं कर्मान्तरेष्वथ ॥ २.७१.४२ ॥
ইতিহাস, পুরাণ ও আখ্যান সর্বপ্রকারে ব্যাকরণজ্ঞ পণ্ডিতেরা যজ্ঞকর্মের অন্তরালে নিত্য শুনিয়েছিলেন।
2.71.43
भेर्यश्च मुरजाश्चैव मड्डुका गोमुखाश्च ये ।
शृङ्गवंशाम्बुजा वीणाः श्रूयन्ते स्म सहस्रशः ॥ २.७१.४३ ॥
ভেরী, মুরজ, মড্ডুক ও গোমুখ; শঙ্খ, বংশী, পদ্মাকৃতি বাদ্য ও বীণা — সহস্র সহস্র শোনা যাচ্ছিল।
2.71.44
लोकेऽस्मिन्सर्वविप्राश्च वैश्याः शूद्रा नृपादयः ।
सर्वे म्लेच्छाः सर्वगणास्त्वादिमध्यान्तजास्तथा। ॥ २.७१.४४ ॥
এই জগতের সকল ব্রাহ্মণ, বৈশ্য, শূদ্র, রাজা প্রভৃতি; সকল ম্লেচ্ছ, সকল গণ, এবং আদি-মধ্য-অন্তজাত ব্যক্তিরাও।
2.71.45
नानादेशसमुद्भूतैर्नानाजातिभिरागतैः ।
पर्याप्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २.७१.४५ ॥
নানা দেশে জাত, নানা জাতির মানুষ এসে উপস্থিত হওয়ায়, যেন এই জগৎই যুধিষ্ঠিরের আবাসে পূর্ণ হয়ে উঠেছিল।
2.71.46
भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवः ससुयोधनाः ।
वृष्णयश्च समग्राश्च पाञ्चालाश्चापि सर्वशः ॥ २.७१.४६ ॥
ভীষ্ম, দ্রোণ প্রভৃতি সকল কৌরব, সুযোধনের সঙ্গে; সমগ্র বৃষ্ণিবংশীয় এবং পাঞ্চালগণও সকলেই।
2.71.47
यज्ञेऽस्मिन्सर्वकर्माणि चक्रुर्दासा इव क्रतौ ।
एवं प्रवृत्तो यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.७१.४७ ॥
এই যজ্ঞে তারা সমস্ত কর্ম দাসের মতো সম্পন্ন করল। এভাবে জ্ঞানী ধর্মরাজের সেই যজ্ঞ চলতে লাগল।
2.71.48
शुशुभे च महाबाहो सोमस्येव क्रतुर्यथा ।
वस्त्राणि कम्बलांश्चैव प्रावारांश्चैव सर्वदा ॥ २.७१.४८ ॥
হে মহাবাহু! সোমযজ্ঞের মতো সেই যজ্ঞ শোভা পেতে লাগল; বস্ত্র, কম্বল ও উত্তরীয় সর্বদা (বিতরিত হচ্ছিল)।
2.71.49
निष्कहेमजभाण्डानि भूषणानि च सर्वशः ।
प्रददौ तत्र विप्राणां धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २.७१.४९ ॥
সেখানে ধর্মরাজ যুধিষ্ঠির ব্রাহ্মণদের সর্বপ্রকার সোনার পাত্র, সোনার মুদ্রা ও অলংকার দান করলেন।
2.71.50
यानि तत्र महीपालैर्लब्धवान्भरतर्षभः ।
तानि सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणानां ददौ तदा ॥ २.७१.५० ॥
সেখানে রাজাদের থেকে ভরতশ্রেষ্ঠ যুধিষ্ঠির যা কিছু রত্ন লাভ করেছিলেন, সেই সমস্ত রত্ন তখন ব্রাহ্মণদের দান করলেন।