महाभारत · अध्याय 2.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.97.1
शृणु राजन्पुराऽचिन्त्यानर्जुनस्य च साहसान् ।
अर्जुनो धन्विनां श्रेष्ठो दुष्करं कृतवान्पुरा ॥ २.९७.१ ॥
राजा, ऐका — पूर्वी अर्जुनाची अचिंत्य साहसे. धनुर्धरांत श्रेष्ठ अर्जुनाने पूर्वी एक दुष्कर कर्म केले होते.
2.97.2
द्रुपदस्य पुरे राजन्द्रौपद्याश्च स्वयंवर ।
आबालवृद्धसङ्क्षोभे सर्वक्षत्रसमागमे।
क्षिप्रकारी जले मत्स्यं दुर्निरीक्ष्यं ससर्ज ह ॥ २.९७.२ ॥
राजा, द्रुपदाच्या नगरात द्रौपदीचे स्वयंवर झाले; बालक आणि वृद्ध सर्व क्षुब्ध होते, सर्व क्षत्रिय जमले होते. शीघ्र कृती करणाऱ्याने पाण्यातील पाहण्यास कठीण असा मत्स्य भेदला.
2.97.3
सर्वैर्नृपैरसाध्यं तत्कार्मुकप्रवरं च वै ।
क्षणेन सज्यमकरोत्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ २.९७.३ ॥
सर्व राजांना अशक्य असलेले ते श्रेष्ठ धनुष्य त्याने सर्व क्षत्रियांच्या देखत क्षणात प्रत्यंचेने सज्ज केले.
2.97.4
ततो यन्त्रमयं विध्वा विसारं फल्गुनो बली ।
कृष्णया हेममाल्येन स्कन्धे स परिवेष्टितः ॥ २.९७.४ ॥
नंतर बलवान फाल्गुनाने यंत्रनिर्मित फिरणारे लक्ष्य भेदले; कृष्णेने सोन्याच्या माळेने त्याच्या खांद्याभोवती वेष्टन घातले.
2.97.5
ततस्तया वृतं पार्थं दृष्ट्वा सर्वे नृपास्तदा ।
रोषात्सर्वायुधान्गृह्य क्रुद्धा वीरा महौजसः।
वैकर्तनं पुरस्कृत्य सर्वे पार्थमुपाद्रवन् ॥ २.९७.५ ॥
तिने पार्थाला वरलेले पाहून सर्व राजे रागाने सर्व शस्त्रे घेऊन, संतप्त महाबलवान वीरांनी वैकर्तनाला (कर्णाला) पुढे करून सर्वांनी पार्थावर धाव घेतली.
2.97.6
स सर्वान्पार्थिवान्दृष्ट्वा क्रुद्धान्पार्थो महाबलः ।
वारयित्वा शरैस्तीक्ष्णैरजयत्तत्र स स्वयम् ॥ २.९७.६ ॥
रागावलेल्या सर्व राजांना पाहून महाबली पार्थाने तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना अडवले आणि तेथेच स्वतः जय मिळवला.
2.97.7
जित्वा तु तान्महीपालान्सर्वान्कर्णपुरोगमान् ।
लेभे कृष्णां शुभां पार्थो युध्वा वीर्यबलात्तदा ॥ २.९७.७ ॥
कर्णाच्या नेतृत्वाखालील त्या सर्व राजांना जिंकून पार्थाने तेव्हा युद्धात आपल्या पराक्रमाने आणि बलाने शुभ कृष्णेला मिळवले.
2.97.8
सर्वक्षत्रसमूहेषु अम्बां भीष्मो यथा पुरा ।
ततः कदाचिद्बीभत्सुस्तीर्ययात्रां ययौ स्वयम् ॥ २.९७.८ ॥
पूर्वी भीष्माने क्षत्रियांच्या समूहांमध्ये अंबेला जिंकले होते, त्याप्रमाणे नंतर एकदा बीभत्सू स्वतः तीर्थयात्रेला निघाला.
2.97.9
अथोलूपीं शुभां तात नागराजसतां तदा ।
नागेष्वाप वराग्र्येषु प्रार्थितोऽथ यथा तथा ॥ २.९७.९ ॥
हे तात, तेव्हा नागराजाची शुभ कन्या उलूपी हिला श्रेष्ठ नागांमध्ये मागणी केली असता, जसेही घडले तसे त्याने मिळवली.
2.97.10
ततो गोदावरीं कृष्णां कावेरीं चावगाहत ।
तत्र पाण्ड्यं समासाद्य तस्य कन्यामवाप सः ॥ २.९७.१० ॥
नंतर त्याने गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरीमध्ये स्नान केले; तेथे पांड्य राजाजवळ जाऊन त्याच्या कन्येला मिळवले.
2.97.11
लब्ध्वा जिष्णुर्मुदं तत्र ततो याम्यां दिशं ययौ ॥ २.९७.११ ॥
तेथे आनंद मिळवून विजयी अर्जुन नंतर दक्षिण दिशेकडे गेला.
2.97.12
स दक्षिणं समुद्रान्तं गत्वा चाप्सरसां च वै ।
कुमारतीर्थमासाद्य मोक्षयामास चार्जुनः ॥ २.९७.१२ ॥
तो दक्षिण समुद्रापर्यंत जाऊन आणि अप्सरांच्या कुमारतीर्थावर पोहोचून अर्जुनाने त्यांना मुक्त केले.
2.97.13
ग्राहरूपाश्च ताः पञ्च अतिशौर्येण वै बलात् ।
कन्यातीर्थं समभ्येत्य ततो द्वारवतीं ययौ॥। ॥ २.९७.१३ ॥
मगरीचे रूप धारण केलेल्या त्या पाचांना मोठ्या पराक्रमाने बळाने सोडवून, कन्यातीर्थावर येऊन मग तो द्वारवतीला गेला.
2.97.14
तत्र कृष्णनिदेशात्स सुभद्रां प्राप्य फल्गुनः ।
तामारोप्य रथोपस्थे प्रययौ स्वपुरीं प्रति ॥ २.९७.१४ ॥
तेथे कृष्णाच्या आज्ञेने त्याने सुभद्रेला प्राप्त केले आणि तिला रथाच्या आसनावर बसवून तो आपल्या नगराकडे निघाला.
2.97.15
अथादाय गते पार्थे ते श्रुत्वा सर्वयादवाः ।
तमभ्यधावन्त्सङ्क्रुद्धाः सिंहव्याघ्रगणा इव ॥ २.९७.१५ ॥
पार्थ तिला घेऊन गेला हे ऐकून सर्व यादव क्रोधित होऊन सिंह आणि वाघांच्या समूहासारखे त्याच्यावर धावून गेले.
2.97.16
प्रद्युम्नः कृतवर्मा च गदः सारणसात्यकी ।
आहुकश्चैव साम्बश्च चारुदेष्णो विदूरथः ॥ २.९७.१६ ॥
प्रद्युम्न, कृतवर्मा, गद, सारण आणि सात्यकी, आहुक, साम्ब, चारुदेष्ण आणि विदूरथ.
2.97.17
अन्ये च यादवाः सर्वे बलदेवपुरोगमाः ।
एकमेव परे कृष्णं गजवाजिरथैर्युताः ॥ २.९७.१७ ॥
बलरामाच्या नेतृत्वाखाली इतर सर्व यादव हत्ती, घोडे आणि रथांसह कृष्णाविरुद्ध उभे राहिले.
2.97.18
अथासाद्य वने यान्तं परिवार्य धनञ्जयम् ।
चक्रुर्युद्धं सुसङ्क्रुद्धा बहुकोट्यश्च यादवाः ॥ २.९७.१८ ॥
नंतर वनात जाणाऱ्या धनंजयाला वेढून अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या कोट्यवधी यादवांनी युद्ध केले.
2.97.19
एक एव तु पार्थस्तैर्युद्धं चक्रे सुदारुणम् ।
तेन तेषां समं युद्धं मुहूर्तं प्रबभूव ह ॥ २.९७.१९ ॥
एकटाच पार्थाने त्यांच्याशी अत्यंत भयानक युद्ध केले; त्यामुळे त्यांचे युद्ध एक मुहूर्तभर बरोबरीने चालले.
2.97.20
ततः पार्थो रणे सर्वान्वारयित्वा शितैः शरैः ।
बलाद्विजित्य राजेन्द्र वीरस्तान्सर्वयादवान्।
तां सुभद्रामथादाय शक्रप्रस्थं विवेश ह ॥ २.९७.२० ॥
नंतर वीर पार्थाने युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी त्या सर्वांना रोखून, हे राजेंद्रा, बळाने त्या सर्व यादवांना जिंकले आणि सुभद्रेला घेऊन इंद्रप्रस्थात प्रवेश केला.
2.97.21
भूयः शृणु महाराज फल्गुनस्य च साहसम् ।
ददौ स वह्नेर्बिभत्सुः प्रार्थितं खाण्डवं वनम् ॥ २.९७.२१ ॥
हे महाराजा, पुन्हा फाल्गुनाचे साहस ऐका. बीभत्सूने अग्नीने मागितलेले खांडववन दिले.
2.97.22
लब्धमात्रे तु तेनाथ भगवान्हव्यवाहनः ।
भक्षितुं खाण्डवं राजंस्तत्रस्थानुपचक्रमे ॥ २.९७.२२ ॥
ते वन मिळताच, हे राजा, भगवान हव्यवाहन (अग्नी) खांडववन भक्षण करू लागला आणि तेथे राहणाऱ्यांवर तुटून पडला.
2.97.23
ततस्तं भक्षयन्तं वै सव्यसाची विभावसुम् ।
रथा धन्वी शरान्गृह्य स कलापयुतः प्रभुः।
पालयामास राजेन्द्र स्ववीर्येण महाबलः ॥ २.९७.२३ ॥
तेव्हा तो विभावसूला (अग्नीला) भक्षण करत असलेला पाहून, सव्यसाची (अर्जुन) रथावर उभा राहिला, धनुर्धारी होऊन बाण घेतले आणि भाता धारण करून, हे राजेंद्रा, त्या महाबली प्रभूने आपल्या पराक्रमाने रक्षण केले.
2.97.24
ततः श्रुत्वा महेनद्रस्तु मेघांस्तान्सन्दिदेश ह ।
तेनोक्ता मेघसङ्घास्ते ववर्षुरतिवृष्टिभिः ॥ २.९७.२४ ॥
तेव्हा महेंद्राने हे ऐकून त्या मेघांना आज्ञा दिली. त्याच्या आज्ञेने मेघसमूह अतिवृष्टीने बरसू लागले.
2.97.25
ततो मेघगाणान्पार्थः शरव्रातैः समान्ततः ।
खगमैर्वारयामास तदाश्चर्यमिवाभवत् ॥ २.९७.२५ ॥
तेव्हा पार्थाने सर्व बाजूंनी बाणांच्या समूहांनी मेघगणांना अडवले; ते एक आश्चर्यच वाटले.
2.97.26
वारितान्मेघसङ्घांश्च श्रुत्वा क्रुद्धः पुरन्दरः ।
पाण्डरं गजमास्थाय सर्वदेवगणैर्वृतः।
ययौ पार्थेन संयोद्धुं रक्षार्थं खाण्डवस्य च ॥ २.९७.२६ ॥
मेघसमूह अडवले गेले हे ऐकून पुरंदर क्रुद्ध झाला. पांढऱ्या हत्तीवर आरूढ होऊन, सर्व देवगणांनी वेढलेला तो पार्थाशी युद्ध करण्यासाठी आणि खांडवाच्या रक्षणासाठी गेला.
2.97.27
रुद्राश्च मरुतश्चैव वसवश्चाश्विनौ तदा ।
आदित्याश्चैव साध्याश्च निश्वेदेवाश्च भारत।
गन्धर्वाश्चैव सहिता अन्ये देवगणाश्च ये ॥ २.९७.२७ ॥
तेव्हा रुद्र, मरुत, वसू आणि दोन अश्विनीकुमार, आदित्य, साध्य, विश्वेदेव, हे भारता, गंधर्वांसह आणि इतर जे देवगण होते तेही आले.
2.97.28
ते सर्वे शस्त्रसम्पन्ना दीप्यमानाः स्वतेजसा ।
धनञ्जयं जिघांसन्तः प्रपेतुर्विबुधाधिपाः ॥ २.९७.२८ ॥
ते सर्व शस्त्रांनी सज्ज, स्वतेजाने तळपणारे, धनंजयाला ठार मारू इच्छिणारे देवाधिपती धावून गेले.
2.97.29
युगान्ते यानि दृश्यन्ते निमित्तानि महान्त्यपि ।
सर्वाणि तत्र दृश्यन्ते निमित्तानि महीपते ॥ २.९७.२९ ॥
युगान्तात जी मोठी लक्षणे दिसतात, ती सर्व तेथे दिसत होती, हे महीपती.
2.97.30
ततो देवगमाः सर्वे पार्थं समभिदुद्रुवुः ।
असम्भ्रान्तस्तु तान्दृष्ट्वा स तां देवमयीं चमूम् ॥ २.९७.३० ॥
तेव्हा देवांचे सर्व सहकारी पार्थावर धावून गेले. परंतु त्यांना आणि त्या देवमय सेनेला पाहूनही तो विचलित झाला नाही.
2.97.31
त्वरितः फल्गुनो गृह्य तीक्ष्णांस्तानाशुगांस्तदा ।
इन्द्रं देवांश्च सम्प्रेक्ष्य तस्थौ काल इवात्यये ॥ २.९७.३१ ॥
तेव्हा फल्गुनाने वेगाने ते तीक्ष्ण बाण हाती घेतले. इंद्र व देवांकडे पाहून तो युगांताच्या कालाप्रमाणे उभा राहिला.
2.97.32
ततो देवगणाः सर्वे बीभत्सुं सपुरन्दराः ।
अवाकिरञ्छरव्रातैर्मानुषं तं महीपते ॥ २.९७.३२ ॥
तेव्हा पुरंदरासह सर्व देवगण बीभत्सूवर, हे महीपते, त्या मनुष्यावर बाणांचा वर्षाव करू लागले.
2.97.33
ततः पार्थो महातेजा गाण्डिवं गृह्य सत्वरः ।
वारयामास देवानां शरव्रातैः शरांस्तदा ॥ २.९७.३३ ॥
तेव्हा महातेजस्वी पार्थाने गांडीव वेगाने घेऊन त्या क्षणीच बाणांच्या समूहांनी देवांचे बाण अडवले.
2.97.34
पुनः क्रुद्धाः सुराः सर्वे मर्त्यं तं सुभहाबलाः ।
नानाशस्त्रैर्ववर्षुस्तं सव्यसाची महीपते ॥ २.९७.३४ ॥
पुन्हा क्रुद्ध झालेल्या सर्व महाबलवान देवांनी त्या मनुष्यावर, हे महीपते, सव्यसाचीवर नाना शस्त्रांचा वर्षाव केला.
2.97.35
तान्पार्थः शस्त्रवर्षान्वै विसृष्टान्विबुधैस्तदा ।
द्विधा त्रिधा स चिच्छेद स एव निशितैः शरैः ॥ २.९७.३५ ॥
देवांनी सोडलेल्या त्या शस्त्रवर्षावाला पार्थाने त्याच तीक्ष्ण बाणांनी त्याच क्षणी दोन-तीन तुकडे करून छेदून टाकले.
2.97.36
पुनश्च पार्थः सङ्क्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः ।
देवसङ्घाञ्छरैस्तीक्ष्णैरर्पयन्वै समन्ततः ॥ २.९७.३६ ॥
पुन्हा संतप्त झालेल्या पार्थाने धनुष्य वर्तुळाकार ओढून तीक्ष्ण बाणांनी सर्व बाजूंनी देवसंघांना विद्ध केले.
2.97.37
ततो देवगणाः सर्वे युध्वा पार्थेन वै मुहुः ।
रणे जेतुमशक्यं तं ज्ञात्वा ते भरतर्षभ ॥ २.९७.३७ ॥
मग सर्व देवगणांनी पार्थाशी वारंवार युद्ध करून, हे भरतश्रेष्ठा, त्याला रणात जिंकणे अशक्य आहे हे जाणले.
2.97.38
शान्तास्ते विबुधाः सर्वे पार्थबाणाभिपीडिताः ।
सद्विपं वासवं त्यक्त्वा दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥ २.९७.३८ ॥
पार्थाच्या बाणांनी पीडित झालेले ते सर्व देव शांत होऊन, हत्तीसह वासवाला सोडून सर्व दिशांना पळाले.
2.97.39
प्राचीं रुद्राः सगन्धर्वा दक्षिणां मरुतो ययुः ।
दिशं प्रतीचीं भीतास्ते वसवश्च तथाऽश्विनौ ॥ २.९७.३९ ॥
गंधर्वांसह रुद्र पूर्वेकडे गेले, मरुत दक्षिणेकडे गेले; भयभीत झालेले वसू आणि त्याचप्रमाणे अश्विनौ पश्चिमेकडे गेले.
2.97.40
आदित्याश्चैव विश्वे च दुद्रुवुर्वा उदङ्मुखाः ।
साध्याश्चोर्ध्वमुखा भीताश्चिन्तयन्तोऽस्य सायकान् ॥ २.९७.४० ॥
आदित्य आणि विश्वेदेव उत्तरेकडे तोंड करून पळाले; साध्य भयभीत होऊन वरच्या दिशेला तोंड करून, त्याच्या बाणांचा विचार करीत पळाले.
2.97.41
एवं सुरगणाः सर्वे प्राद्रवन्त्सर्वतो दिशम् ।
मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणाः पार्थमेव सकार्मुकम् ॥ २.९७.४१ ॥
अशा प्रकारे सर्व देवगण सर्व दिशांना पळाले, धनुष्यधारी पार्थाकडे वारंवार पाहत.
2.97.42
विद्रुतान्देवसङ्घांस्तान्रणे दृष्ट्वा पुरन्दरः ।
ततः क्रुद्धो महातेजाः पार्थं बाणैरवाकिरत् ॥ २.९७.४२ ॥
रणांगणात देवसमूह पळताना पाहून पुरंदर क्रुद्ध व महातेजस्वी झाला आणि त्याने पार्थावर बाणांचा वर्षाव केला.
2.97.43
पार्थोऽपि शक्रं विव्याथ मानुषो विबुधाधिपम् ॥ २.९७.४३ ॥
पार्थानेही, मनुष्य असूनही, देवाधिपती शक्राला बाणांनी विद्ध केले.
2.97.44
ततः सोऽश्ममयं वर्षं व्यसृजद्विबुधाधिपः ।
तच्छरैरर्जुनो वर्षं प्रतिजाघ्नेऽत्यमर्षणः ॥ २.९७.४४ ॥
तेव्हा त्या देवाधिपतीने दगडांचा वर्षाव सोडला; अत्यंत असहिष्णू अर्जुनाने बाणांनी तो वर्षाव परतवून लावला.
2.97.45
अथ संवर्धयामास तद्वर्षं देवराडपि ।
भूय एव महावीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनः ॥ २.९७.४५ ॥
मग देवराजानेही सव्यसाचीचे महापराक्रम पुन्हा जाणून घेण्याच्या इच्छेने तो वर्षाव अधिकच वाढवला.
2.97.46
सोऽश्मवर्षं महावेगमिषुभिः पाण्डवोऽपि च ।
विलयं गमयामास हर्षयन्पाकशासनम् ॥ २.९७.४६ ॥
पाण्डुपुत्राने त्या महावेगवान दगडांच्या वर्षावास बाणांनी नष्ट केले आणि पाकशासन इंद्राला हर्षित केले.
2.97.47
उपादाय तु पाणिभ्यामङ्गदं नाम पर्वतम् ।
सद्रुमं व्यसृजच्छक्रो जिघांसुः श्वेतवाहनम् ॥ २.९७.४७ ॥
मग शक्राने दोन्ही हातांनी अंगद नावाचा पर्वत वृक्षांसह उचलून, श्वेतवाहनाला मारण्याच्या इच्छेने फेकला.
2.97.48
ततोऽर्जुनो वेगवद्भिर्ज्वलमानैरजिह्यगैः ।
बाणैर्विध्वंसयामास गिरिराजं सहस्रधा ॥ २.९७.४८ ॥
नंतर अर्जुनाने वेगवान, प्रज्वलित, सरळ जाणाऱ्या बाणांनी त्या गिरिराजाचे हजार तुकडे केले.
2.97.49
शक्रं च पातयामास शरैः पार्थो महान्युधि ।
ततः शक्रो महाराज रणे वीरं धनञ्जयम् ॥ २.९७.४९ ॥
महान पार्थाने युद्धात बाणांनी इंद्रालाही पाडले. नंतर हे महाराजा, रणात इंद्राने वीर धनंजयाला—
2.97.50
ज्ञात्वा जेतुमशक्यं तं तेजोबलसमन्वितम् ।
परां प्रीति ययौ तत्र पुत्रशौर्येण वासवः ॥ २.९७.५० ॥
त्याला जिंकणे अशक्य आणि तेज-बलसंपन्न जाणून, तेथे वासवाला पुत्राच्या पराक्रमाने परम आनंद झाला.
2.97.51
तदा तत्र न तस्यास्ति दिवि कश्चिन्महायशाः ।
समर्थो निर्जये राजन्नपि साक्षात्प्रजापतिः ॥ २.९७.५१ ॥
तेव्हा तेथे स्वर्गात त्याला जिंकण्यास समर्थ असा कोणीही महायशस्वी नव्हता, हे राजा, साक्षात प्रजापतीसुद्धा नव्हता.
2.97.52
ततः पार्थः शरैर्हत्वा यक्षराक्षसपन्नगान् ।
दीप्ते चाग्नौ महातेजाः पातयामास सन्ततम् ॥ २.९७.५२ ॥
नंतर महातेजस्वी पार्थाने बाणांनी यक्ष, राक्षस आणि नागांना ठार मारून प्रज्वलित अग्नीत सतत पाडले.
2.97.53
प्रतिषेधयितुं पार्थं न शेकुस्तत्र केचन ।
दृष्ट्वा निवारितं शक्रं दिवि देवगणैः सह ॥ २.९७.५३ ॥
तेथे कोणीही पार्थाला रोखू शकले नाहीत. स्वर्गात देवगणांसह इंद्र अडवला गेलेला पाहून—
2.97.54
यथा सुपर्णः सोमार्थं विबुधानजयत्पुरा ।
तथा जित्वा सुरान्पार्थस्तर्पयामास पावकम् ॥ २.९७.५४ ॥
पूर्वी सोमासाठी सुपर्णाने देवांना जिंकले होते, त्याप्रमाणे पार्थाने देवांना जिंकून अग्नीला तृप्त केले.
2.97.55
ततोऽर्जुनः स्ववीर्येण तर्पयित्वा विभावसुम् ।
रथं ध्वजं च सहयं दिव्यानस्त्रांश्च पाण्डवः ॥ २.९७.५५ ॥
नंतर पांडुपुत्र अर्जुनाने स्वपराक्रमाने विभावसू अग्नीला तृप्त करून रथ, ध्वज, घोडे आणि दिव्य अस्त्रे मिळवली.
2.97.56
गाण्डीवं च धनुः श्रेष्ठं तूणी चाक्षयसायकौ ।
एतान्यपि च बीभत्सुर्लेभे कीर्ति च भारत ॥ २.९७.५६ ॥
हे भारता, बीभत्सूने गाण्डीव नावाचे श्रेष्ठ धनुष्य, अक्षय बाणांचे दोन भाते आणि हे सर्व मिळवले; आणि कीर्तीही मिळवली.
2.97.57
भूयोऽपि शृणु राजेन्द्र पार्थो गत्वोत्तरां दिशम् ।
विजित्य नववर्षांश्च सपुरांश्च सपर्वतान् ॥ २.९७.५७ ॥
हे राजेंद्रा, पुन्हा ऐक: पार्थ उत्तर दिशेला जाऊन नऊ वर्षांना, त्यांच्या नगरांसह व पर्वतांसह जिंकला.
2.97.58
जम्बुद्वीपं वशे कृत्वा सर्वं तद्भरतर्षभ ।
बलाज्जित्वा नृपान्सर्वान्करे चविनिवेश्य च ॥ २.९७.५८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्याने संपूर्ण जंबुद्वीप वश केला; बलाने सर्व राजांना जिंकून त्यांना आपल्या हाती आणले.
2.97.59
रत्नान्यादाय सर्वाणि गत्वा चैव पुनः पुरीम् ।
ततो ज्येष्ठं महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम्।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं कारयामास भारत ॥ २.९७.५९ ॥
सर्व रत्ने घेऊन पुन्हा नगरात जाऊन, हे भारता, त्याने ज्येष्ठ महात्मा धर्मराज युधिष्ठिराकडून क्रतुश्रेष्ठ राजसूय यज्ञ करवला.
2.97.60
स तान्यन्यानि कर्माणि कृतवानर्जुनः पुरा ।
अर्जुनेन समो वीर्ये त्रिषु लोकेषु न क्वचित् ॥ २.९७.६० ॥
अर्जुनाने पूर्वी ती इतर कर्मे केली आहेत. वीर्यात अर्जुनाच्या बरोबरीचा त्रिलोकात कोणीही नाही.
2.97.61
देवदानवयक्षाश्च पिशाचोरगराक्षसाः ।
भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवश्च महारथाः ॥ २.९७.६१ ॥
देव, दानव, यक्ष, पिशाच, उरग, राक्षस, भीष्म, द्रोण इत्यादी सर्व कौरव आणि महारथी.
2.97.62
लोके सर्वनृपाश्चैव वीराश्चान्ये धनुर्धराः ।
एते पार्थं रणे युक्ताः प्रतियोद्धुं न शक्नुयुः ॥ २.९७.६२ ॥
जगातील सर्व राजे आणि इतर धनुर्धर वीर, हे सर्व युद्धात उतरले तरी पार्थाला प्रतिकार करू शकणार नाहीत.
2.97.63
अहं हि नित्यं कौरव्य फल्गुनं हृदि संस्थितम् ।
अपश्यं चिन्तयित्वा तं समुद्विग्नोऽस्मि तद्भयात् ॥ २.९७.६३ ॥
हे कौरव्या, मी सदा हृदयात स्थित असलेल्या फल्गुनाला पाहतो; त्याचे चिंतन करून त्याच्या भयाने मी अत्यंत व्याकुळ होतो.
2.97.64
गृहे गृहे च पश्यामि तात पार्थमहं सदा ।
शरगाण्डीवसंयुक्तं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ २.९७.६४ ॥
हे तात, मी सदा घरोघरी पार्थाला पाहतो, बाण आणि गांडीवाने युक्त, हाती पाश घेतलेल्या यमासारखा.
2.97.65
अपि पार्थसहस्राणि भीतः पश्यामि भारत ।
पार्थभूतमिदं सर्वं नगरं प्रतिभाति मे ॥ २.९७.६५ ॥
हे भारता, भयभीत होऊन मी हजारो पार्थ पाहतो; हे संपूर्ण नगर मला पार्थांनी भरलेले भासते.
2.97.66
पार्थमेव हि पश्यामि रहिते तात भारत ।
दृष्ट्वा स्वप्नगतं पार्थमुद्धमामि विचेतनः ॥ २.९७.६६ ॥
हे तात, भरतवंशजा, एकांतात मला केवळ पार्थच दिसतो. स्वप्नात पार्थाला पाहून मी विचलित होऊन दचकून जागा होतो.
2.97.67
अकारादीनि नामानि अर्जुनग्रस्तचेतसः ।
अश्वाक्षराम्बुजाश्चैव त्रासं सञ्जनयन्ति मे ॥ २.९७.६७ ॥
'अ' अक्षराने सुरू होणारी नावे, अश्व-अक्षरे आणि कमळ हीसुद्धा अर्जुनाने ग्रासलेल्या मनाच्या मला भीती उत्पन्न करतात.
2.97.68
नास्ति पार्थादृते तात परवीराद्भयं मम ।
प्रह्लादं वा बलिं वापि हन्याद्धि विजयो रणे ॥ २.९७.६८ ॥
हे तात, पार्थाशिवाय शत्रुवीरांपासून मला भीती नाही. युद्धात विजयी झालेला प्रह्लाद किंवा बलीलाही मारू शकतो.
2.97.69
तस्मात्तेन महाराज युद्धं नस्तात न क्षमम् ।
अहं तस्य प्रभावज्ञो नित्यं दुःखं वहामि च ॥ २.९७.६९ ॥
म्हणून, हे महाराज, त्याच्याशी युद्ध करणे आम्हाला, हे तात, योग्य नाही. त्याचा प्रभाव जाणणारा मी सदैव दुःख वाहतो.
2.97.70
पुरा हि दण्डकारण्ये मारीचस्य यथा भयम् ।
भवेद्रामे महावीर्ये तथा पार्थे भयं मम ॥ २.९७.७० ॥
पूर्वी दंडकारण्यात महापराक्रमी रामाची मारीचाला जशी भीती होती, तशीच पार्थाची मला भीती वाटते.
2.97.71
जानाम्येव महद्वीयं जिष्णोरेतद्दुरासदम् ।
एतद्वीरस्य पार्थस्य कार्षीस्त्वं तु विप्रियम् ॥ २.९७.७१ ॥
विजयी जिष्णूचे (अर्जुनाचे) हे महापराक्रम दुर्जय आहे हे मला माहीत आहे. परंतु तू या वीर पार्थाचा अप्रिय करू नकोस.
2.97.72
द्यूतं वा शस्त्रयुद्धं वा दुवाक्यं वा कथञ्चन ।
एतेष्वेवं कृते तस्य विग्रहश्चैव वो भवेत् ॥ २.९७.७२ ॥
द्यूत, शस्त्रयुद्ध किंवा कटु बोलणे, कोणत्याही प्रकारे यांपैकी काही केले तर त्याच्याशी तुमचा कलह निश्चितच होईल.
2.97.73
तस्मात्त्वं पुत्र पार्थेन नित्यं स्नेहेन वर्तय ।
यश्च पार्थेन सम्बन्धो वर्तते चेन्नरो भुवि ॥ २.९७.७३ ॥
म्हणून हे पुत्रा, तू पार्थाशी नेहमी स्नेहाने वागावेस; पृथ्वीवर पार्थाशी ज्याचा संबंध आहे त्या मनुष्याशीही.
2.97.74
तस्य नास्ति भयं किञ्चित्रिषु लोकेषु भारत ।
तस्मात्त्वं जिष्णुना वत्स नित्यं स्नेहेन वर्तय ॥ २.९७.७४ ॥
हे भारता, त्रिलोकात त्याला काहीही भय नाही. म्हणून हे वत्सा, तू जिष्णूशी नेहमी स्नेहाने वागावेस.
2.97.75
द्यूते पार्थस्य कौरव्य मायया निकृतिः कृता ।
तस्माद्वि नो जयस्तात अन्योपायेन नो भवेत् ॥ २.९७.७५ ॥
हे कौरव्या, द्यूतात पार्थाची मायेने फसवणूक केली गेली. म्हणून हे तात, आमचा विजय दुसऱ्या उपायानेच होईल.
2.97.76
उपायश्च न कर्तव्यः पाण्डवान्प्रति भारत ।
पार्थान्प्रति पुरा वत्स बहूपायाः कृतास्त्वया ॥ २.९७.७६ ॥
हे भारता, पांडवांविरुद्ध कोणताही उपाय करू नये. हे वत्सा, पूर्वीही तू पार्थांविरुद्ध अनेक उपाय केलेस.
2.97.77
तानुपायान्हि कौन्तेया बहुशो व्यतिचक्रमुः ।
तस्माद्वितं जीविताय नः कुलस्य जनस्य च ॥ २.९७.७७ ॥
ते उपाय कौंतेयांनी अनेकदा ओलांडले आहेत. म्हणून आपल्या जीवनासाठी, कुलासाठी आणि लोकांसाठी जे हितकारक आहे.
2.97.78
त्वं चिकीर्षसि चेद्वत्स समित्रः सहबान्धवः ।
सभ्रातृकस्त्वं पार्थेन नित्यं स्नेहेन वर्तय ॥ २.९७.७८ ॥
हे वत्सा, मित्र आणि बांधवांसह, बंधूंसह, पार्थाशी नेहमी स्नेहाने वागण्याची तुझी इच्छा असेल तर…
2.97.79
धृतराष्ट्रवचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु विधिना चोदितोऽब्रवीत् ॥ २.९७.७९ ॥
धृतराष्ट्राचे वचन ऐकून तेव्हा राजा दुर्योधनाने क्षणभर विचार केला आणि नियतीने प्रेरित होऊन तो बोलला.
2.97.80
पुनर्दीव्याम भद्रं ते वनवासाय पाण्डवैः ।
एवमेतान्वशे कर्तुं शक्ष्यामः पुरुषर्षभ॥ष ॥ २.९७.८० ॥
पुन्हा द्यूत खेळू, तुझे कल्याण होवो; पांडवांच्या वनवासासाठी. हे पुरुषश्रेष्ठा, अशा प्रकारे आपण यांना वश करू शकू.
2.97.81
ते वा द्वादश वर्षाणि वयं वा द्यूतनिर्जिताः ।
प्रविशेम महारण्यमजिनैः प्रतिवासिताः ॥ २.९७.८१ ॥
त्यांनी बारा वर्षे, किंवा द्यूतात पराभूत झालेल्या आपण, हरिणाचे कातडे घालून महाअरण्यात प्रवेश करावा.
2.97.82
त्रयोदशं च स्वजनैरज्ञाताः परिवत्सरम् ।
ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ॥ २.९७.८२ ॥
तेराव्या वर्षी स्वजनांना अज्ञात राहून एक वर्ष; ओळखले गेल्यास पुन्हा वनात बारा वर्षे.
2.97.83
निवसेम वयं ते वा तथा द्यूतं प्रवर्तताम् ।
अक्षानुप्त्वा पुनर्द्यूतमिदं कुर्वन्तु पाण्डवः ॥ २.९७.८३ ॥
आपण किंवा त्यांनी तसेच राहावे; द्यूत चालू राहो. फासे टाकून पांडवांनी पुन्हा हा द्यूत खेळावा.
2.97.84
एतत्कृत्यतमं राजन्नस्माकं भरतर्षभ ।
अयं हि शकुनिर्वेद सविद्यामक्षसम्पदम् ॥ २.९७.८४ ॥
हे राजा, भरतश्रेष्ठा, हेच आमचे सर्वात योग्य कर्तव्य आहे. हा शकुनी फाशांच्या खेळाची विद्या आणि त्यातील संपत्ती चांगली जाणतो.
2.97.85
दृढमूलं वयं राज्ये मित्राणि परिगृह्य च ।
सारवद्विपुलं सैन्यं सत्कृत्य च दुरासदम् ॥ २.९७.८५ ॥
राज्यात आम्ही दृढ मुळे रोवली आहेत; मित्रांना जमवून व सन्मानून आमचे सैन्य बलवान, विशाल व दुर्जय आहे.
2.97.86
ते च त्रयोदशं वर्षं पारयिष्यन्ति चेद्व्रतम् ।
जेष्यामस्तान्वयं राजत्रोचतां ते परन्तप ॥ २.९७.८६ ॥
जर ते तेरावे वर्ष व्रताने पूर्ण करतील, तर आम्ही त्यांना जिंकू. हे राजा, शत्रुदमना, हे तुला पसंत पडो.
2.97.87
तूर्णं प्रत्यानयस्वैतान्कामं व्यध्वगतानपि ।
आगच्छन्तु पुनर्द्यूतमिदं कुर्वन्तु पाण्डवः ॥ २.९७.८७ ॥
दूरच्या मार्गांवर गेले असले तरी यांना लवकर परत आण. पांडवांनी येऊन पुन्हा हा द्यूत खेळावा.
2.97.88
ततो द्रोणः सोमदत्तो बाह्लीकश्चैव गौतमः ।
विदुरो द्रोणपुत्रश्च वैश्यापुत्रश्च वीर्यवान् ॥ २.९७.८८ ॥
मग द्रोण, सोमदत्त, बाह्लीक, गौतम (कृप), विदुर, द्रोणपुत्र आणि वीर्यवान वैश्यपुत्र.
2.97.89
भूरिश्रवाः शान्तनवो विकर्णश्च महारथः ।
मा द्यूतमित्यभाषन्त शमोऽस्त्विति च सर्वशः ॥ २.९७.८९ ॥
भूरिश्रवा, शंतनूचा पुत्र (भीष्म) आणि महारथी विकर्ण म्हणाले, "द्यूत नको." आणि सर्वांनी म्हटले, "शांती असो."
2.97.90
अकामानां च सर्वेषां सुहृदामर्थदर्शिनाम् ।
अकरोत्पाण्डवाह्वानं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ॥ २.९७.९० ॥
हित पाहणाऱ्या सर्व सुहृदांची इच्छा नसतानाही, पुत्रप्रिय धृतराष्ट्राने पांडवांना बोलावण्याची आज्ञा दिली.
2.97.91
अथाब्रवीन्महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
पुत्रहार्दाद्धर्मयुक्ता गान्धारी शोककर्शिता ॥ २.९७.९१ ॥
तेव्हा पुत्रस्नेहाने, धर्मनिष्ठ पण शोकाने कृश झालेल्या गांधारीने महाराज जनेश्वर धृतराष्ट्राला म्हटले.
2.97.92
जाते दुर्योधने क्षत्ता महामतिरभाषत ।
नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः ॥ २.९७.९२ ॥
दुर्योधन जन्मताच महामती क्षत्ता (विदुर) म्हणाले, 'या कुलपांसनाला परलोकाला पाठवणेच योग्य.'
2.97.93
व्यनदज्जातमात्रो हि गोमायुरिव भारत ।
अन्तो नूनं कुलस्यास्य कुरवस्तन्निबोधत ॥ २.९७.९३ ॥
हे भारता, जन्मताच तो कोल्ह्यासारखा ओरडला. या कुलाचा अंत निश्चित आहे; कुरुंनो, हे जाणा.
2.97.94
मा निमज्जीः स्वदोषेण महाप्सु त्वं हि भारत ।
मा बालानामशिष्टानामभिमंस्था मतिं प्रभो ॥ २.९७.९४ ॥
हे भारता, स्वतःच्या दोषाने महासागरात बुडू नकोस. हे प्रभो, बालके आणि अविनीत लोकांची मते मनात आणू नकोस.
2.97.95
मा कुलस्य क्षये घोरे कारणं त्वं भविष्यसि ।
बद्धं सेतुं को नु भिन्द्याद्धमेच्छान्तं च पावकम् ॥ २.९७.९५ ॥
कुलाच्या भयंकर नाशाचे कारण तू होऊ नकोस. बांधलेला सेतू कोण फोडेल, आणि विझलेला अग्नी कोण फुंकून पेटवेल?
2.97.96
शमे स्थितान्को नु पार्थान्कोपयेद्भरतर्षभ ।
स्मरन्तं त्वामाजमीढं स्मारयिष्याम्यहं पुनः ॥ २.९७.९६ ॥
हे भरतर्षभा, शांतीत असलेल्या पार्थांना कोण कोपवेल? अजमीढवंशजा, तुला स्मरण करून मी पुन्हा तुला आठवण करून देतो.
2.97.97
शास्त्रं न शास्ति दुर्बुद्धिं श्रेयसे चेतराय च ।
न वै वृद्धो बालमतिर्भवेद्राजन्कथञ्चन ॥ २.९७.९७ ॥
शास्त्र दुर्बुद्धीला श्रेयासाठी किंवा इतरासाठी शिकवत नाही. हे राजन्, वृद्धही कोणत्याही प्रकारे बालबुद्धीचा होत नाही.
2.97.98
त्वन्नेत्राः सन्तु ते पुत्रा मा त्वां दीर्णाः प्रहासिषुः ।
तस्मादयं मद्वचनात्त्यज्यतां कुलपांसनः ॥ २.९७.९८ ॥
तुझे पुत्र तुलाच डोळे मानोत; त्यांनी तुला सोडून तुला विदीर्ण करू नये. म्हणून माझ्या वचनाने या कुलांगाराचा त्याग करावा.
2.97.99
तथा ते न कृतं राजन्पुत्रस्नेहान्नराधिप ।
तस्य प्राप्तं फलं विद्धि कुलान्तकरणाय यत् ॥ २.९७.९९ ॥
हे राजन्, हे नराधिपा, पुत्रस्नेहामुळे तू तसे केले नाहीस. कुलनाशासाठी त्याला जे फळ मिळाले, ते जाणून घे.
2.97.100
शमेन धर्मेण नयेन युक्ता ।
या ते बुद्धिः साऽस्तु ते मा प्रमादीः।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री-
र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ २.९७.१०० ॥
शम, धर्म आणि नीती यांनी युक्त असलेली तुझी बुद्धी तीच तुझी असो; प्रमाद करू नकोस. विनाशकारी, क्रूरतेने एकवटलेली श्री मृदू आणि परिपक्व होऊन पुत्र-पौत्रांकडे जाते.
2.97.101
अथाब्रवीन्महाराजो गान्धारीं धर्मदर्शिनीम् ।
अन्तः कामं कुलस्यास्तु न शक्नोमि निवारितुम् ॥ २.९७.१०१ ॥
तेव्हा महाराज धर्मदर्शिनी गांधारीला म्हणाले — कुलाची अंतःकामना जी असेल ती असो, मला ती रोखता येणार नाही.
2.97.102
यथेच्छन्ति तथैवास्तु प्रत्यागच्छन्तु पाण्डवाः ।
पुनर्द्यूतं च कुर्वन्तु मामकाः पाण्डवैः सह ॥ २.९७.१०२ ॥
त्यांची इच्छा आहे तसेच होवो. पांडव परत येवोत, आणि माझ्या पुत्रांनी पांडवांबरोबर पुन्हा द्यूत खेळावे.