महाभारत · अध्याय 2.76
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.76.1
अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं सुदुर्मतिः ।
युधिष्ठिरस्य शकुनिर्दुर्योधसुसंयुतः ॥ २.७६.१ ॥
राजा युधिष्ठिराचा तो राजसूय यज्ञ पाहून अतिदुष्टबुद्धी शकुनी दुर्योधनासह सामील झाला.
2.76.2
विवेश हास्तिनपुरं दुर्योधनमतेन सः ।
वाढमित्येव शकुनिर्दृढं हृदि चकार ह ॥ २.७६.२ ॥
तो दुर्योधनाच्या सल्ल्याने हस्तिनापुरात प्रविष्ट झाला; 'ठीक आहे' असे म्हणून शकुनीने मनात दृढ निश्चय केला.
2.76.3
अस्वस्थतां चतां दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रस्य पापकृत् ।
भारतानां च दुष्टात्मा क्षयाय हि नृपक्षयः ॥ २.७६.३ ॥
धृतराष्ट्रपुत्राची अस्वस्थता आणि चिंता पाहून दुष्टात्मा पापी भारतांच्या नाशासाठी राजांचा नाश घडवू इच्छिला.
2.76.4
प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत् ।
प्रज्ञाचक्षुषमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा ॥ २.७६.४ ॥
दुर्योधनाचा तो हेतू आधीच जाणून प्रियकर सौबल शकुनी तेव्हा प्रज्ञाचक्षू (धृतराष्ट्र) जवळ बसला होता.
2.76.5
दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ।
उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ २.७६.५ ॥
दुर्योधनाचे शब्द ऐकून शकुनी जनाधिप महाप्राज्ञ धृतराष्ट्राजवळ जाऊन हे वचन बोलला.
2.76.6
दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः ।
दीनश्चिन्तापरश्चैव तं विद्धि मनुजाधिप ॥ २.७६.६ ॥
महाराज, दुर्योधन विवर्ण, क्षीण, दीन आणि चिंतेत बुडालेला आहे; मनुजाधिपा, हे जाणा.
2.76.7
न वै परीक्षसे सम्यगसह्यं शत्रुसंभवम् ।
ज्येष्ठपुत्रस्य हृच्छोकं किमर्थं नावबुध्यसे ॥ २.७६.७ ॥
शत्रूंपासून उत्पन्न झालेला असह्य शोक ज्येष्ठ पुत्राच्या हृदयात आहे, हे तुम्ही नीट तपासत नाही; तुम्ही का जाणत नाही?
2.76.8
एवमुक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
दुर्योधनं समाहूयं इदं वचनमब्रवीत् ॥ २.७६.८ ॥
शकुनीने असे म्हटल्यावर जनेश्वर धृतराष्ट्राने दुर्योधनाला बोलावून हे वचन सांगितले.
2.76.9
दुर्योधन कृतोमूलं भृशमार्तोऽसि पुत्रक ।
श्रोतव्यश्चेन्मया सोऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन ॥ २.७६.९ ॥
दुर्योधना, पुत्रा, तुझ्या दुःखाला कारण आहे; तू अत्यंत पीडित आहेस. मला ऐकण्यायोग्य असेल तर ती गोष्ट मला सांग, हे कुरुनंदना.
2.76.10
अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिमं कृशम् ।
चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव सम्भवम् ॥ २.७६.१० ॥
शकुनी तुला सांगत आहे की तू फिका आणि कृश झाला आहेस. विचार करूनही तुझ्या शोकाचे मूळ मला दिसत नाही.
2.76.11
ऐश्वर्यं हि महत्पुत्र त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम् ॥ २.७६.११ ॥
पुत्रा, महान ऐश्वर्य सर्व तुझ्यातच स्थिर आहे. भाऊ आणि मित्रही तुझे अप्रिय करत नाहीत.
2.76.12
आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम् ।
आजानेया वहन्त्यश्वाः केनासि हरिणः कृशः ॥ २.७६.१२ ॥
तू उत्तम शाली पांघरतोस, मांसभात खातोस, उत्तम जातीचे घोडे तुला वाहून नेतात; मग तू फिका व कृश का आहेस?
2.76.13
शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः ।
गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम् ॥ २.७६.१३ ॥
अत्यंत मौल्यवान शय्या, मनोहर स्त्रिया, उत्तम वास्तू आणि यथेच्छ सुख देणारी विहारस्थळे आहेत.
2.76.14
देवनामिव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः ।
स दीन इव दुर्धर्ष कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥ २.७६.१४ ॥
देवांप्रमाणे तुझ्या वाणीतच सर्व काही बद्ध आहे, यात संशय नाही. हे दुर्धर्ष पुत्रा, दीनासारखा तू का शोक करतोस?
2.76.15
मात्रा पित्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम् ।
प्राप्तस्त्वमसि तत्तात निखिलां नः कुलश्रियम् ॥ २.७६.१५ ॥
माता आणि पिता पुत्रासाठी जे परम कर्तव्य सांगतात, ते तू मिळवले आहेस, प्रिय पुत्रा — आपल्या कुळाची संपूर्ण शोभा तूच आहेस.
2.76.16
उपस्थितः सर्वकामैस्त्रिदिवे वासवो यथा ।
विविधैरन्नपानैश्च प्रवरैः किं नु शोचसि ॥ २.७६.१६ ॥
स्वर्गात इंद्र जसा सर्व कामनांनी सेवित असतो, तसा तू विविध उत्तम अन्नपानांनी वेढलेला आहेस — मग तू का शोक करतोस?
2.76.17
निरुक्तं निगमं छन्दः षडङ्गान्यस्त्रशास्त्रवान् ।
अधीती कृतविद्यस्त्वं दशव्याकरणैः कृपात् ॥ २.७६.१७ ॥
निरुक्त, वेद, छंद, सहा वेदांगे — तू अभ्यासले आहेस, शस्त्रशास्त्रातही निपुण आहेस; कृपाकडून दहा व्याकरणांसह विद्येत तू पारंगत झाला आहेस.
2.76.18
हलायुधात्कृपाद्द्रोणादस्त्रविद्यामधीतवान् ।
भ्राताज्येष्ठः स्थितो राज्ये किमु शोचसि पुत्रक ॥ २.७६.१८ ॥
हलायुध बलराम, कृप आणि द्रोण यांच्याकडून तू अस्त्रविद्या शिकला आहेस; तुझा ज्येष्ठ बंधू राज्यात स्थिर आहे — मग हे पुत्रा, तू का शोक करतोस?
2.76.19
पृथग्जनैरलभ्यं यदशनाच्छादनं बहु ।
प्रभुः सन्भुञ्जसे पुत्र संस्तुतः सूतमागधैः ॥ २.७६.१९ ॥
सामान्य लोकांना मिळत नाहीत असे अन्नवस्त्र पुष्कळ आहे. पुत्रा, तू प्रभू होऊन ते उपभोगतोस आणि सूत व मागध तुझी स्तुती करतात.
2.76.20
तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम् ।
लोकेस्मिञ्ज्येष्ठभागन्यस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ २.७६.२० ॥
हे विदितप्रज्ञ, तुझ्या या शोकाचे मूळ काय? या जगात ज्येष्ठभाग माझ्यावर सोपवला आहे; विचारणाऱ्या मला सांग.
2.76.21
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मन्दः क्रोधवशानुगः ।
पितरं प्रत्युवाचेदं स्वमतिं सम्प्रकाशयन् ॥ २.७६.२१ ॥
त्याचे ते वचन ऐकून मंदबुद्धी आणि क्रोधवश असलेला तो आपले मत प्रकट करत पित्याला असे म्हणाला.
2.76.22
अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा ।
अमर्षं धारये चोग्रं निनीषुः कालपर्ययम् ॥ २.७६.२२ ॥
मी नीच पुरुषाप्रमाणे खातो आणि वस्त्र परिधान करतो; काळ घालवण्याच्या इच्छेने मी उग्र असहिष्णुता धारण करतो.
2.76.23
अमर्षणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय परं स्थितः ।
क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते ॥ २.७६.२३ ॥
असहिष्णू होऊन आपल्या प्रजेला दाबून सर्वोच्च स्थानी उभा राहणारा आणि परांपासून येणाऱ्या क्लेशांतून मुक्त होऊ इच्छिणारा, तोच खरा पुरुष म्हटला जातो.
2.76.24
सन्तोषो वै श्रियं हन्ति ह्यभिमानं च भारत ।
अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत् ॥ २.७६.२४ ॥
हे भारता, संतोष खरोखर समृद्धी आणि अभिमान या दोन्हींचा नाश करतो; करुणा आणि भय या दोन्हींनी वेढलेला माणूस महानता मिळवत नाही.
2.76.25
न मां प्रीणाति मद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठेरे ।
अतिज्वलन्तीं कौन्तेये विवर्णकरणीं मम ॥ २.७६.२५ ॥
युधिष्ठिरामधील अत्यंत तेजस्वी अशी ती श्री पाहून, मी जेवलेलं अन्नही मला आनंद देत नाही; ती माझं तोंड निस्तेज करते.
2.76.26
नृद्व्यतोत्मानं हीयमानं निशाम्य च ।
अदृश्यामपि कौन्तेय श्रियं पश्यन्निवोद्यताम् ॥ २.७६.२६ ॥
मी क्षीण होत असल्याचे पाहून, आणि कौन्तेयाची श्री अदृश्य असूनही उदयास येत असल्याचे पाहून…
2.76.27
तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिमः कृशः ।
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ॥ २.७६.२७ ॥
म्हणून मी निस्तेज, दीन व कृश होत आहे. अठ्ठ्याऐंशी हजार स्नातक, गृहस्थ…
2.76.28
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः ।
दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्।
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने ॥ २.७६.२८ ॥
युधिष्ठिर प्रत्येकाला तीस दासींसह पोसतो; आणखी दहा हजार ऊर्ध्वरेता यती युधिष्ठिराच्या निवासस्थानी सोन्याच्या पात्रांतून जेवतात.
2.76.29
कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च ।
काम्भोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान्।
गजयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २.७६.२९ ॥
कदली व मृगाची चर्मे, काळी, श्याम व लाल रंगाची; कांबोजाने त्याच्यासाठी अत्यंत मौल्यवान कांबळी पाठवली; हत्ती, स्त्रिया, गायी व घोडे शेकडो व हजारो.
2.76.30
शतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत ।
राजन्या बलिमादाय समेता हि नृपक्षये ॥ २.७६.३० ॥
शंभर उंटिणी, आणि शेकडो फिरत आहेत; राजे खंडणी घेऊन जमले होते, खरोखर राजसूय यज्ञाच्या वेळी.
2.76.31
पृथग्विधानि रत्नान पार्थिवाः पृथिवीपते ।
आहरन्क्रतुमुख्येऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः ॥ २.७६.३१ ॥
हे पृथ्वीपते, या प्रधान यज्ञात राजांनी कुंतीपुत्रासाठी विविध प्रकारची रत्ने विपुल प्रमाणात आणली.
2.76.32
न क्वचिद्धि मया तादृग्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः ।
यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ २.७६.३२ ॥
बुद्धिमान पांडुपुत्राच्या यज्ञात आलेले इतके धन मी कधीच पाहिले नव्हते किंवा ऐकलेही नव्हते.
2.76.33
असत्यं चेदिदं सर्वं सञ्जयं प्रष्टुमर्हसि ।
अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृप।
शर्म नैवाभिगच्छामि चिन्तयानो विशाम्पते ॥ २.७६.३३ ॥
हे सर्व खोटे असेल तर संजयाला विचारावे. राजा, शत्रूचा तो अमर्याद धनप्रवाह पाहून, हे प्रजापते, चिंता करत मला शांती मिळत नाही.
2.76.34
ब्रह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसङ्घशः ।
त्रिखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ २.७६.३४ ॥
ब्रह्म्याने दिलेले वाटधान आणि गोमंत शेकडो तुकड्यांमध्ये तीन खर्व कर घेऊन दारात अडवलेले उभे आहेत.
2.76.35
कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान् ।
त्रैखर्वाः प्रतिवेद्यास्मै लेभिरेऽथ प्रवेशनम् ॥ २.७६.३५ ॥
सोन्याची सुंदर कमंडलू घेऊन त्रैखर्वांनी याला कळवून प्रवेश मिळवला.
2.76.36
यथैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियटः ।
तदस्मै कांस्यमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः ॥ २.७६.३६ ॥
जसे अप्सरा इंद्रासाठी मध धारण करतात, तसेच कलशोदधीने याच्यासाठी वरुणाचे कांस्यपात्र आणले.
2.76.37
शङ्खप्रवरमादाय वासुदेवोऽभिषिक्तवान् ।
शक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम् ॥ २.७६.३७ ॥
उत्कृष्ट शंख घेऊन वासुदेवाने त्याचा अभिषेक करून अर्पण केले; ते हजार सुवर्णमुद्रांच्या मूल्याचे आणि अनेक रत्नांनी सजवलेले होते.
2.76.38
दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत् ।
गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ ॥ २.७६.३८ ॥
ते सर्व पाहून मला जणू ताप चढल्यासारखे झाले. ते घेऊन ते पूर्व आणि दक्षिणेकडील दोन समुद्रांकडे जातात.
2.76.39
तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ ।
त्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिणः।
तत्र गत्वाऽर्जुनो दण्डमाजहारामितं धनम् ॥ २.७६.३९ ॥
तसेच ते पश्चिम समुद्राकडेही ते घेऊन जातात, हे भरतर्षभा. पण हे तात, पक्ष्यांशिवाय ते उत्तरेकडे जात नाहीत. तेथे जाऊन अर्जुनाने अमाप धन खंडणी म्हणून आणले.
2.76.40
कृतां बैन्दुसरै रत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम् ।
अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत ॥ २.७६.४० ॥
मयाने बिंदु-रत्नांनी आणि रत्नांनी बनवलेली, स्फटिकाचे छप्पर असलेली, पाण्याने भरलेली कमळांची सरोवर मी पाहिली, हे भारता.
2.76.41
उत्कर्षन्तं च वासश्च प्राहसन्मां वृकोदरः ।
किङ्कराश्च सभापाला जहसुर्भरतर्षभ ॥ २.७६.४१ ॥
माझे वस्त्र वर उचलताना वृकोदराने माझ्याकडे पाहून हसला. हे भरतर्षभा, सेवक आणि सभापालही हसले.
2.76.42
पित्रोरर्थे विशेषेण प्रावृण्वं तत्र जीवितम् ।
तत्र त्म यदि शक्तः स्यां घातयेयं वृकोदरम् ॥ २.७६.४२ ॥
आई-वडिलांसाठी, विशेषतः, तेथे मी माझे जीवित झाकून ठेवले. माझ्यात शक्ती असती तर त्या वृकोदराला मी ठार मारले असते.
2.76.43
सपत्नेनापहासो हि स मां दहति भारत ॥ २.७६.४३ ॥
हे भरता, शत्रूची ती थट्टा मला खरोखर जाळत आहे.
2.76.44
तत्र स्फाटिकतोयां हि स्फाटिकाम्बुजशोभिताम् ।
सभां पुष्करिणीं मत्वा पतितोऽस्मि नराधिप ॥ २.७६.४४ ॥
तेथे स्फटिकासारख्या पाण्याने व स्फटिक कमळांनी शोभलेल्या त्या सभागृहाला पुष्करिणी समजून, हे नराधिपा, मी पडलो.
2.76.45
तत्र मामहसद्भीमः सह पार्थेन सस्वरम् ।
द्रौपदी चसह स्त्रीभिः पातयन्ती मनो मम ॥ २.७६.४५ ॥
तेथे भीमाने अर्जुनासह मोठ्याने माझी थट्टा केली; आणि द्रौपदीनेही स्त्रियांसह माझे मन खच्ची केले.
2.76.46
क्लिन्नवस्त्रस्य च जले किङ्करा राजचोदिताः ।
ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच्च दुःखतरं मम ॥ २.७६.४६ ॥
पाण्याने ओले झालेले वस्त्र असलेल्या मला राजाच्या आज्ञेने सेवकांनी दुसरी वस्त्रे दिली; ते माझ्यासाठी अधिक दुःखदायक होते.
2.76.47
अस्तम्भा इव तिष्ठन्ति स्तम्भा इव सहस्रशः ।
सोहं तत्राहतो राजन्स्फटिकाभ्यन्तरे विभो ॥ २.७६.४७ ॥
खांब नसतानाही हजारो खांबांसारखे ते उभे आहेत; हे राजा, हे विभो, त्या स्फटिकमंदिराच्या आत मी तेथे आदळलो.
2.76.48
अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा ।
अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षतः ॥ २.७६.४८ ॥
दरवाजाच्या आकाराचा पण दरवाजा नसलेल्या मार्गाने बाहेर पडताना पुन्हा एका शिलेवर आदळून मी कपाळाला जखमी झालो.
2.76.49
आमृशन्निव तां दृष्ट्वा मार्गान्तरमुपाविशम् ।
इदं द्वारमिदं राजन्नद्वारमिति मां प्रति।
अद्भुतं प्रहसन्वाक्यं बभाषे स वृकोदरः ॥ २.७६.४९ ॥
ते स्पर्शत आहे असे पाहून मी दुसऱ्या मार्गावर बसलो. "राजा, हे द्वार आहे; हे द्वार नाही" असे माझ्याशी म्हणून त्या वृकोदराने हसत अद्भुत वचने उच्चारली.
2.76.50
स्त्रियश्च तत्र मां दृष्ट्वा जहसुस्तादृशं नृप ।
सर्वं हासकरं तेषां सदस्यानां नरर्षभ ॥ २.७६.५० ॥
तेथील स्त्रियाही मला पाहून तसेच हसल्या. हे नरश्रेष्ठा, त्या सभासदांचे सर्वच हास्यकारक होते.
2.76.51
न श्रुतानि न दृष्टानि यानि रत्नान मे क्वचित् ।
तानि मे तत्र दृष्टानि तेन तप्तोस्मि दुःखितः ॥ २.७६.५१ ॥
मी कधी ऐकली नव्हती किंवा पाहिली नव्हती अशी रत्ने मी तेथे पाहिली. त्यामुळे मी संतप्त आणि दुःखी झालो आहे.
2.76.52
हुताशनं प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि महोदधिम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ २.७६.५२ ॥
मी अग्नीत प्रवेश करीन, महासागरात प्रवेश करीन. सन्मानित पुरुषासाठी अपकीर्ती मृत्यूहूनही अधिक आहे.
2.76.53
इदं चाद्भुतमत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु ॥ २.७६.५३ ॥
येथे हे अद्भुतही घडले. मी सांगतो ते ऐका.
2.76.54
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां भुञ्जतां सदा ।
स्थापितस्तत्र सञ्ज्ञार्थं शङ्खो ध्मायति नित्यसः ॥ २.७६.५४ ॥
लाख ब्राह्मण सदा भोजन करीत असता, तेथे संकेतासाठी शंख ठेवला होता; तो नित्य वाजवला जात असे.
2.76.55
मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारत ।
अनिशं शब्दमश्रौषं ततो रोमाणि मेऽहृषन् ॥ २.७६.५५ ॥
हे भारता, त्या शंखाचा नाद वारंवार निरंतर घुमत असलेला मी ऐकला, आणि त्यामुळे माझे अंगावर रोमांच उभे राहिले.
2.76.56
पार्थिवैर्बहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः ।
अशोभत महाराज नक्षत्रैर्द्यैरिवामला ॥ २.७६.५६ ॥
हे महाराज, पाहण्यासाठी आलेल्या अनेक राजांनी भरलेली ती सभा, निर्मळ आकाश नक्षत्रांनी शोभावे तशी शोभली.
2.76.57
सर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर ।
ज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ २.७६.५७ ॥
हे जनेश्वरा, राजांनी सर्व रत्ने घेऊन त्या बुद्धिमान पांडुपुत्राकडे जाऊन अर्पण केली.
2.76.58
वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः ।
न सा श्रीर्देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च।
गुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन्युधिष्ठिरे ॥ २.७६.५८ ॥
राजे द्विजांना वाढणाऱ्या वैश्यांसारखे होते. देवराज इंद्र, यम, वरुण किंवा गुह्यकाधिपती यांच्याकडेही नसलेली ती श्री, हे राजा, युधिष्ठिरामध्ये आहे.
2.76.59
तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिक्रामहम् ।
शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा ॥ २.७६.५९ ॥
पांडुपुत्राची ती परम श्री पाहून, जळत्या मनाने मला शांती मिळत नाही.
2.76.60
अप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं शमो मम न विद्यते ।
अरीन्बाणैः शाययिष्ये शयिष्ये वा हतः परैः ॥ २.७६.६० ॥
पांडवांचे ऐश्वर्य मिळविल्याशिवाय मला शांती नाही. मी शत्रूंना बाणांनी निजवीन, अथवा शत्रूंकडून मारला जाऊन निजेन.
2.76.61
एतादृशस्य मे किं तु जीवितेन परन्तप ।
वर्धन्ते पाण्डवा राजन्वयं हि स्थितवृद्धयः ॥ २.७६.६१ ॥
हे परंतपा, अशा माझ्या जीवनाचा काय उपयोग? हे राजा, पांडव वाढत आहेत आणि आम्ही तर स्थिर समृद्धीत आहोत.
2.76.62
यामेतामतुलां लक्ष्मीं दृष्टवानसि पाण्डवे ।
तस्याटः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम ॥ २.७६.६२ ॥
पांडवांमध्ये तू पाहिलेली ही अतुलनीय लक्ष्मी मिळवण्याचा उपाय माझ्याकडून ऐक, हे सत्यपराक्रमी.
2.76.63
अहमक्षेष्वभिज्ञोऽस्मि पृथिव्यामपि भारत ।
हृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने ॥ २.७६.६३ ॥
हे भारता, पृथ्वीवरही मी फासे खेळण्यात निपुण आहे; मी हृदय जाणतो, पण जाणतो आणि द्यूतातील विशेष बाबीही जाणतो.
2.76.64
द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम् ।
आहूतश्चैष्यति व्यक्तं नित्यमेवाह्वयत्स्वयम् ॥ २.७६.६४ ॥
द्यूतप्रिय कौंतेय फासे खेळणे जाणत नाही; आमंत्रित केल्यास तो निश्चित येईल, कारण तो स्वतः नेहमी आव्हान देत असतो.
2.76.65
नियतं तं विजेष्यामि कृत्वा तु कपटं विभो ।
आनयामि समृद्धिं तां दिव्यां चोपाह्वयस्व तम् ॥ २.७६.६५ ॥
हे प्रभो, कपट करून मी त्याला निश्चित जिंकीन आणि ती दिव्य समृद्धी आणीन; तू त्याला पुन्हा आमंत्रण दे.
2.76.66
एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्ततः ।
धृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥ २.७६.६६ ॥
शकुनीने असे सांगितल्यावर राजा दुर्योधनाने नंतर धृतराष्ट्राला हे वाक्य दुसऱ्या प्रसंगी म्हटले.
2.76.67
अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित् ।
द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ २.७६.६७ ॥
राजा, फाशांच्या खेळात निपुण असलेला हा पांडुपुत्राची संपत्ती द्यूताने हरण करण्यास उत्सुक आहे; त्यास आपण अनुमती देणे योग्य आहे.
2.76.68
क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने ।
तेन सङ्गम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥ २.७६.६८ ॥
ज्याच्या आज्ञेत मी आहे तो महाप्राज्ञ मंत्री क्षत्ता (विदुर) आहे; त्याला भेटून या कार्याचा निश्चय मी जाणेन.
2.76.69
स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम् ।
उभयोटः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम् ॥ २.७६.६९ ॥
तो धर्माला पुढे ठेवून, दूरदर्शी होऊन, परम हित लक्षात घेऊन, दोन्ही पक्षांना योग्य असा अर्थनिश्चय सांगेल.
2.76.70
निवर्तयिष्यति त्वाऽसौ यदि क्षत्ता समेष्यति ।
निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम् ॥ २.७६.७० ॥
क्षत्ता भेटला तर तो तुम्हाला परत फिरवेल. हे राजेंद्रा, तुम्ही परत गेलात तर मी निःसंशय मरेन.
2.76.71
स त्वं मयि मृते राजन्विदुरेण सुखी भव ।
भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि ॥ २.७६.७१ ॥
राजा, मी मेल्यावर तुम्ही विदुरासह सुखी राहा. सर्व पृथ्वीचा उपभोग घ्याल; माझ्याकडून तुम्हाला काय करायचे आहे?
2.76.72
शम्पायन उवाच ।
आर्तवाक्यं तु तत्तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः।
धृतराष्ट्रोऽब्रवीत्प्रेष्यन्दुर्योधनमते स्थितः ॥ २.७६.७२ ॥
त्याचे आर्त आणि प्रेमाने बोललेले शब्द ऐकून, दुर्योधनाच्या मतावर स्थिर राहिलेला धृतराष्ट्र (विदुराला) पाठवण्याच्या हेतूने बोलला.
2.76.73
स्थूणासहस्रैर्बृहतीं शतद्वारां सभां मम ।
मनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तुं शिल्पिनः ॥ २.७६.७३ ॥
हजार खांब आणि शंभर दारे असलेली विशाल, मनाला आनंद देणारी, पाहण्यासारखी सभा माझ्यासाठी कारागिरांनी लवकर बांधावी.
2.76.74
ततः संस्तीर्य रत्नैस्तां तक्ष्ण आनाय्य सर्वशः ।
सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मेऽशनैः ॥ २.७६.७४ ॥
नंतर ती रत्नांनी सजवून, सुतार बोलावून, सर्व प्रकारे उत्तम बनवून आणि सहज प्रवेशयोग्य करून लवकर मला कळवा.
2.76.75
दूर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निश्चित्य भूमिपः ।
धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद्विदुराय वै ॥ २.७६.७५ ॥
दुर्योधनाच्या शांतीसाठी असा निश्चय करून, हे महाराज, भूमिपती धृतराष्ट्राने विदुराकडे पाठवले.
2.76.76
अपृष्ट्वा विदुरं स्वस्यन नासीत्कश्चिद्विनिश्चयः ।
द्यूते दोषांश्च जानन्स पुत्रस्नेहादकृष्यत ॥ २.७६.७६ ॥
विदुराला विचारल्याशिवाय त्याचा कोणताही निश्चय नव्हता; द्यूताचे दोष जाणूनही तो पुत्रस्नेहाने ओढला गेला.
2.76.77
तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान्कलिद्वारमुपस्थितम् ।
विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत् ॥ २.७६.७७ ॥
हे ऐकून बुद्धिमान विदुर, कलहाचे द्वार आणि विनाशाचे मुख बनून आलेली ती स्थिती पाहून, धृतराष्ट्राकडे धावला.
2.76.78
सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम् ।
मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत् ॥ २.७६.७८ ॥
तो महात्म्या आपल्या थोरल्या भावाजवळ जाऊन, मस्तकाने नमस्कार करून, त्याच्या चरणांजवळ हे शब्द बोलला.
2.76.79
नाभिनन्दामि ते राजन्व्यवसायमिमं प्रभो ।
पुत्रैर्भेदो यथा न स्थाद्द्यूतहेतोस्तथा कुरु ॥ २.७६.७९ ॥
हे राजा, हे प्रभो, मी तुमच्या या निर्णयाला संमती देत नाही. द्यूतामुळे पुत्रांमध्ये फूट पडू नये असे करा.
2.76.80
क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहो न भविष्यति ।
यदि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः ॥ २.७६.८० ॥
हे क्षत्ता, देव आमच्यावर प्रसन्न झाले तर माझ्या पुत्रांमध्ये कलह होणार नाही, यात संशय नाही.
2.76.81
अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाऽहितम्। ॥ २.७६.८१ ॥
ते अशुभ असो वा शुभ, हितकारक असो वा अहितकारक—
2.76.82
मयि सन्निहिते द्रोणे भीष्मे त्वयि च भारत ।
अनयो दैवविहितो न कथञ्चिद्भविष्यति ॥ २.७६.८२ ॥
हे भारता, मी, द्रोण, भीष्म आणि तू उपस्थित असताना दैवाने निश्चित केलेला कोणताही अनर्थ कोणत्याही प्रकारे घडणार नाही.
2.76.83
गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवे ।
खाण्डवप्रस्थमद्यैव समानय युधिष्ठिरम् ॥ २.७६.८३ ॥
तू रथात बसून वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांसह आजच खांडवप्रस्थाला जा आणि युधिष्ठिराला घेऊन ये.
2.76.84
न वाच्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्ब्रवीमि ते ।
दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते ॥ २.७६.८४ ॥
हे विदुरा, माझा हा निर्णय कुणालाही सांगू नकोस—हे मी तुला सांगतो. हे घडवून आणणारे दैवच श्रेष्ठ आहे असे मी मानतो.
2.76.85
इत्युक्तो विदुरो धीमान्नेदमस्तीति चिन्तयन् ।
आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुः खितः ॥ २.७६.८५ ॥
असे सांगितले गेल्यावर बुद्धिमान विदुर, 'हे असू शकत नाही' असा विचार करत, अत्यंत दुःखी होऊन महाप्राज्ञ आपगेय (भीष्म) यांच्याकडे गेला.