મહાભારત · અધ્યાય 3.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.12.1
भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह ।
पाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने ॥ ३.१२.१ ॥
પાંડવો વનવાસી થઈ દુઃખથી સંતપ્ત છે એમ સાંભળીને ભોજો, વૃષ્ણિઓ અને અંધકો સાથે એ મહાવનમાં એકત્ર થયા.
3.12.2
पाञ्चालस्य च दायादो धृष्टकेतुश्च चेदिपः ।
केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः ॥ ३.१२.२ ॥
પાંચાલ રાજાનો વારસદાર ધૃષ્ટકેતુ, ચેદિરાજ અને લોકવિખ્યાત મહાપરાક્રમી કેકય ભાઈઓ (આવ્યા).
3.12.3
वने द्रष्टुं ययुः पार्थान्क्रोधामर्षसमन्विताः ।
गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन् ॥ ३.१२.३ ॥
ક્રોધ અને અસહિષ્ણુતાથી ભરેલા તેઓ વનમાં પાર્થોને મળવા ગયા; ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની નિંદા કરતાં બોલ્યા, 'આપણે શું કરીએ?'
3.12.4
वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः ।
परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्।
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठं विषण्णः केशवोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.४ ॥
વાસુદેવને આગળ રાખીને તે સર્વ ક્ષત્રિય શ્રેષ્ઠો ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને ઘેરીને બેઠા. કુરુશ્રેષ્ઠને અભિવાદન કરીને ખિન્ન કેશવ બોલ્યા.
3.12.5
दुर्योधनस्य कर्णस् शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ३.१२.५ ॥
દુર્યોધન, કર્ણ, દુરાત્મા શકુનિ અને ચોથા દુઃશાસનનું લોહી ધરતી પીશે.
3.12.6
एतान्निहत्य समरे ये च तेषां पदानुगाः ।
तांश्च सर्वान्विनिर्जित्य सहितान्स नराधिपान् ॥ ३.१२.६ ॥
યુદ્ધમાં આમને મારીને, તેમના જે અનુચરો છે તે સર્વને અને તે રાજાઓ સહિત સર્વને સંપૂર્ણપણે જીતીને (પાંડવો રાજ્ય કરશે).
3.12.7
ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
निकृत्याऽभिचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः ॥ ३.१२.७ ॥
ત્યારે આપણે સૌ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરનો અભિષેક કરીએ. આક્રમણખોરને કાપીને વધ કરવો એ આ સનાતન ધર્મ છે.
3.12.8
पार्तानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् ।
अर्जुनः शमयामास दिधक्षन्तमिव प्रजाः ॥ ३.१२.८ ॥
પૃથાના પુત્રો પ્રત્યેના અનુરાગથી ક્રોધિત જનાર્દનને અર્જુને શાંત કર્યા; તેઓ જાણે પ્રજાઓને બાળી નાખવા ઇચ્છતા હતા.
3.12.9
संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेवेषु फल्गुनः ।
कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः ॥ ३.१२.९ ॥
અત્યંત ક્રોધિત કેશવને જોઈને ફલ્ગુને પૂર્વદેવોમાં સત્યકીર્તિ એવા મહાત્માનાં કર્મોનું વર્ણન કર્યું.
3.12.10
पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः ।
प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः ॥ ३.१२.१० ॥
અપ્રમેય પુરુષ, સત્ય, અમિત તેજસ્વી, પ્રજાપતિઓના પતિ, વિષ્ણુ, લોકનાથ, બુદ્ધિમાન.
3.12.11
दशवर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः ।
व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने ॥ ३.१२.११ ॥
હે કૃષ્ણ! દસ હજાર વર્ષ સુધી, જ્યાં સાંજ પડે ત્યાં જ જેનું ઘર હતું એવા મુનિ તરીકે તમે પૂર્વે ગંધમાદન પર્વત પર વિચર્યા હતા.
3.12.12
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
पुष्करेष्ववसः कृष्णं त्वमपो भक्षयन्पुरा ॥ ३.१२.१२ ॥
દસ હજાર અને સો વર્ષ; હે કૃષ્ણ, પુષ્કર સરોવરો પર તમે વસ્યા હતા; પૂર્વે માત્ર પાણી પીને તમે જીવ્યા હતા.
3.12.13
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन ।
अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ॥ ३.१२.१३ ॥
હે મધુસૂદન! વિશાલામાં, બદરીમાં, બંને બાહુ ઊંચા કરીને, એક પગે ઊભા રહીને, માત્ર વાયુનો આહાર કરીને સો વર્ષ તમે રહ્યા.
3.12.14
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः ।
आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रेद्वादशवार्षिके ॥ ३.१२.१४ ॥
હે કૃષ્ણ! કાળું મૃગચર્મ ઉત્તરીય તરીકે ધારણ કરીને, કૃશ અને નસોથી છવાયેલા શરીરે, સરસ્વતી કાંઠે બાર વર્ષના સત્રમાં તમે હતા.
3.12.15
प्रभासमप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनार्चितम् ।
तत्र कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम् ॥ ३.१२.१५ ॥
હે કૃષ્ણ! પુણ્યજનોથી પૂજિત પ્રભાસ તીર્થે પહોંચીને, ત્યાં હે મહાતેજસ્વી, દિવ્ય હજાર વર્ષ તમે રહ્યા.
3.12.16
आतिष्ठस्त्वमथैकेन पादेन नियमस्थितः ।
लोकप्रवृत्तिहेतोस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत् ॥ ३.१२.१६ ॥
તમે ત્યારે નિયમમાં સ્થિર રહીને એક પગે ઊભા રહ્યા. લોકપ્રવૃત્તિના હેતુએ તમે એવું કર્યું, એમ વ્યાસે મને કહ્યું.
3.12.17
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशवं ।
निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः ॥ ३.१२.१७ ॥
હે કેશવ! તમે સર્વભૂતોના ક્ષેત્રજ્ઞ, આદિ અને અંત છો. હે કૃષ્ણ! તમે તપોના ભંડાર અને સનાતન યજ્ઞ છો.
3.12.18
योगकर्ता हृषीकेशः सांख्यकर्ता सनातनः ।
शीलस्त्वं सर्वयोगानां करणं नियमस्य च ॥ ३.१२.१८ ॥
તમે યોગકર્તા, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, સાંખ્યકર્તા સનાતન છો. તમે જ સર્વ યોગોનો પાયો અને નિયમનું સાધન છો.
3.12.19
निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ।
प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः ॥ ३.१२.१९ ॥
નરકને હણીને, મણિકુંડળ લાવીને, હે કૃષ્ણ, તેં પ્રથમ ઉત્પન્ન થયેલો પવિત્ર અશ્વ છોડ્યો.
3.12.20
कृत्वातत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित् ।
अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान् ॥ ३.१२.२० ॥
તે કર્મ કરીને, લોકોમાં વૃષભ એવો તું સર્વલોકવિજેતા છે; રણમાં એકઠા થયેલા સર્વ દૈત્ય-દાનવોને તેં હણ્યા.
3.12.21
ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः ।
मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव ॥ ३.१२.२१ ॥
ત્યારબાદ શચીપતિ પાસેથી સર્વેશ્વરત્વ પામીને, હે મહાબાહુ કેશવ, તું મનુષ્યોમાં પ્રગટ થયો છે.
3.12.22
स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप ।
ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः ॥ ३.१२.२२ ॥
તે તું, હે પરંતપ, નારાયણ થઈને હરિ હતો; બ્રહ્મા, સોમ, સૂર્ય, ધર્મ, ધાતા, યમ અને અગ્નિ પણ તું જ છે.
3.12.23
वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः ।
अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम ॥ ३.१२.२३ ॥
વાયુ, વૈશ્રવણ, રુદ્ર, કાળ, આકાશ, પૃથ્વી, દિશાઓ; હે પુરુષોત્તમ, ચરાચરના ગુરુ અજ અને સર્જક તું જ છે.
3.12.24
तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरदक्षिणैः ।
अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने ॥ ३.१२.२४ ॥
હે દેવ, તુરાયણ આદિ યજ્ઞો વડે, પુષ્કળ દક્ષિણા સહિત, હે કૃષ્ણ, મહાતેજસ્વી, ચૈત્રરથ વનમાં તેં યજ્ઞ કર્યો.
3.12.25
शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन ।
एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि दत्तवान् ॥ ३.१२.२५ ॥
હે જનાર્દન, ત્યારે એ યજ્ઞમાં દરેકમાં તમે સો-સો લાખ સુવર્ણ પૂર્ણપણે દાન આપ્યું હતું.
3.12.26
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन ।
त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो विभुः ॥ ३.१२.२६ ॥
હે યાદવનંદન, તમે અદિતિના પુત્ર બનીને ઇન્દ્રથી નાના, સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.
3.12.27
शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप ।
त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा । ॥ ३.१२.२७ ॥
હે પરંતપ કૃષ્ણ, શિશુ બનીને તમે તમારા તેજથી ત્રણ ડગલામાં સ્વર્ગ, આકાશ અને પૃથ્વીને વ્યાપી લીધાં.
3.12.28
संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यस्यन्दने स्थितः ।
अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा ॥ ३.१२.२८ ॥
હે ભૂતાત્મન્, સ્વર્ગ અને આકાશ સુધી પહોંચીને, આદિત્યના રથ પર ઊભા રહીને, તમે તમારા પોતાના તેજથી સૂર્યને પણ ઝાંખો પાડ્યો.
3.12.29
प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषुतेषु त्वया विभो ।
अधर्मरुचयः कृष्ण निहताः शतशोऽसुराः ॥ ३.१२.२९ ॥
હે વિભો, હે કૃષ્ણ, હજારો અવતારોમાં, તે તે રૂપોમાં, તમારા દ્વારા અધર્મપ્રિય સેંકડો અસુરો માર્યા ગયા.
3.12.30
सादिता मौखाः पाशा निशुम्भनरकौ हतौ ।
कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति ॥ ३.१२.३० ॥
મૌખોના પાશ નાશ પામ્યા, નિશુંભ અને નરક માર્યા ગયા, અને પ્રાગ્જ્યોતિષપુર તરફનો માર્ગ ફરી સુરક્ષિત કરાયો.
3.12.31
जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो नृपैः सह ।
जरासन्धश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः ॥ ३.१२.३१ ॥
જારૂથ્યનો આહુતિ, ક્રાથ, શિશુપાલ, રાજાઓ સાથે, જરાસંધ, શૈબ્ય અને શતધન્વા પણ પરાજિત થયા.
3.12.32
तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।
अहार्षी रुक्मिणीं भैष्मीं रणे निर्जित्य रुक्मिणे ॥ ३.१२.३२ ॥
એ જ રીતે મેઘગર્જના જેવા ઘોષવાળા, સૂર્યતેજસ્વી રથથી, રણમાં રુક્મીને જીતીને તું ભીષ્મકની પુત્રી રુક્મિણીને હરી ગયો.
3.12.33
इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान् ।
हतः सौभपतिः साल्वस्त्वया सौभं च पातितम् ॥ ३.१२.३३ ॥
ક્રોધથી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન માર્યો ગયો, યવન અને કશેરુમાન પણ માર્યા ગયા; સૌભપતિ સાલ્વને તેં માર્યો અને સૌભ પણ પાડ્યું.
3.12.34
एवमेते युधि हता भूयश्चान्याञ्शृमुष्व ह ।
इरावत्यां हतो भोजः कार्तवीर्यसमो युधि।
गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ ॥ ३.१२.३४ ॥
આ રીતે આ યુદ્ધમાં માર્યા ગયા; હવે બીજાઓ વિશે પણ સાંભળ. ઇરાવતી પર કાર્તવીર્ય સમાન ભોજ માર્યો ગયો; ગોપતિ અને તાલકેતુ બંનેને તેં માર્યા.
3.12.35
तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन ।
द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि ॥ ३.१२.३५ ॥
હે જનાર્દન! તે પવિત્ર, ઋષિઓને પ્રિય ભોગવતીને પણ, દ્વારકા સાથે પોતાના અધિકારમાં લઈને, તું સમુદ્ર તરફ લઈ જશે.
3.12.36
न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन ।
त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु ॥ ३.१२.३६ ॥
હે મધુસૂદન! તારામાં ન ક્રોધ છે, ન ઈર્ષ્યા, ન અસત્ય; હે દાશાર્હ! કુટિલ નિર્દયતા તારામાં ક્યાંથી હોય?
3.12.37
आसीनं चैत्यमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा ।
आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत ॥ ३.१२.३७ ॥
હે અચ્યુત, ચૈત્યની મધ્યમાં બેઠેલા, પોતાના તેજથી ઝળહળતા તમારી પાસે આવીને બધા ઋષિઓએ અભયની યાચના કરી.
3.12.38
युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन ।
आत्मनैवात्मसात्कृत्वा जगदासीः परंतप ॥ ३.१२.३८ ॥
હે મધુસૂદન, યુગના અંતે સર્વ ભૂતોને સમેટીને, પોતાનામાં જ લીન કરીને તમે જગતને પોતાનામાં સમાવ્યું હતું, હે પરંતપ.
3.12.39
युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपद्मादजायत ।
ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदं सकलं जगत्।
तं हन्तुमुद्यतौ घोरौ दानवौ मधुकैटभौ ॥ ३.१२.३९ ॥
હે વાર્ષ્ણેય, યુગના આરંભે તમારા નાભિકમળમાંથી ચરાચરના ગુરુ બ્રહ્મા જન્મ્યા, જેમનાથી આ સકલ જગત છે. તેમને મારવા ઘોર દાનવ મધુ અને કૈટભ તત્પર થયા.
3.12.40
तयोर्व्यतिक्रमं दृष्ट्वा क्रुद्धस्य भवतो हरेः ।
ललाटाज्जातवाञ्शंभुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥ ३.१२.४० ॥
તેમનું અતિક્રમણ જોઈને ક્રોધિત થયેલા તમારા લલાટમાંથી શૂલપાણિ, ત્રિનેત્ર શંભુ જન્મ્યા.
3.12.41
इत्थं तावपि देवेशौ त्वच्छरीरसमुद्भवौ ।
त्वन्नियोगकरावेताविति मे नारदोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.४१ ॥
એ રીતે તે બંને દેવેશો પણ તમારા શરીરથી ઉત્પન્ન થઈને તમારો આદેશ પાળનારા છે, એમ નારદે મને કહ્યું હતું.
3.12.42
तथा नारायण पुरा क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
इष्टवांस्त्वं महासत्रं कृष्ण चैत्ररथे वने ॥ ३.१२.४२ ॥
એ જ રીતે હે નારાયણ, પૂર્વે પુષ્કળ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞો વડે, હે કૃષ્ણ, ચૈત્રરથ વનમાં તમે મહાસત્ર કર્યું હતું.
3.12.43
नैवं परे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा ।
यानि कर्माणि देव त्वं बाल एव महाबलः ॥ ३.१२.४३ ॥
હે દેવ, તમે બાળપણમાં જ મહાબળથી જે કર્મો કર્યાં, તે બીજાઓએ, પછીના લોકોએ કે પહેલાના લોકોએ કર્યાં નથી અને કરશે પણ નહીં.
3.12.44
कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् ।
वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह ॥ ३.१२.४४ ॥
હે પુંડરીકાક્ષ, તમે બળદેવની સહાયથી આ કર્યું; અને વૈરાજ ભવનમાં બ્રહ્મા સાથે રહ્યા પણ છો.
3.12.45
एवमुक्त्वा महात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः ।
तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः ॥ ३.१२.४५ ॥
મહાત્મા કૃષ્ણને આ પ્રમાણે કહીને, કૃષ્ણના આત્મારૂપ પાંડવ મૌન બેસી રહ્યા; ત્યારે જનાર્દને પાર્થને આમ કહ્યું.
3.12.46
ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते ।
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥ ३.१२.४६ ॥
તું મારો જ છે, હું તારો જ છું; જે મારા છે તે તારા જ છે. જે તારો દ્વેષ કરે છે તે મારો દ્વેષ કરે છે; જે તારી પાછળ ચાલે છે તે મારી પાછળ ચાલે છે.
3.12.47
नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम् ।
काले लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी ॥ ३.१२.४७ ॥
હે દુર્ધર્ષ, તમે નર છો; હું હરિ નારાયણ છું. સમય આવતાં આ લોકમાં આવેલા નર અને નારાયણ બે ઋષિઓ આપણે જ છીએ.
3.12.48
अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वं त्वत्तश्चाहं तथैव च ।
नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ ॥ ३.१२.४८ ॥
હે પાર્થ, તમે મારાથી અલગ નથી, અને હું પણ તમારાથી અલગ નથી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આપણા બંને વચ્ચેનો ભેદ જાણવો શક્ય નથી.
3.12.49
इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षः पाण्डवं सुप्रियं वचः ।
प्रीयमाणो हृषीकेशस्तूष्णीं तत्र बभूव सः ॥ ३.१२.४९ ॥
એમ કહીને કમળનયન હૃષીકેશ, પાંડવને પ્રિય વચન કહીને, પ્રસન્ન થઈ ત્યાં મૌન રહ્યા.
3.12.50
एवमुक्ते तु वचने केशेवेन महात्मना ।
तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु ॥ ३.१२.५० ॥
મહાત્મા કેશવે એમ વચન કહ્યા પછી, તે વીરોની સભામાં, ક્રોધિત રાજાઓ વચ્ચે...
3.12.51
धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता ।
पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सह।
अभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी ॥ ३.१२.५१ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન વગેરે વીર ભાઈઓથી ઘેરાયેલી પાંચાલી, યાદવો સાથે બેઠેલા કમળનયન પાસે જઈને, શરણ ઇચ્છતી કૃષ્ણાએ શરણ આપનારને કહ્યું.
3.12.52
वासुदेव हृषीकेश वासवावरजाच्युत ।
देवदेवोसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५२ ॥
હે વાસુદેવ, હૃષીકેશ, વાસવના નાના ભાઈ, અચ્યુત! તમે દેવોના દેવ છો, એમ દ્વૈપાયને કહ્યું છે.
3.12.53
पूर्वे प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् ।
स्रष्टारं सर्वलोकानामसितो देवलोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५३ ॥
પૂર્વે પ્રજાસર્જન સમયે સર્વ લોકોના સર્જક એક પ્રજાપતિ તમને કહે છે, એમ અસિત દેવલે કહ્યું.
3.12.54
विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन ।
यष्टात्वमसि त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५४ ॥
તમે વિષ્ણુ છો, હે દુર્ધર્ષ; તમે યજ્ઞ છો, હે મધુસૂદન. તમે યજમાન છો, તમે જ પૂજનીય છો, જામદગ્ન્યે કહ્યા પ્રમાણે.
3.12.55
ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च परुषोत्तम ।
सत्याद्यज्ञोसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५५ ॥
ઋષિઓ તને ક્ષમા અને સત્ય કહે છે, હે પુરુષોત્તમ. સત્યથી યજ્ઞ ઉત્પન્ન થયો; કશ્યપે તારા વિશે એમ કહ્યું હતું.
3.12.56
साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्वरेश्वर ।
लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५६ ॥
સાધ્ય દેવો અને શિવોમાં પણ, હે ઈશ્વરોના ઈશ્વર, હે લોકપાલક, હે લોકેશ, નારદે તારા વિશે જેમ કહ્યું હતું તેમ.
3.12.57
ब्रह्मशंकरशक्राद्यैर्देववृन्दैः पुनः पुनः ।
क्रीडसे त्वं नरव्याघ्र बालः क्रीडनकैरिव ॥ ३.१२.५७ ॥
બ્રહ્મા, શંકર, ઇન્દ્ર વગેરે દેવસમૂહો સાથે તું વારંવાર રમે છે, હે નરવ્યાઘ્ર, બાળક રમકડાંથી રમે તેમ.
3.12.58
द्यौश्च ते शिरसा व्याप्ता पद्भ्यां च पृथिवीप्रभो ।
जठरे खमिमे लोकाः पुरुषोसि सनातनः ॥ ३.१२.५८ ॥
સ્વર્ગ તારા મસ્તકથી વ્યાપ્ત છે અને પૃથ્વી તારા ચરણોથી, હે પૃથ્વીપ્રભુ. આકાશ અને આ લોકો તારા ઉદરમાં છે; તું સનાતન પુરુષ છે.
3.12.59
विद्यातपोभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम् ।
आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तमः ॥ ३.१२.५९ ॥
વિદ્યા અને તપથી તપેલા, તપથી શુદ્ધ આત્મા ધરાવતા, આત્મદર્શનથી તૃપ્ત થયેલા ઋષિઓમાં તું જ શ્રેષ્ઠ છે.
3.12.60
राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषर्षभ।
त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्च त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे ॥ ३.१२.६० ॥
યુદ્ધમાં પીઠ ન ફેરવનારા, પુણ્યકર્મી, સર્વધર્મસંપન્ન રાજર્ષિઓની તું જ ગતિ છે, હે પુરુષર્ષભ. તું પ્રભુ છે, તું વિભુ છે, તું ભૂતાત્મા છે; તું જ કાર્ય કરે છે.
3.12.61
लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशे दश ।
नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ३.१२.६१ ॥
લોકપાલો અને લોકો, નક્ષત્રો, દશ દિશાઓ, આકાશ, ચંદ્ર અને સૂર્ય — સર્વ કંઈ તમારામાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
3.12.62
मंर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् ।
त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम् ॥ ३.१२.६२ ॥
હે મહાબાહો, પ્રાણીઓનું મરણ અને દેવોનું અમરત્વ, લોકનું સર્વ કાર્ય — સર્વ તમારામાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
3.12.63
सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन ।
ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ३.१२.६३ ॥
હે મધુસૂદન, સ્નેહથી હું તમને મારું દુઃખ કહીશ. તમે સર્વ પ્રાણીઓના ઈશ્વર છો — દિવ્ય હોય કે મનુષ્ય.
3.12.64
कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी ॥ ३.१२.६४ ॥
હે કૃષ્ણ, હે વિભો, પાંડવોની પત્ની, તમારી સખી, ધૃષ્ટદ્યુમ્નની બહેન — મારા જેવી સ્ત્રીને સભામાં કેમ ખેંચવામાં આવે?
3.12.65
स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता ।
एकवस्त्रा विकृष्टाऽस्मि दुःखिता कुरुसंसदि ॥ ३.१२.६५ ॥
સ્ત્રીધર્મનું પાલન કરનારી હું, કાંપતી, લોહીથી ભીંજાયેલી, એક જ વસ્ત્રમાં, કુરુસભામાં ખેંચાઈને દુઃખી થઈ.
3.12.66
राज्ञां मध्ये सभायां तु रजसाऽतिपरिप्लुता ।
दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः ॥ ३.१२.६६ ॥
રાજાઓની વચ્ચે સભામાં ધૂળથી સંપૂર્ણ લથબથ મને જોઈને પાપી મનના ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો હસ્યા.
3.12.67
दासीभावेन मां भोक्तुमीष्सुते मधुसूदन ।
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेषु च वृष्णिषु ॥ ३.१२.६७ ॥
હે મધુસૂદન, પાંડુપુત્રો, પાંચાલો અને વૃષ્ણિઓ જીવિત હોવા છતાં તેઓ મને દાસી બનાવીને ભોગવવા ઇચ્છે છે.
3.12.68
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः ।
स्नुषा भवामि धर्मेण साऽहं दासीकृता बलात् ॥ ३.१२.६८ ॥
હે કૃષ્ણ, હું ધર્મ પ્રમાણે ભીષ્મ અને ધૃતરાષ્ટ્ર બંનેની પુત્રવધૂ છું; છતાં બળજબરીથી મને દાસી બનાવવામાં આવી.
3.12.69
गर्हयेपाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान् ।
यत्क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ३.१२.६९ ॥
યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાબળવાન પાંડવોની નિંદા થાય; ધર્મપત્ની અને યશસ્વિની એવી મને પીડાતી જોઈ રહ્યા છે.
3.12.70
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस् च गाण्डिवम् ।
यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन ॥ ३.१२.७० ॥
ભીમસેનના બળને ધિક્કાર; અર્જુનના ગાંડીવને પણ ધિક્કાર. હે જનાર્દન, ક્ષુદ્ર લોકોએ અપમાનિત કરેલી મને એ બંનેએ સહન કરી.
3.12.71
शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा ।
यद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि ॥ ३.१२.७१ ॥
આ શાશ્વત ધર્મમાર્ગ છે, જે સજ્જનો સદા આચરતા આવ્યા છે: પતિઓ અલ્પબળ હોય તોપણ પત્નીનું રક્ષણ કરે છે.
3.12.72
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ ३.१२.७२ ॥
પત્નીનું રક્ષણ થાય ત્યારે સંતાન સુરક્ષિત રહે છે; સંતાનનું રક્ષણ થાય ત્યારે આત્મા (પતિ) સુરક્ષિત રહે છે.
3.12.73
आत्मा हि जायेत तस्यां तस्मज्जाया भवत्युत ।
भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे ॥ ३.१२.७३ ॥
આત્મા તેનાથી જ જન્મે છે, તેથી તે પત્ની બને છે. પતિનું પણ પત્ની દ્વારા રક્ષણ થવું જોઈએ. તો મારા ગર્ભમાંથી…
3.12.74
नन्विमे शरणं प्राप्तं न त्यजन्ति कदाचन ।
ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः ॥ ३.१२.७४ ॥
શરણે આવેલાનો આ લોકો ક્યારેય ત્યાગ કરતા નથી ને? પરંતુ શરણે આવેલી મને પાંડવોએ અનુસરી નહીં.
3.12.75
पञ्चभिः पतिभिर्जाताः कुमासरा मे महौजसः ।
एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्याऽस्मि जनार्दन ॥ ३.१२.७५ ॥
પાંચ પતિઓથી મારા મહાતેજસ્વી પુત્રો જન્મ્યા છે. હે જનાર્દન, તેમની સંભાળ માટે પણ મારે રક્ષણ પામવું જોઈએ.
3.12.76
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिश्च शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ ३.१२.७६ ॥
યુધિષ્ઠિરથી પ્રતિવિંધ્ય, ભીમથી સુતસોમ, અર્જુનથી શ્રુતકીર્તિ અને નકુલથી શતાનીક.
3.12.77
कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा च सर्वे सत्यपराक्रमा ।
प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः ॥ ३.१२.७७ ॥
સૌથી નાના (સહદેવ) થી શ્રુતકર્મા, અને સૌ સત્યપરાક્રમી છે. હે કૃષ્ણ, પ્રદ્યુમ્ન જેવા જ એ મહારથીઓ છે.
3.12.78
नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः ।
किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम् ॥ ३.१२.७८ ॥
શું આ ધનુર્વિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ અને યુદ્ધમાં શત્રુઓથી અજેય નથી? તો પછી દુર્બળ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને આ શા માટે સહન કરે છે?
3.12.79
अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा ।
सभायां परिकृष्टाऽहमेकवस्त्रा रजस्वला ॥ ३.१२.७९ ॥
અધર્મથી રાજ્ય હરી લેવાયું, સૌને દાસ બનાવાયા; હું એક જ વસ્ત્રમાં, રજસ્વલા અવસ્થામાં સભામાં ઘસડાઈ.
3.12.80
नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम् ।
अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन ॥ ३.१२.८० ॥
અર્જુન અને ભીમ સિવાય, અથવા તારા સિવાય, બીજું કોઈ ગાંડીવ ધનુષ્યની પણછ ચડાવી શકશે નહીં, હે મધુસૂદન.
3.12.81
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य च पौरुषम् ।
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति ॥ ३.१२.८१ ॥
ભીમસેનના બળને ધિક્કાર, પાર્થના પૌરુષને પણ ધિક્કાર; હે કૃષ્ણ, જ્યાં દુર્યોધન એક ક્ષણ પણ જીવે છે.
3.12.82
य एतानाक्षिपद्राष्टात्सह मात्राऽविहिंसकान् ।
अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन ॥ ३.१२.८२ ॥
જેણે આ નિર્દોષ બાળકોને, તેમની માતા સાથે, રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યા; જ્યારે તેઓ પહેલાં અધ્યયન કરતા અને વ્રત પાળતા બાળકો હતા, હે મધુસૂદન.
3.12.83
भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षिपयद्विषम् ।
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं रोमहर्षणम् ॥ ३.१२.८३ ॥
ભીમસેનના ભોજનમાં તે પાપીએ નવું, તીક્ષ્ણ, સંગ્રહેલું, રોમાંચ ઉપજાવનારું કાલકૂટ વિષ ભેળવ્યું.
3.12.84
तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन ।
सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम ॥ ३.१२.८४ ॥
તે વિષ અન્ન સાથે કોઈ વિકાર વિના પચી ગયું, હે જનાર્દન; હે મહાબાહુ, હે પુરુષોત્તમ, ભીમના શરીરમાં શેષ રહેવાથી.
3.12.85
प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम् ।
बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत् ॥ ३.१२.८५ ॥
પ્રમાણકોટી પર વિશ્વાસથી સૂતેલા વૃકોદર (ભીમ)ને બાંધી, હે કૃષ્ણ, ગંગામાં ફેંકી તેઓ નગર તરફ પાછા ફર્યા.
3.12.86
यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ॥ ३.१२.८६ ॥
કૌંતેય જાગ્યો ત્યારે બંધનો કાપીને મહાબાહુ, મહાબલી ભીમસેન ઊભો થયો.
3.12.87
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तंचैनमदंशयत् ।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा ॥ ३.१२.८७ ॥
ઝેરી કાળા સાપોએ સૂતેલાને તેના બધા અંગોમાં ડંખ માર્યા; છતાં શત્રુહંતા મર્યા નહીં.
3.12.88
प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत् ।
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान् ॥ ३.१२.८८ ॥
જાગીને કૌંતેયે બધા સાપોને કચડી નાખ્યા; તેના પ્રિય સારથિને પણ હાથથી માર્યો.
3.12.89
पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावते ।
शयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति ॥ ३.१२.८९ ॥
ફરી વારણાવતમાં સૂતેલા બાળકોને, આર્યા સાથે સૂતેલાઓને કોણે બાળ્યા? તે કાર્ય કોણ કરી શકે?
3.12.90
यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता ॥ ३.१२.९० ॥
જ્યાં આર્યા (માતા) રડતાં, ભયભીત થઈ પાંડવોને આ કહ્યું; મોટી આપત્તિમાં પડેલી, અગ્નિથી ઘેરાયેલી.
3.12.91
हा हतास्मि कुंतोन्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात् ।
अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह ॥ ३.१२.९१ ॥
અરે, હું મરી ગઈ! કુંતી, હવે આ અગ્નિથી અહીં મને શાંતિ મળશે? અનાથ થઈને બાળકો અને પુત્રો સાથે હું નાશ પામીશ.
3.12.92
तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः ।
आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः ॥ ३.१२.९२ ॥
ત્યાં વાયુવેગ સમાન પરાક્રમવાળો મહાબાહુ ભીમ આર્યાને અને ભાઈઓને પણ આશ્વાસન આપવા લાગ્યો.
3.12.93
वैनतेयो यथा पक्षी गरुत्मान्पततांवरः ।
तथैवाभिपतिष्यामि भयंवो नेह विद्यते ॥ ३.१२.९३ ॥
વિનતાનો પુત્ર ગરુડ, પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જેમ ઝપટ મારે છે તેમ જ હું ઝપટ મારીશ; અહીં તમને ભય નથી.
3.12.94
आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च ।
अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च ॥ ३.१२.९४ ॥
ડાબા ખોળામાં આર્યાને, જમણા હાથે રાજાને, ખભા પર યમોને અને પીઠ પર બીભત્સુને બેસાડીને.
3.12.95
सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान् ।
भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात् ॥ ३.१२.९५ ॥
એ વીર બળવાન અચાનક વેગથી કૂદીને સૌને ઉપાડીને, આર્યા અને ભાઈઓને અગ્નિથી મુક્ત કર્યા.
3.12.96
ते रात्रौ प्रस्थितां सर्वे सह मात्रा यशस्विनः ।
अभ्यगच्छन्महारण्ये हिडिम्बवनमन्तिकात् ॥ ३.१२.९६ ॥
તે સર્વ યશસ્વી રાત્રે માતા સાથે પ્રયાણ કરીને મહાવનમાં, હિડિમ્બવનની નજીક પહોંચ્યા.
3.12.97
श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः ।
सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी ॥ ३.१२.९७ ॥
થાકેલા, ગાઢ ઊંઘમાં સૂતેલા તેઓ બધા ત્યાં માતા સાથે અત્યંત દુઃખી હતા. સૂતેલા તેમની પાસે હિડિંબા નામની રાક્ષસી આવી.
3.12.98
सा दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सुप्तान्मात्रा सह क्षितौ ।
हृच्छयेनाभिभूतात्मा भीमसेनमकामयत् ॥ ३.१२.९८ ॥
ત્યાં ભૂમિ પર માતા સાથે સૂતેલા પાંડવોને જોઈને, હૃદયમાં કામબાણથી અભિભૂત થયેલી તેણીએ ભીમસેનની ઇચ્છા કરી.
3.12.99
भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्वउत्सङ्गे ततोऽबला ।
पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना ॥ ३.१२.९९ ॥
પછી તે અબલાએ ભીમના પગ પોતાના ખોળામાં મૂકીને, હર્ષિત થઈને તે કલ્યાણીએ કોમળ હાથે તે દબાવ્યા.
3.12.100
तामबुद्ध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमः ।
पर्यपृच्छत तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते ॥ ३.१२.१०० ॥
અમાપ આત્મા ધરાવતા, સત્યપરાક્રમી બળવાન ભીમે તેને સમજી લીધી; ભીમે તેને પૂછ્યું: 'હે નિર્દોષ, તું અહીં શું ઇચ્છે છે?'
3.12.101
एवमुक्ता तु भीमेन राक्षसी कामरूपिणी ।
भीमसेनं महात्मानमाह चैवमनिन्दिता ॥ ३.१२.१०१ ॥
ભીમે એમ પૂછતાં, ઇચ્છારૂપ ધારણ કરનારી રાક્ષસીએ, તે નિર્દોષ સ્ત્રીએ, મહાત્મા ભીમસેનને આ પ્રમાણે કહ્યું.
3.12.102
पलायध्वमितः क्षिप्रं मम भ्रातैष वीर्यवान् ।
आगमिष्यति वो हन्तुं तस्माद्गच्छत माचिरम् ॥ ३.१२.१०२ ॥
અહીંથી ઝડપથી ભાગી જાઓ! મારો આ પરાક્રમી ભાઈ તમને મારવા આવશે; તેથી વિલંબ કર્યા વિના ચાલ્યા જાઓ.
3.12.103
अथ भीमोऽभ्युवाचैनां साभिमानमिदं वचः ।
नोद्विजेयमहं तस्मान्निहनिष्येऽहमागतम् ॥ ३.१२.१०३ ॥
ત્યારે ભીમે અભિમાનથી તેને આ વચન કહ્યું — મારે ભય પામવો ન જોઈએ; તેથી આવેલાને હું મારી નાખીશ.
3.12.104
तयोः श्रुत्वा तु संजल्पमागच्छद्राक्षसाधमः ।
भीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः ॥ ३.१२.१०४ ॥
તે બંનેની વાતચીત સાંભળીને રાક્ષસોમાં અધમ તે આવ્યો; ભયંકર રૂપે, મોટી ગર્જના કરતો, જોવામાં ભીષણ.
3.12.105
केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम् ।
हिडिम्बे भक्षयिष्यामो न चिरं कर्तुमर्हसि ॥ ३.१२.१०५ ॥
કોની સાથે વાત કરે છે? આને મારી પાસે લાવ. હિડિંબે, આપણે આને ખાઈશું; તારે વિલંબ ન કરવો જોઈએ.
3.12.106
सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी ।
नैनमैच्छत्तदाकर्तुमनुक्रोशादनिन्दिता ॥ ३.१२.१०६ ॥
તે મનસ્વિની, નિર્દોષ સ્ત્રીએ કરુણાથી ભરેલા હૃદયથી ત્યારે તેને કંઈ કરવા ઇચ્છ્યું નહીં; અનુકંપાને કારણે.
3.12.107
स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकः ।
अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल ॥ ३.१२.१०७ ॥
તે માણસભક્ષી રાક્ષસ ભયંકર ગર્જના કરતો, ત્યારે વેગથી ભીમસેન પર ધસી ગયો.
3.12.108
तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली ।
अगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः ॥ ३.१२.१०८ ॥
તેના પર ધસીને, અત્યંત ક્રોધિત બળવાન તે રાક્ષસે મોટા વેગથી પોતાના હાથથી ભીમસેનનો હાથ પકડી લીધો.
3.12.109
इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम् ।
संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम् ॥ ३.१२.१०९ ॥
ઇન્દ્રના વજ્ર સમાન સ્પર્શ અને વજ્ર જેવા દૃઢ શરીરવાળો તે પોતાને એકઠો કરીને અચાનક ભીમસેન તરફ હાથ ફેંક્યો.
3.12.110
गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनस्य रक्षसा ।
नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुद्ध्यद्वृकोदरः ॥ ३.१२.११० ॥
રાક્ષસે ભીમસેનનો હાથ પોતાના હાથથી પકડ્યો. મહાબાહુ વૃકોદર તે સહન ન કરી શક્યા અને ત્યાં જ ક્રોધે ભરાયા.
3.12.111
तदासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः ।
सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ ३.१२.१११ ॥
ત્યારે ભીમસેન અને હિડિંબ વચ્ચે ભયંકર તુમુલ યુદ્ધ થયું—સર્વાસ્ત્રવિદ એવા બન્ને વૃત્ર અને વાસવ જેવા લડ્યા.
3.12.112
विक्रीड्य सुचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ ।
निजघान महावीर्यस्तं तदा निर्बलं बली ॥ ३.१२.११२ ॥
હે નિષ્પાપ! રાક્ષસ સાથે લાંબો સમય રમતની જેમ લડીને મહાપરાક્રમી બળવાન ભીમે ત્યારે નિર્બળ થયેલા તેને મારી નાખ્યો.
3.12.113
हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह ।
हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कटः ॥ ३.१२.११३ ॥
હિડિંબને મારીને ભીમ ભાઈઓ સાથે ચાલ્યો; જેમનાથી ઘટોત્કચ જન્મ્યો તે હિડિંબાને આગળ રાખીને.
3.12.114
ततः संप्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा परंतपाः ।
एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः ॥ ३.१२.११४ ॥
ત્યારે શત્રુઓને તપાવનારા તે સૌ માતા સાથે એકચક્રા તરફ દોડી ગયા; બ્રાહ્મણોના સમૂહોથી ઘેરાયેલા.
3.12.115
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रतः ।
ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाणअडवाः संशितव्रताः ॥ ३.१२.११५ ॥
પ્રસ્થાન સમયે વ્યાસ તેમના મંત્રી હતા, તેમના પ્રિય અને હિતમાં રત. પછી દૃઢવ્રતી પાંડવો એકચક્રા ગયા.
3.12.116
तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम् ।
पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम् ॥ ३.१२.११६ ॥
ત્યાં પણ તેઓએ બક નામના મહાબલી નરભક્ષકનો સામનો કર્યો; તે ભયંકર હતો, હિડિંબ જેવો.
3.12.117
तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ ॥ ३.१२.११७ ॥
તે ઉગ્રને પણ મારીને, યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીમ સર્વ ભાઈઓ સાથે દ્રુપદના નગર તરફ ગયો.
3.12.118
लब्धाऽहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना ।
यथा त्वया जिता कृष्णरुक्मिणी भीष्मकात्मजा ॥ ३.१२.११८ ॥
મને પણ ત્યાં જ, ત્યાં વસતા સવ્યસાચી અર્જુન દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવી; જેમ તેં ભીષ્મકની પુત્રી રુક્મિણીને જીતી, હે કૃષ્ણ.
3.12.119
एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताऽहं मधुसूदन ।
स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा न सुकरं परैः ॥ ३.१२.११९ ॥
આ રીતે સારા યુદ્ધમાં પાર્થે મને જીતી, હે મધુસૂદન. સ્વયંવરમાં મહાન કર્મ કરવું બીજાઓ માટે સરળ નથી.
3.12.120
एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमाना सुदुःखिता ।
निवसाम्यार्यया हीना कृष्ण धौम्यपुरःसुरा ॥ ३.१२.१२० ॥
આ રીતે અનેક ક્લેશોથી પીડાયેલી, અત્યંત દુઃખી, આર્યા વિના હું વસું છું, હે કૃષ્ણ, ધૌમ્યને આગળ રાખીને.
3.12.121
त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः ।
निहीनैः परिक्लिश्यन्ति समुपेक्षन्ति मां कथं। ॥ ३.१२.१२१ ॥
આ સિંહ જેવા પરાક્રમી છે, શૌર્યમાં શત્રુઓથી શ્રેષ્ઠ છે. છતાં નીચ લોકો દ્વારા પીડાય છે; મને કેમ આમ ઉપેક્ષાથી જુએ છે?
3.12.122
एतादृशानि दुःखानि महन्ती दुर्बलीयसाम् ।
दीर्घकालं प्रदीप्ताऽस्मि पापानां पापकर्मणाम् ॥ ३.१२.१२२ ॥
પાપી અને પાપકર્મ કરનારા દુર્બળોએ આપેલાં આવાં મહાન દુઃખોથી હું લાંબા સમયથી બળી રહી છું.
3.12.123
कुले महतिजाताऽस्मि दिव्येन विधिना किल ।
पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः ॥ ३.१२.१२३ ॥
મહાન કુળમાં દૈવી વિધાનથી જ હું જન્મી છું. પાંડવોની પ્રિય પત્ની અને મહાત્મા પાંડુની પુત્રવધૂ.
3.12.124
केशग्रहमनुप्राप्ता का नु जीवेत मादृशी ।
पञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन ॥ ३.१२.१२४ ॥
હે મધુસૂદન, ઇન્દ્ર સમાન પાંચ જણ જોતા હોય ત્યારે વાળ પકડીને ખેંચાયેલી મારા જેવી સ્ત્રી કેવી રીતે જીવી શકે?
3.12.125
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना ।
पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी ॥ ३.१२.१२५ ॥
આમ કહીને કૃષ્ણાએ હાથથી મોં ઢાંકીને રડી પડી; કમળની કળી જેવા તેજસ્વી કોમળ હાથે, મૃદુ બોલનારી તે.
3.12.126
स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ ।
अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ३.१२.१२६ ॥
નીચે પડેલાં તેનાં પુષ્ટ, સુડોળ, શુભલક્ષણ સ્તન દુઃખથી ઉપજેલાં આંસુનાં બિંદુઓથી ભીંજાયાં; પાંચાલી આંસુની વર્ષા કરવા લાગી.
3.12.127
चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनःपुनः ।
बाष्पपूर्णेन कणअठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत् ॥ ३.१२.१२७ ॥
આંખો લૂછતાં, વારંવાર નિસાસા નાખતાં, આંસુભર્યા કંઠે ક્રોધિત થઈને તેણે આ વચન કહ્યું.
3.12.128
नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा न च बान्धवाः ।
न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं मधुसूदन ॥ ३.१२.१२८ ॥
હે મધુસૂદન, મારા પતિ નથી, પુત્રો નથી, સ્વજનો નથી, ભાઈઓ નથી, પિતા નથી, અને તું પણ નથી.
3.12.129
ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत् ।
न च मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा ॥ ३.१२.१२९ ॥
નીચ લોકો દ્વારા અપમાનિત થયેલી મને તમે શોક વિનાના હોય તેમ અવગણી; ત્યારે કર્ણ હસ્યો હતો, તેથી મારું દુઃખ શમતું નથી.
3.12.130
चतुर्भिः कारणैः कृष्ण त्वया रक्ष्याऽस्मि नित्यशः ।
संबन्धाद्गौरवात्सख्यात्प्रभुत्वेनैव केशव ॥ ३.१२.१३० ॥
હે કૃષ્ણ, હે કેશવ, ચાર કારણોથી તારે મારું સદા રક્ષણ કરવું જોઈએ: સંબંધથી, આદરથી, મિત્રતાથી અને તારી પ્રભુતાથી.
3.12.131
अथ तामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि नामिनि ॥ ३.१२.१३१ ॥
ત્યારે તે વીરોની સભામાં કૃષ્ણે તેને કહ્યું: જેમના પર તું ક્રોધિત છે, તેમની સ્ત્રીઓ આ રીતે જ રડશે.
3.12.132
बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान् ।
निहतान्वल्लभान्वीक्ष्य शयानान्वसुधातले ॥ ३.१२.१३२ ॥
બીભત્સુ (અર્જુન)ના બાણોથી ઢંકાયેલા, રક્તના પ્રવાહમાં ભીંજાયેલા, ધરતી પર સૂતેલા હણાયેલા પ્રિયજનોને જોઈને.
3.12.133
यत्समर्थं पाण्डवनां तत्करिष्यामि मा शुचः ।
सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥ ३.१२.१३३ ॥
પાંડવો માટે જે શક્ય છે તે હું કરીશ; શોક ન કર. સત્યથી તને વચન આપું છું, તું રાણીઓની રાણી થઈશ.
3.12.134
पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकली भवेत् ।
शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत् ॥ ३.१२.१३४ ॥
આકાશ પડે, હિમાલય તૂટે, પૃથ્વી ટુકડા થાય, સમુદ્ર સુકાઈ જાય; હે કૃષ્ણે, તોપણ મારું વચન વ્યર્થ નહીં થાય.
3.12.135
तच्छ्रुत्वा द्रौपदी वाक्यं प्रतिवाक्यमथाच्युतात् ।
साचीकृतमवैक्षत्सा पाञ्चाली मध्यमं पतिम् ॥ ३.१२.१३५ ॥
તે સાંભળીને દ્રૌપદીએ, અચ્યુત (કૃષ્ણ)ના પ્રતિવચન પછી, વાંકી નજરે પોતાના મધ્યમ પતિ (અર્જુન) તરફ જોયું.
3.12.136
आबभाषे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा ।
मा रोदीः शुभताम्राक्षि यदाह मधुसूदनः।
तथा तद्भविता देवि नान्यथा वरवर्णिनि ॥ ३.१२.१३६ ॥
હે મહારાજ! ત્યારે અર્જુને દ્રૌપદીને કહ્યું: હે શુભ-તામ્રનેત્રી, રડ નહીં. મધુસૂદને જે કહ્યું તે તેમ જ થશે, બીજી રીતે નહીં, હે દેવી, હે વરવર્ણિની.
3.12.137
अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम् ।
दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनिजयः ॥ ३.१२.१३७ ॥
હું દ્રોણને મારીશ; શિખંડી પિતામહ (ભીષ્મ)ને મારશે; ભીમસેન દુર્યોધનને, અને ધનંજય (અર્જુન) કર્ણને મારશે.
3.12.138
रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म रणए स्वसः ।
अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः ॥ ३.१२.१३८ ॥
રામ-કૃષ્ણનો આશ્રય લઈને આપણે રણમાં અજેય છીએ, બહેન. વૃત્રહંતા ઇન્દ્ર પણ યુદ્ધમાં જીતી ન શકે, તો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો શું કરશે?
3.12.139
इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपास्थितः ।
तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.१२.१३९ ॥
આમ કહેવાયા પછી, સામે ઊભેલા વીરો વાસુદેવ પાસે આવ્યા. તેમની વચ્ચે મહાબાહુ કેશવે આ વચન કહ્યું.