महाभारत · अध्याय 2.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.71.1
ततः प्रववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ।
शान्तविघ्नार्हणक्षोभो महर्षिगणसङ्कुलः ॥ २.७१.१ ॥
तेव्हा बुद्धिमान धर्मराज (युधिष्ठिर) यांचा यज्ञ सुरू झाला; विघ्ने शांत झाली, सत्कार आणि गोंधळाने भरलेला, महर्षींच्या समूहांनी गजबजलेला.
2.71.2
तं तु यज्ञं महाबाहुरासमाप्तेर्जनार्दनः ।
ररक्ष भगवाञ्छौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥ २.७१.२ ॥
यज्ञ पूर्ण होईपर्यंत महाबाहू जनार्दनाने त्याचे रक्षण केले; शार्ङ्ग धनुष्य, चक्र आणि गदा धारण करणारे भगवान शौरी (कृष्ण) यांनी.
2.71.3
तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः ।
हेतुवादान्बहून्प्राहुः परपक्षजिगीषवः ॥ २.७१.३ ॥
तो यज्ञ चालू असताना वक्तृत्वनिपुण तर्कवादी लोक प्रतिपक्षाला जिंकण्याच्या इच्छेने अनेक वाद मांडू लागले.
2.71.4
ददृशुस्ते नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
उपेन्द्रस्येव विहितं सहदेवेन भारत ॥ २.७१.४ ॥
त्या राजांनी यज्ञाची उत्तम व्यवस्था पाहिली; ती जणू उपेंद्रासाठी (विष्णूसाठी) रचलेली होती, सहदेवाने ती केली होती, हे भारता.
2.71.5
तद्यज्ञे न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा भृशमुत्सुकाः ।
कथयन्तः कथाः पुण्याः पश्यन्तो नटनर्तकान् ॥ २.७१.५ ॥
हे राजा, त्या यज्ञात ब्राह्मण अत्यंत उत्सुक होऊन राहिले; पुण्य कथा सांगत आणि नट-नर्तकांकडे पाहत.
2.71.6
ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च ।
दीप्तभास्करतुल्यानि प्रदीप्तानीव तेजसा ॥ २.७१.६ ॥
तेथे त्यांनी सोन्याची आणि तालवृक्षांची बनवलेली तोरणे पाहिली; ती तेजस्वी सूर्यासारखी, जणू आपल्याच तेजाने पेटलेली.
2.71.7
स यज्ञस्तोरणैस्तत्र ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ ।
शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नसंवृतान् ॥ २.७१.७ ॥
तेथे तो यज्ञ तोरणांनी, ग्रहांनी आकाशासारखा शोभत होता; रत्नांनी आच्छादलेल्या अनेक शय्या, आसने आणि विहारस्थानेही होती.
2.71.8
घटान्पात्रीकटाहानि कलशानि समन्ततः ।
न ते किञ्चिदसौवर्णमपश्यंस्तत्र पार्थिवाः ॥ २.७१.८ ॥
घडे, पात्रे, कढया आणि कलश सर्वत्र होते; तेथे राजांना त्यात सोन्याचे नसलेले काहीच दिसले नाही.
2.71.9
भुञ्जानानां च विप्राणां स्वादुभोज्यैः पृथग्विधैः ।
अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम् ॥ २.७१.९ ॥
तेथे आनंदित झालेले महात्मे ब्राह्मण स्वादिष्ट आणि विविध प्रकारचे भोजन करीत होते; त्यांचा आवाज सतत ऐकू येत होता.
2.71.10
दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्ते तत्र नित्यशः ॥ २.७१.१० ॥
"यांना द्या, द्या", "जेवू द्या, जेवू द्या" — अशा प्रकारचे उद्गार तेथे सतत ऐकू येत होते.
2.71.11
ओदनानां विकाराणि स्वादूनि च बहूनि च ।
विविधआनि च भक्ष्याणि पेयानि मधुराणि च ॥ २.७१.११ ॥
भाताचे अनेक स्वादिष्ट प्रकार, विविध खाद्यपदार्थ आणि गोड पेयेही होती.
2.71.12
ददुर्द्विजानां सततं राजप्रेष्या महाध्वरे ।
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां भुञ्जतां तदा ॥ २.७१.१२ ॥
महायज्ञात राजाच्या सेवकांनी द्विजांना सतत वाढले; लाखो ब्राह्मण जेवत असताना तेव्हाही.
2.71.13
स्थापितस्तत्र सञ्ज्ञार्थं शङ्खोऽध्मायत नित्यशः ।
मुहुर्मुहुः प्रणादस्तु तस्य शङ्खस्य भारत ॥ २.७१.१३ ॥
तेथे संकेतासाठी एक शंख ठेवण्यात आला होता; तो नित्य वारंवार फुंकला जात असे. हे भारता, त्या शंखाचा नाद पुन्हा पुन्हा घुमत असे.
2.71.14
उत्तमः श्रूयते शब्दः श्रुत्वा विस्मयमागमन् ।
एवं प्रवृत्ते यज्ञे तु तुष्टपुष्टजनायुते ॥ २.७१.१४ ॥
एक उत्तम नाद ऐकू येत होता, जो ऐकून लोक विस्मित झाले. अशा प्रकारे यज्ञ सुरू झाल्यावर, तृप्त आणि पुष्ट लोकांनी तो भरलेला होता.
2.71.15
अन्नस्य बहुशो राजन्नुत्सेधाः पर्वतोपमाः ।
दधिकुल्याश्च ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः ॥ २.७१.१५ ॥
हे राजा, पर्वतांसारखे अन्नाचे ढीग पुष्कळ होते; दह्याच्या नद्या आणि लोकांसाठी तुपाची सरोवरे दिसत होती.
2.71.16
जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदायुतः ।
राजन्नदृश्यतैकस्थो राज्ञस्तस्मिन्महाक्रतौ ॥ २.७१.१६ ॥
हे राजा, अनेक जनपदांनी भरलेला संपूर्ण जंबूद्वीप त्या महान यज्ञात राजाजवळ एका ठिकाणी जमलेला दिसत होता.
2.71.17
तत्र राजसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः ।
गृहीत्वा धनमाजग्मुस्तस्य राज्ञो महाक्रतौ ॥ २.७१.१७ ॥
तेथे हजारो राजे आणि माणसे इकडून-तिकडून धन घेऊन त्या राजाच्या महान यज्ञाला आली.
2.71.18
राजानः स्रग्विणश्चैव संमृष्टमणिकुण्डलाः ।
तान्परीविविषुर्विप्राञ्छतशोऽथ सहस्रशः ॥ २.७१.१८ ॥
माळा घातलेले आणि चमकदार मणिकुंडले धारण केलेले राजे शेकडो व हजारो ब्राह्मणांना वाढत होते.
2.71.19
विविधान्यन्नपानानि लेह्यानि विविधानि च ।
तेषां नृपोपभोग्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः स्म ते ॥ २.७१.१९ ॥
नाना प्रकारचे अन्नपान आणि चाटण्याजोगे विविध पदार्थ — राजांच्या उपभोगास योग्य — ते त्यांनी ब्राह्मणांना दिले.
2.71.20
नानाविधानि भक्ष्याणि स्वादुपुष्पफलानि च ।
गुलानि स्वादुक्षौद्राणि ददुस्ते ब्राह्मणेषु वै ॥ २.७१.२० ॥
नाना प्रकारचे भक्ष्य पदार्थ, गोड फुले व फळे, गुळाचे पदार्थ आणि गोड मध — ते त्यांनी ब्राह्मणांना दिले.
2.71.21
एतानि सततं भुक्त्वा तस्मिन्यज्ञे द्विजातयः ।
परां प्रीतिं ययुः सर्वे मोदमानास्ततस्ततः ॥ २.७१.२१ ॥
त्या यज्ञात हे सतत भक्षण करून सर्व द्विजाती परम प्रीती पावले आणि आनंदाने इकडे-तिकडे फिरू लागले.
2.71.22
एवं प्रमुदितं सर्वं बहुशो धनधान्यवत् ।
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययुः ॥ २.७१.२२ ॥
अशा प्रकारे सर्व काही आनंदित व धनधान्याने भरलेले पाहून राजे यज्ञमंडपाकडे पाहून अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
2.71.23
यथाबद्धूयमानाग्निं राजसूयं महाक्रतुम् ।
पाण्डवस्य यथाशास्त्रं जुहुवुः सर्वयाजकाः ॥ २.७१.२३ ॥
शास्त्रानुसार अग्नी प्रज्वलित झाला असता, त्या महान राजसूय यज्ञात पांडवांच्या सर्व याजकांनी शास्त्रविधीप्रमाणे आहुती दिल्या.
2.71.24
व्यासधौम्यादयः सर्वे विधिवत्षोडशर्त्विजः ।
स्वस्वकर्माणि चक्रुस्ते पाण्डवस्य महाक्रतौ ॥ २.७१.२४ ॥
व्यास, धौम्य इत्यादी सर्व सोळा ऋत्विजांनी विधीप्रमाणे आपापली कर्मे पांडवांच्या त्या महान यज्ञात केली.
2.71.25
नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यो नाबहुश्रुतः ।
नाव्रतो नानुपाध्यायो न पापो नाक्षमो द्विजः ॥ २.७१.२५ ॥
तेथे सहा वेदांगे न जाणणारा, बहुश्रुत नसलेला, व्रत न पाळणारा, गुरुविना असलेला, पापी किंवा क्षमाहीन असा एकही सदस्य नव्हता; कोणताही द्विजही तसा नव्हता.
2.71.26
न तत्र कृपणः कश्चिद्दरिद्रो न बभूव ह ।
क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानुषः ॥ २.७१.२६ ॥
तेथे कोणी कृपण किंवा दरिद्री नव्हता; भुकेलेला, दुःखी किंवा सामान्य मनुष्यही नव्हता.
2.71.27
भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास सर्वदा ।
सहदेवो महातेजाः सततं राजशासनात् ॥ २.७१.२७ ॥
महातेजस्वी सहदेवाने राजाच्या आज्ञेने भोजनाची इच्छा करणाऱ्यांना सदैव सतत भोजन देविले.
2.71.28
संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाः ।
दिवस दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुषः ॥ २.७१.२८ ॥
यज्ञवेदीवर कुशल याजकांनी शास्त्रार्थ हेच दृष्टी मानून दिवसेंदिवस सर्व कर्मे केली.
2.71.29
ब्राह्मणा देवशास्त्रज्ञः कथाश्चक्रुश्च सर्वतः ।
रेमिरे च कथान्ते तु सर्वे तस्मिन्महाक्रतौ ॥ २.७१.२९ ॥
देवशास्त्र जाणणारे ब्राह्मण सर्वत्र कथा सांगत राहिले; त्या महायज्ञात कथा संपल्यावर सर्वजण आनंदले.
2.71.30
सा वेदिर्वेदसम्पन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
बभासे तदा कीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवामला ॥ २.७१.३० ॥
वेदसंपन्न देव, द्विज आणि महर्षींनी भरलेली ती वेदी तेव्हा नक्षत्रांनी भरलेल्या निर्मळ आकाशासारखी शोभली.
2.71.31
पाण्डित्यदर्शनार्थाय केचन द्विजसत्तमाः ।
तर्कार्थमागताः केचित्केचिद्विद्याभिमानिनः ॥ २.७१.३१ ॥
काही श्रेष्ठ द्विज पांडित्य दाखवण्यासाठी आले, काही वादविवादासाठी आले, आणि काही आपल्या विद्येचा अभिमान बाळगणारे होते.
2.71.32
केचिद्दिदृक्षया केचिद्भीत्या राज्ञः प्रतापिनः ।
सर्वेऽप्यवभृथस्नाता याजकाः केचन द्विजाः ॥ २.७१.३२ ॥
काही पाहण्याच्या इच्छेने, तर काही प्रतापी राजाच्या भीतीने आले; सर्वांनी अवभृथ स्नान केले होते, आणि काही याजक ब्राह्मणही होते.
2.71.33
ततो वै हेमयूपांश्च सर्वरत्नसमाचितान् ।
शोभार्थं कारयामास सहदेवो महाद्युतिः ॥ २.७१.३३ ॥
मग महातेजस्वी सहदेवाने शोभेसाठी सर्व रत्नांनी अलंकृत सोन्याचे यूप बनवून घेतले.
2.71.34
ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च ।
स यज्ञस्तोरणैस्तैश्च ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ ॥ २.७१.३४ ॥
तेथे त्यांनी सोन्याच्या ताडवृक्षांच्या आकाराची तोरणे पाहिली; ती तोरणे आणि ग्रह यांनी तो यज्ञ आकाशासारखा शोभला.
2.71.35
तालानां तोरणैर्हैमैर्दान्तैरिव दिशागजैः ।
दिक्षु सर्वासु विन्यस्तैस्तेजोभिर्भास्करैर्यथा ॥ २.७१.३५ ॥
सोन्याची ताडतोरणे सर्व दिशांना उभ्या केलेल्या दंतधारी दिग्गजांप्रमाणे आणि सूर्यांसारख्या तेजाने चमकत होती.
2.71.36
सकिरीटैर्नृपैश्चैव शुशुभे तत्सदस्तदा ।
देवैर्दिव्यैश्च यक्षैश्च उरगैर्दिव्यमानुषैः ॥ २.७१.३६ ॥
तेव्हा मुकुटधारी राजांनी, दिव्य देवांनी, यक्षांनी, नागांनी आणि दिव्य मानवांनी ती सभा शोभून दिसली.
2.71.37
विद्याधरगणैः कीर्णः पाण्डवस्य महात्मनः ।
स राजसूयः शुशुभे धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.७१.३७ ॥
विद्याधरगणांनी भरलेला तो राजसूय यज्ञ महात्मा पाण्डवाचा, बुद्धिमान धर्मराजाचा, शोभला.
2.71.38
गन्धर्वगणसङ्कीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः ।
देवैर्मुनिगणैर्यक्षैर्देवलोक इवापरः ॥ २.७१.३८ ॥
गंधर्वगणांनी भरलेला, अप्सरांच्या समूहांनी शोभलेला तो यज्ञ देव, मुनी, यक्षांसह जणू दुसरा देवलोक होता.
2.71.39
स किम्पुरुषगीतैश्च किन्नरैरुपशोभितः ।
नारदश्च जगौ तत्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिः ॥ २.७१.३९ ॥
तो यज्ञ किंपुरुषांच्या गीतांनी आणि किन्नरांनी शोभला; तेथे नारद आणि महातेजस्वी तुंबुरु गायले.
2.71.40
विश्वासुश्चित्रसेनस्तथाऽन्ये गीतकोविदाः ।
रमयन्ति स्म तान्सर्वान्यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥ २.७१.४० ॥
विश्वासु, चित्रसेन आणि गीतनिपुण इतर यांनी यज्ञकर्मांच्या मध्यंतरात सर्वांना रमवले.
2.71.41
तत्र चाप्सरसः सर्वाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः ।
ननृतुश्च जगुश्चात्र नित्यं कर्मान्तरेष्वथ ॥ २.७१.४१ ॥
तेथे सर्व सुंदर, प्रियदर्शन अप्सरांनी नृत्य केले आणि गायले; यज्ञकर्मांच्या मध्यंतरात त्या नित्य नाचत-गात राहिल्या.
2.71.42
इतिहासपुराणानि आख्यानानि च सर्वशः ।
ऊचुर्वै शब्दशास्त्रज्ञा नित्यं कर्मान्तरेष्वथ ॥ २.७१.४२ ॥
इतिहास, पुराणे आणि आख्याने सर्व प्रकारे शब्दशास्त्रज्ञांनी यज्ञकर्मांच्या मध्यंतरात नित्य सांगितली.
2.71.43
भेर्यश्च मुरजाश्चैव मड्डुका गोमुखाश्च ये ।
शृङ्गवंशाम्बुजा वीणाः श्रूयन्ते स्म सहस्रशः ॥ २.७१.४३ ॥
भेरी, मुरज, मड्डुक आणि गोमुख; शंख, वेणू, कमलाकार वाद्ये आणि वीणा — हजारोंनी ऐकू येत होत्या.
2.71.44
लोकेऽस्मिन्सर्वविप्राश्च वैश्याः शूद्रा नृपादयः ।
सर्वे म्लेच्छाः सर्वगणास्त्वादिमध्यान्तजास्तथा। ॥ २.७१.४४ ॥
या जगातील सर्व ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, राजे इत्यादी; सर्व म्लेच्छ, सर्व गण, आणि आदी-मध्य-अंतापासून जन्मलेले लोकही.
2.71.45
नानादेशसमुद्भूतैर्नानाजातिभिरागतैः ।
पर्याप्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २.७१.४५ ॥
नाना देशांत जन्मलेले, नाना जातींचे लोक आल्यामुळे, हे जगच युधिष्ठिराच्या निवासात भरल्यासारखे वाटत होते.
2.71.46
भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवः ससुयोधनाः ।
वृष्णयश्च समग्राश्च पाञ्चालाश्चापि सर्वशः ॥ २.७१.४६ ॥
भीष्म, द्रोण इत्यादी सर्व कौरव, सुयोधनासह; संपूर्ण वृष्णी आणि पांचालही सर्वजण.
2.71.47
यज्ञेऽस्मिन्सर्वकर्माणि चक्रुर्दासा इव क्रतौ ।
एवं प्रवृत्तो यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.७१.४७ ॥
या यज्ञात ते सर्व कर्मे दासांप्रमाणे करत होते. अशा प्रकारे बुद्धिमान धर्मराजाचा तो यज्ञ चालू राहिला.
2.71.48
शुशुभे च महाबाहो सोमस्येव क्रतुर्यथा ।
वस्त्राणि कम्बलांश्चैव प्रावारांश्चैव सर्वदा ॥ २.७१.४८ ॥
हे महाबाहो! सोमयज्ञाप्रमाणे तो यज्ञ शोभू लागला; वस्त्रे, कांबळी आणि उपरणी सदैव (वाटली जात होती).
2.71.49
निष्कहेमजभाण्डानि भूषणानि च सर्वशः ।
प्रददौ तत्र विप्राणां धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ २.७१.४९ ॥
तेथे धर्मराज युधिष्ठिराने ब्राह्मणांना सर्व प्रकारची सोन्याची भांडी, सोन्याची नाणी आणि अलंकार दिले.
2.71.50
यानि तत्र महीपालैर्लब्धवान्भरतर्षभः ।
तानि सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणानां ददौ तदा ॥ २.७१.५० ॥
तेथे राजांकडून भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिराला मिळालेली सर्व रत्ने त्याने त्या वेळी ब्राह्मणांना दिली.