महाभारत · अध्याय 3.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.12.1
भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह ।
पाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने ॥ ३.१२.१ ॥
पाण्डव निर्वासित होऊन दुःखाने तप्त झाले आहेत हे ऐकून भोज, वृष्णी आणि अंधक एकत्र होऊन त्या महावनात आले.
3.12.2
पाञ्चालस्य च दायादो धृष्टकेतुश्च चेदिपः ।
केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः ॥ ३.१२.२ ॥
पांचाल राजाचा वारस धृष्टकेतू, चेदीराजा आणि लोकविख्यात महापराक्रमी केकय बंधू (आले).
3.12.3
वने द्रष्टुं ययुः पार्थान्क्रोधामर्षसमन्विताः ।
गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन् ॥ ३.१२.३ ॥
क्रोध आणि असहिष्णुतेने भरलेले ते वनात पार्थांना भेटायला गेले; धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची निंदा करीत म्हणाले, 'आपण काय करावे?'
3.12.4
वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः ।
परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्।
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठं विषण्णः केशवोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.४ ॥
वासुदेवाला पुढे ठेवून ते सर्व क्षत्रियश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिराभोवती बसले. कुरुश्रेष्ठाला अभिवादन करून खिन्न झालेले केशव बोलले.
3.12.5
दुर्योधनस्य कर्णस् शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ३.१२.५ ॥
दुर्योधन, कर्ण, दुरात्मा शकुनी आणि चौथ्या दुःशासनाचे रक्त पृथ्वी पिईल.
3.12.6
एतान्निहत्य समरे ये च तेषां पदानुगाः ।
तांश्च सर्वान्विनिर्जित्य सहितान्स नराधिपान् ॥ ३.१२.६ ॥
युद्धात यांना मारून, त्यांचे सर्व अनुयायी आणि त्या राजांसह सर्वांना पूर्णपणे जिंकून (पांडव राज्य करतील).
3.12.7
ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
निकृत्याऽभिचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः ॥ ३.१२.७ ॥
तेव्हा आपण सर्वजण धर्मराज युधिष्ठिराचा अभिषेक करू. आक्रमकाचा नाश करणे हाच हा सनातन धर्म आहे.
3.12.8
पार्तानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् ।
अर्जुनः शमयामास दिधक्षन्तमिव प्रजाः ॥ ३.१२.८ ॥
पृथेच्या पुत्रांवरील प्रेमामुळे संतापलेल्या जनार्दनाला अर्जुनाने शांत केले; ते जणू प्रजांना जाळू इच्छित होते.
3.12.9
संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेवेषु फल्गुनः ।
कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः ॥ ३.१२.९ ॥
अत्यंत संतप्त झालेल्या केशवाला पाहून फल्गुनाने पूर्वीच्या देवांमधील त्या सत्यकीर्ती महात्म्याची कर्मे सांगितली.
3.12.10
पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः ।
प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः ॥ ३.१२.१० ॥
अप्रमेय पुरुष, सत्य, अमिततेजस्वी, प्रजापतींचा पती, विष्णू, लोकनाथ, धीमान.
3.12.11
दशवर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः ।
व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने ॥ ३.१२.११ ॥
हे कृष्णा! दहा हजार वर्षे, जिथे संध्या होईल तेथेच ज्याचे घर अशा मुनीप्रमाणे तू पूर्वी गंधमादन पर्वतावर विचरण केलेस.
3.12.12
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
पुष्करेष्ववसः कृष्णं त्वमपो भक्षयन्पुरा ॥ ३.१२.१२ ॥
दहा हजार आणि शेकडो वर्षे; हे कृष्णा, पुष्कर सरोवरांवर तू वास केलास; पूर्वी केवळ पाणी पिऊन तू जगलास.
3.12.13
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन ।
अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ॥ ३.१२.१३ ॥
हे मधुसूदन! विशाला येथे, बदरीत, दोन्ही बाहू वर उचलून, एका पायावर उभा राहून, केवळ वायू भक्षण करून शंभर वर्षे तू राहिलास.
3.12.14
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः ।
आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रेद्वादशवार्षिके ॥ ३.१२.१४ ॥
हे कृष्णा! काळ्या हरिणाचे कातडे उत्तरीय म्हणून धारण करून, कृश आणि शिरांनी व्यापलेल्या शरीराने, सरस्वती तीरी बारा वर्षांच्या सत्रात तू होतास.
3.12.15
प्रभासमप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनार्चितम् ।
तत्र कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम् ॥ ३.१२.१५ ॥
हे कृष्णा! पुण्यजनांनी पूजिलेल्या प्रभास तीर्थाला पोहोचून, तेथे हे महातेजस्वी, दिव्य सहस्र वर्षे तू होतास.
3.12.16
आतिष्ठस्त्वमथैकेन पादेन नियमस्थितः ।
लोकप्रवृत्तिहेतोस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत् ॥ ३.१२.१६ ॥
तू तेव्हा नियमात स्थिर राहून एका पायावर उभा राहिलास. लोकप्रवृत्तीच्या हेतूने तू असे केलेस, असे व्यासांनी मला सांगितले.
3.12.17
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशवं ।
निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः ॥ ३.१२.१७ ॥
हे केशवा! तू सर्वभूतांचा क्षेत्रज्ञ, आदि आणि अंत आहेस. हे कृष्णा! तू तपांचा निधी आणि सनातन यज्ञ आहेस.
3.12.18
योगकर्ता हृषीकेशः सांख्यकर्ता सनातनः ।
शीलस्त्वं सर्वयोगानां करणं नियमस्य च ॥ ३.१२.१८ ॥
तू योगकर्ता, इंद्रियांचा स्वामी, सांख्यकर्ता सनातन आहेस. तूच सर्व योगांचा पाया आणि नियमाचे साधन आहेस.
3.12.19
निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ।
प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः ॥ ३.१२.१९ ॥
नरकाला वध करून, मणिकुंडले आणून, हे कृष्णा, तू प्रथम उत्पन्न झालेला पवित्र अश्व सोडलास.
3.12.20
कृत्वातत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित् ।
अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान् ॥ ३.१२.२० ॥
ते कर्म करून, लोकांमधील वृषभ असा तू सर्वलोकजेता आहेस; रणात एकत्र आलेल्या सर्व दैत्य-दानवांना तू वधलेस.
3.12.21
ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः ।
मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव ॥ ३.१२.२१ ॥
नंतर शचीपतीकडून सर्वेश्वरत्व मिळवून, हे महाबाहो केशवा, तू मानवांमध्ये प्रकट झाला आहेस.
3.12.22
स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप ।
ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः ॥ ३.१२.२२ ॥
तो तू, हे परंतपा, नारायण होऊन हरी होतास; ब्रह्मा, सोम, सूर्य, धर्म, धाता, यम आणि अग्नीही तूच आहेस.
3.12.23
वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः ।
अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम ॥ ३.१२.२३ ॥
वायू, वैश्रवण, रुद्र, काल, आकाश, पृथ्वी, दिशा; हे पुरुषोत्तमा, चराचराचा गुरू असा अज आणि स्रष्टा तूच आहेस.
3.12.24
तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरदक्षिणैः ।
अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने ॥ ३.१२.२४ ॥
हे देवा, तुरायण आदी यज्ञांनी, विपुल दक्षिणांसह, हे कृष्णा, महातेजस्वी, चैत्ररथ वनात तू यज्ञ केलास.
3.12.25
शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन ।
एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि दत्तवान् ॥ ३.१२.२५ ॥
हे जनार्दना, तेव्हा त्या यज्ञात प्रत्येकात तू शंभर शंभर लाख सुवर्ण पूर्णपणे दान दिलेस.
3.12.26
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन ।
त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो विभुः ॥ ३.१२.२६ ॥
हे यादवनंदना, तू अदितीचाही पुत्र होऊन इंद्रापेक्षा लहान, सर्वव्यापी विष्णू नावाने प्रसिद्ध झालास.
3.12.27
शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप ।
त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा । ॥ ३.१२.२७ ॥
हे परंतप कृष्णा, बालक होऊन तू आपल्या तेजाने तीन पावलांत स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वी व्यापलीस.
3.12.28
संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यस्यन्दने स्थितः ।
अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा ॥ ३.१२.२८ ॥
हे भूतात्म्या, स्वर्ग आणि आकाशात पोहोचून आदित्याच्या रथावर उभा राहून तू आपल्या स्वतःच्या तेजाने सूर्यालाही मागे टाकलेस.
3.12.29
प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषुतेषु त्वया विभो ।
अधर्मरुचयः कृष्ण निहताः शतशोऽसुराः ॥ ३.१२.२९ ॥
हे विभो, हे कृष्णा, हजारो अवतारांत, त्या त्या रूपांत, तुझ्याकडून अधर्मप्रिय शेकडो असुर मारले गेले.
3.12.30
सादिता मौखाः पाशा निशुम्भनरकौ हतौ ।
कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति ॥ ३.१२.३० ॥
मौखांचे पाश नष्ट झाले, निशुंभ आणि नरक मारले गेले, आणि प्राग्ज्योतिषपुराकडे जाणारा मार्ग पुन्हा सुरक्षित झाला.
3.12.31
जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो नृपैः सह ।
जरासन्धश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः ॥ ३.१२.३१ ॥
जारूथ्याचा आहुती, क्राथ, शिशुपाल, राजांसह, जरासंध, शैब्य आणि शतधन्वा हेही पराजित झाले.
3.12.32
तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।
अहार्षी रुक्मिणीं भैष्मीं रणे निर्जित्य रुक्मिणे ॥ ३.१२.३२ ॥
तसेच मेघगर्जनेसारख्या आवाजाच्या, सूर्यासारख्या तेजस्वी रथाने, रणात रुक्मीला जिंकून भीष्मकाची कन्या रुक्मिणी तू हरण केलीस.
3.12.33
इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान् ।
हतः सौभपतिः साल्वस्त्वया सौभं च पातितम् ॥ ३.१२.३३ ॥
कोपाने इन्द्रद्युम्न मारला गेला, यवन आणि कशेरुमानही मारले गेले; सौभपती साल्वाला तू मारलेस आणि सौभ नगरीही पाडलीस.
3.12.34
एवमेते युधि हता भूयश्चान्याञ्शृमुष्व ह ।
इरावत्यां हतो भोजः कार्तवीर्यसमो युधि।
गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ ॥ ३.१२.३४ ॥
असे हे युद्धात मारले गेले; आणखी इतरांचे ऐक. इरावतीवर कार्तवीर्यासमान भोज मारला गेला; गोपती आणि तालकेतू या दोघांनाही तू मारलेस.
3.12.35
तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन ।
द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि ॥ ३.१२.३५ ॥
हे जनार्दना! ती पवित्र, ऋषींना प्रिय असलेली भोगवती, तसेच द्वारका, आपल्या अधिकारात घेऊन तू समुद्राकडे नेशील.
3.12.36
न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन ।
त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु ॥ ३.१२.३६ ॥
हे मधुसूदना! तुझ्यात ना क्रोध आहे, ना मत्सर, ना असत्य; हे दाशार्हा! वाकड्या निर्दयतेला तुझ्यात कुठून स्थान असेल?
3.12.37
आसीनं चैत्यमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा ।
आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत ॥ ३.१२.३७ ॥
हे अच्युता, चैत्याच्या मध्यभागी बसलेल्या, स्वतःच्या तेजाने झळाळणाऱ्या तुझ्याजवळ येऊन सर्व ऋषींनी अभयाची याचना केली.
3.12.38
युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन ।
आत्मनैवात्मसात्कृत्वा जगदासीः परंतप ॥ ३.१२.३८ ॥
हे मधुसूदना, युगाच्या अंती सर्व भूतांना आवरून स्वतःमध्येच विलीन करून तू जगाला स्वतःत सामावून घेतलेस, हे परंतपा.
3.12.39
युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपद्मादजायत ।
ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदं सकलं जगत्।
तं हन्तुमुद्यतौ घोरौ दानवौ मधुकैटभौ ॥ ३.१२.३९ ॥
हे वार्ष्णेया, युगाच्या आरंभी तुझ्या नाभिकमलातून चराचराचा गुरू ब्रह्मा जन्मला; ज्याच्यापासून हे सर्व जग आहे. त्याला मारण्यास उग्र दानव मधु आणि कैटभ सिद्ध झाले.
3.12.40
तयोर्व्यतिक्रमं दृष्ट्वा क्रुद्धस्य भवतो हरेः ।
ललाटाज्जातवाञ्शंभुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥ ३.१२.४० ॥
त्यांचे उल्लंघन पाहून क्रुद्ध झालेल्या तुझ्या कपाळातून शूलपाणी, त्रिनेत्र शंभू जन्मले.
3.12.41
इत्थं तावपि देवेशौ त्वच्छरीरसमुद्भवौ ।
त्वन्नियोगकरावेताविति मे नारदोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.४१ ॥
अशा प्रकारे ते दोन्ही देवेशही तुझ्या शरीरातून उत्पन्न होऊन तुझी आज्ञा पाळणारे आहेत, असे मला नारदांनी सांगितले.
3.12.42
तथा नारायण पुरा क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
इष्टवांस्त्वं महासत्रं कृष्ण चैत्ररथे वने ॥ ३.१२.४२ ॥
तसेच हे नारायणा, पूर्वी भरपूर दक्षिणा असलेल्या यज्ञांनी, हे कृष्णा, चैत्ररथ वनात तू महासत्र केलेस.
3.12.43
नैवं परे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा ।
यानि कर्माणि देव त्वं बाल एव महाबलः ॥ ३.१२.४३ ॥
हे देवा, तू बालपणीच महाबलाने जी कर्मे केलीस, ती इतर कोणी, पुढे होणारे किंवा पूर्वी झालेले कोणी केली नाहीत व करणारही नाहीत.
3.12.44
कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् ।
वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह ॥ ३.१२.४४ ॥
हे पुंडरीकाक्षा, बलरामाच्या साहाय्याने तू हे केलेस; वैराज भवनात ब्रह्मदेवांसह तूही वास केलास.
3.12.45
एवमुक्त्वा महात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः ।
तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः ॥ ३.१२.४५ ॥
महात्मा कृष्णाला असे सांगून, कृष्णाचा आत्मारूप असलेला पांडव मौन धरून बसला; तेव्हा जनार्दन पार्थाला म्हणाले.
3.12.46
ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते ।
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥ ३.१२.४६ ॥
तू माझाच आहेस, मी तुझाच आहे; जे माझे ते तुझेच. जो तुझा द्वेष करतो तो माझा द्वेष करतो; जो तुझ्या मागे चालतो तो माझ्या मागे चालतो.
3.12.47
नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम् ।
काले लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी ॥ ३.१२.४७ ॥
हे दुर्धर्षा, तू नर आहेस; मी हरी नारायण आहे. योग्य काळी या लोकात आलेले नर-नारायण हे दोन ऋषी आपणच आहोत.
3.12.48
अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वं त्वत्तश्चाहं तथैव च ।
नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ ॥ ३.१२.४८ ॥
हे पार्था, तू माझ्याहून वेगळा नाहीस आणि मीही तुझ्याहून वेगळा नाही. हे भरतश्रेष्ठा, आपल्या दोघांमधील भेद जाणणे शक्य नाही.
3.12.49
इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षः पाण्डवं सुप्रियं वचः ।
प्रीयमाणो हृषीकेशस्तूष्णीं तत्र बभूव सः ॥ ३.१२.४९ ॥
असे बोलून, कमलनयन हृषीकेश, पाण्डवाला प्रिय वचन सांगून, प्रसन्न होऊन तेथे मौन राहिले.
3.12.50
एवमुक्ते तु वचने केशेवेन महात्मना ।
तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु ॥ ३.१२.५० ॥
महात्मा केशवाने असे वचन बोलल्यावर, त्या वीरांच्या सभेत, संतप्त राजांमध्ये...
3.12.51
धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता ।
पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सह।
अभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी ॥ ३.१२.५१ ॥
धृष्टद्युम्न इत्यादी वीर बंधूंनी वेढलेली पांचाली, यादवांसह बसलेल्या कमलनयनाजवळ जाऊन, शरण इच्छिणारी कृष्णा शरण देणाऱ्याला म्हणाली.
3.12.52
वासुदेव हृषीकेश वासवावरजाच्युत ।
देवदेवोसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५२ ॥
हे वासुदेवा, हृषीकेशा, वासवाच्या धाकट्या भावा, अच्युता! तू देवांचा देव आहेस, असे द्वैपायन म्हणाले.
3.12.53
पूर्वे प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् ।
स्रष्टारं सर्वलोकानामसितो देवलोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५३ ॥
पूर्वी प्रजा निर्माण करताना सर्व लोकांचा निर्माता असा एकमेव प्रजापती तुम्हाला म्हणतात, असे असित देवल म्हणाले.
3.12.54
विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन ।
यष्टात्वमसि त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५४ ॥
तू विष्णू आहेस, हे दुर्धर्षा; तू यज्ञ आहेस, हे मधुसूदना. तू यजमान आहेस, तूच पूजनीय आहेस, जामदग्न्य म्हणाल्याप्रमाणे.
3.12.55
ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च परुषोत्तम ।
सत्याद्यज्ञोसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५५ ॥
ऋषी तुला क्षमा आणि सत्य म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा. सत्यापासून यज्ञ उत्पन्न झाला; कश्यपांनी तुझ्याविषयी तसे सांगितले.
3.12.56
साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्वरेश्वर ।
लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत् ॥ ३.१२.५६ ॥
साध्य देवतांमध्येही आणि शिवांमध्येही श्रेष्ठ, हे ईश्वरांच्या ईश्वरा, हे लोकपालका, हे लोकेशा, नारदांनी तुझ्याविषयी जसे सांगितले तसे.
3.12.57
ब्रह्मशंकरशक्राद्यैर्देववृन्दैः पुनः पुनः ।
क्रीडसे त्वं नरव्याघ्र बालः क्रीडनकैरिव ॥ ३.१२.५७ ॥
ब्रह्मा, शंकर, इंद्र इत्यादी देववृंदांसह तू वारंवार खेळतोस, हे नरव्याघ्रा, बालक खेळण्यांनी खेळतो तसा.
3.12.58
द्यौश्च ते शिरसा व्याप्ता पद्भ्यां च पृथिवीप्रभो ।
जठरे खमिमे लोकाः पुरुषोसि सनातनः ॥ ३.१२.५८ ॥
स्वर्ग तुझ्या मस्तकाने व्यापलेले आहे आणि पृथ्वी तुझ्या पायांनी, हे पृथ्वीप्रभो. आकाश आणि हे लोक तुझ्या उदरात आहेत; तू सनातन पुरुष आहेस.
3.12.59
विद्यातपोभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम् ।
आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तमः ॥ ३.१२.५९ ॥
विद्या व तपाने तप्त झालेल्या, तपाने शुद्ध अंतःकरण असलेल्या, आत्मदर्शनाने तृप्त झालेल्या ऋषींमध्ये तूच श्रेष्ठ आहेस.
3.12.60
राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषर्षभ।
त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्च त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे ॥ ३.१२.६० ॥
युद्धात मागे न हटणाऱ्या, पुण्यकर्म करणाऱ्या, सर्वधर्मसंपन्न राजर्षींची तूच गती आहेस, हे पुरुषर्षभा. तू प्रभू आहेस, तू विभू आहेस, तू भूतात्मा आहेस; तूच कार्य करतोस.
3.12.61
लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशे दश ।
नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ३.१२.६१ ॥
लोकपाल आणि लोक, नक्षत्रे, दहा दिशा, आकाश, चंद्र आणि सूर्य — सर्व काही तुमच्यात प्रतिष्ठित आहे.
3.12.62
मंर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् ।
त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम् ॥ ३.१२.६२ ॥
हे महाबाहो, प्राण्यांचे मरण आणि देवांचे अमरत्व, लोकांचे सर्व कार्य — हे सर्व तुमच्यात प्रतिष्ठित आहे.
3.12.63
सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन ।
ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ३.१२.६३ ॥
हे मधुसूदना, प्रेमामुळे मी माझे दुःख तुम्हाला सांगते. तुम्ही सर्व प्राण्यांचे स्वामी आहात — दिव्य असोत वा मानव.
3.12.64
कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी ॥ ३.१२.६४ ॥
हे कृष्णा, हे विभो, पांडवांची पत्नी, तुमची सखी, धृष्टद्युम्नाची भगिनी अशा माझ्यासारख्या स्त्रीला सभेत कसे ओढले जाऊ शकते?
3.12.65
स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता ।
एकवस्त्रा विकृष्टाऽस्मि दुःखिता कुरुसंसदि ॥ ३.१२.६५ ॥
स्त्रीधर्माचे पालन करणारी मी, थरथरत, रक्ताने भिजलेली, एकाच वस्त्रात कुरुसभेत ओढली जाऊन दुःखी झाले.
3.12.66
राज्ञां मध्ये सभायां तु रजसाऽतिपरिप्लुता ।
दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः ॥ ३.१२.६६ ॥
राजांच्या मध्ये सभेत धुळीने पूर्ण माखलेल्या मला पाहून पापी मनाचे धृतराष्ट्रपुत्र हसले.
3.12.67
दासीभावेन मां भोक्तुमीष्सुते मधुसूदन ।
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेषु च वृष्णिषु ॥ ३.१२.६७ ॥
हे मधुसूदना, पांडुपुत्र, पांचाल आणि वृष्णी जिवंत असतानाही ते मला दासी करून भोगू इच्छितात.
3.12.68
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः ।
स्नुषा भवामि धर्मेण साऽहं दासीकृता बलात् ॥ ३.१२.६८ ॥
हे कृष्णा, मी धर्माने भीष्म आणि धृतराष्ट्र दोघांचीही सून आहे; तरीही बळजबरीने मला दासी केले गेले.
3.12.69
गर्हयेपाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान् ।
यत्क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ३.१२.६९ ॥
युद्धात श्रेष्ठ आणि महाबली अशा पांडवांची निंदा होवो; धर्मपत्नी आणि यशस्विनी अशा मला छळले जात असताना ते पाहत आहेत.
3.12.70
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस् च गाण्डिवम् ।
यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन ॥ ३.१२.७० ॥
भीमसेनाच्या बलाला धिक्कार असो; अर्जुनाच्या गांडीवालाही धिक्कार असो. हे जनार्दना, क्षुद्रांनी अपमानित केलेल्या मला या दोघांनी सहन केले.
3.12.71
शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा ।
यद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि ॥ ३.१२.७१ ॥
हा शाश्वत धर्ममार्ग आहे, जो सज्जनांनी सदैव आचरला आहे: पती अल्पबल असले तरी पत्नीचे रक्षण करतात.
3.12.72
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ ३.१२.७२ ॥
पत्नीचे रक्षण झाल्यास संतती सुरक्षित राहते; संततीचे रक्षण झाल्यास आत्मा (पती) सुरक्षित राहतो.
3.12.73
आत्मा हि जायेत तस्यां तस्मज्जाया भवत्युत ।
भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे ॥ ३.१२.७३ ॥
आत्मा तिच्यापासूनच जन्मतो, म्हणून ती पत्नी होते. पतीचेही रक्षण पत्नीने करायला हवे. मग माझ्या उदरातून…
3.12.74
नन्विमे शरणं प्राप्तं न त्यजन्ति कदाचन ।
ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः ॥ ३.१२.७४ ॥
शरण आलेल्यांचा हे कधीही त्याग करत नाहीत ना? पण शरण आलेल्या मला पाण्डवांनी साथ दिली नाही.
3.12.75
पञ्चभिः पतिभिर्जाताः कुमासरा मे महौजसः ।
एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्याऽस्मि जनार्दन ॥ ३.१२.७५ ॥
पाच पतींपासून माझे महातेजस्वी पुत्र जन्मले आहेत. हे जनार्दना, त्यांच्या पालनासाठीसुद्धा मी रक्षिली जायला हवी.
3.12.76
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिश्च शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ ३.१२.७६ ॥
युधिष्ठिरापासून प्रतिविन्ध्य, भीमापासून सुतसोम, अर्जुनापासून श्रुतकीर्ती आणि नकुलापासून शतानीक.
3.12.77
कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा च सर्वे सत्यपराक्रमा ।
प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः ॥ ३.१२.७७ ॥
सर्वात धाकट्या (सहदेवा) पासून श्रुतकर्मा, आणि सर्वजण सत्यपराक्रमी आहेत. हे कृष्णा, प्रद्युम्नाप्रमाणेच ते महारथी आहेत.
3.12.78
नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः ।
किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम् ॥ ३.१२.७८ ॥
हे धनुर्विद्येत श्रेष्ठ आणि युद्धात शत्रूंना अजेय नाहीत का? मग दुर्बल धृतराष्ट्रपुत्रांचे अत्याचार हे का सहन करतात?
3.12.79
अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा ।
सभायां परिकृष्टाऽहमेकवस्त्रा रजस्वला ॥ ३.१२.७९ ॥
अधर्माने राज्य हिरावून घेतले, सर्वांना दास केले; मी एकाच वस्त्रात, रजस्वला असताना सभेत फरफटत नेले गेले.
3.12.80
नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम् ।
अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन ॥ ३.१२.८० ॥
अर्जुन आणि भीम यांच्याखेरीज, किंवा तुझ्याखेरीज, दुसऱ्या कोणालाही गांडीव धनुष्याला प्रत्यंचा चढवता येणार नाही, हे मधुसूदना.
3.12.81
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य च पौरुषम् ।
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति ॥ ३.१२.८१ ॥
भीमसेनाच्या बलाला धिक्कार, पार्थाच्या पौरुषालाही धिक्कार; हे कृष्णा, जिथे दुर्योधन क्षणभरही जिवंत आहे.
3.12.82
य एतानाक्षिपद्राष्टात्सह मात्राऽविहिंसकान् ।
अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन ॥ ३.१२.८२ ॥
ज्याने या निरपराध बालकांना, त्यांच्या मातेसह, राज्यातून हाकलून दिले; ते पूर्वी अध्ययन करणारे आणि व्रतस्थ बालक असताना, हे मधुसूदना.
3.12.83
भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षिपयद्विषम् ।
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं रोमहर्षणम् ॥ ३.१२.८३ ॥
भीमसेनाच्या भोजनात त्या पापी माणसाने नवे, तीक्ष्ण, संग्रहित, रोमांच उभे करणारे कालकूट विष मिसळले.
3.12.84
तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन ।
सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम ॥ ३.१२.८४ ॥
ते विष अन्नासह कोणताही विकार न होता पचले, हे जनार्दना; हे महाबाहो, हे पुरुषोत्तमा, भीमाच्या शरीरात उरल्यामुळे.
3.12.85
प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम् ।
बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत् ॥ ३.१२.८५ ॥
प्रमाणकोटीवर विश्वासाने झोपलेल्या वृकोदराला (भीमाला) बांधून, हे कृष्णा, गंगेत टाकून ते नगराकडे परतले.
3.12.86
यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ॥ ३.१२.८६ ॥
कौन्तेय जागा झाला तेव्हा बंधने तोडून महाबाहू, महाबल भीमसेन उठला.
3.12.87
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तंचैनमदंशयत् ।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा ॥ ३.१२.८७ ॥
विषारी काळ्या सापांनी झोपलेल्याला त्याच्या सर्व अवयवांवर दंश केला; तरीही शत्रुहा मेला नाही.
3.12.88
प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत् ।
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान् ॥ ३.१२.८८ ॥
जागा होऊन कौन्तेयाने सर्व सापांना चिरडले; आपल्या प्रिय सारथ्यालाही हाताने मारले.
3.12.89
पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावते ।
शयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति ॥ ३.१२.८९ ॥
पुन्हा वारणावतात झोपलेल्या बालकांना, आर्येसह निजलेल्यांना कोणी जाळले? ते कार्य कोण करू शकेल?
3.12.90
यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता ॥ ३.१२.९० ॥
जेथे आर्या (माता) रडत आणि भयभीत होऊन पांडवांना हे बोलली; मोठ्या संकटात पडलेली, अग्नीने वेढलेली.
3.12.91
हा हतास्मि कुंतोन्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात् ।
अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह ॥ ३.१२.९१ ॥
अरेरे, मी नष्ट झाले! कुंती, आता या अग्नीपासून येथे मला शांती मिळेल का? अनाथ होऊन बालकां व पुत्रांसह मी नष्ट होईन.
3.12.92
तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः ।
आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः ॥ ३.१२.९२ ॥
तेथे वायुवेगासारखा पराक्रम असलेला महाबाहू भीम आर्येला व बंधूंनाही धीर देऊ लागला.
3.12.93
वैनतेयो यथा पक्षी गरुत्मान्पततांवरः ।
तथैवाभिपतिष्यामि भयंवो नेह विद्यते ॥ ३.१२.९३ ॥
विनतेचा पुत्र गरुड, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, जसा झेप घेतो तसाच मीही झेप घेईन; येथे तुम्हाला भय नाही.
3.12.94
आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च ।
अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च ॥ ३.१२.९४ ॥
डाव्या मांडीवर आर्येला, उजव्या हाताने राजाला, खांद्यांवर यमांना आणि पाठीवर बीभत्सूला बसवून.
3.12.95
सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान् ।
भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात् ॥ ३.१२.९५ ॥
तो वीर बलवान अचानक वेगाने उसळून सर्वांना उचलून घेऊन, आर्येला व बंधूंना अग्नीपासून मुक्त करता झाला.
3.12.96
ते रात्रौ प्रस्थितां सर्वे सह मात्रा यशस्विनः ।
अभ्यगच्छन्महारण्ये हिडिम्बवनमन्तिकात् ॥ ३.१२.९६ ॥
ते सर्व यशस्वी रात्री मातेसह प्रस्थान करून महारण्यात, हिडिंबवनाजवळ येऊन पोहोचले.
3.12.97
श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः ।
सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी ॥ ३.१२.९७ ॥
थकलेले, गाढ झोपेत असलेले ते सर्व तेथे मातेसह अत्यंत दुःखी होते. झोपलेल्या त्यांच्याजवळ हिडिंबा नावाची राक्षसी आली.
3.12.98
सा दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सुप्तान्मात्रा सह क्षितौ ।
हृच्छयेनाभिभूतात्मा भीमसेनमकामयत् ॥ ३.१२.९८ ॥
तेथे जमिनीवर मातेसह झोपलेल्या पांडवांना पाहून, हृदयात कामबाणाने व्याकुळ झालेल्या तिने भीमसेनाची इच्छा धरली.
3.12.99
भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्वउत्सङ्गे ततोऽबला ।
पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना ॥ ३.१२.९९ ॥
मग ती अबला भीमाचे पाय आपल्या मांडीवर ठेवून, आनंदित होऊन त्या कल्याणीने मृदू हातांनी ते चेपले.
3.12.100
तामबुद्ध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमः ।
पर्यपृच्छत तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते ॥ ३.१२.१०० ॥
अमेय आत्मा असलेल्या, सत्यपराक्रमी बलवान भीमाने तिला ओळखले; भीमाने तिला विचारले, 'हे निर्दोष स्त्री, इथे तुला काय हवे आहे?'
3.12.101
एवमुक्ता तु भीमेन राक्षसी कामरूपिणी ।
भीमसेनं महात्मानमाह चैवमनिन्दिता ॥ ३.१२.१०१ ॥
भीमाने असे विचारल्यावर इच्छारूप धारण करणारी राक्षसी, ती निर्दोष स्त्री, महात्मा भीमसेनाला असे म्हणाली.
3.12.102
पलायध्वमितः क्षिप्रं मम भ्रातैष वीर्यवान् ।
आगमिष्यति वो हन्तुं तस्माद्गच्छत माचिरम् ॥ ३.१२.१०२ ॥
इथून लवकर पळा! माझा हा पराक्रमी भाऊ तुम्हाला मारायला येईल; म्हणून विलंब न करता जा.
3.12.103
अथ भीमोऽभ्युवाचैनां साभिमानमिदं वचः ।
नोद्विजेयमहं तस्मान्निहनिष्येऽहमागतम् ॥ ३.१२.१०३ ॥
तेव्हा भीम अभिमानाने तिला म्हणाला — मी भिऊ नये; म्हणून आलेल्याला मी ठार मारीन.
3.12.104
तयोः श्रुत्वा तु संजल्पमागच्छद्राक्षसाधमः ।
भीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः ॥ ३.१२.१०४ ॥
त्या दोघांचे संभाषण ऐकून राक्षसांतील अधम तो आला; भयंकर रूप धारण करून, मोठ्या गर्जना करत, पाहण्यास भीषण.
3.12.105
केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम् ।
हिडिम्बे भक्षयिष्यामो न चिरं कर्तुमर्हसि ॥ ३.१२.१०५ ॥
कोणाशी बोलत आहेस? याला माझ्याजवळ आण. हिडिम्बे, आपण याला खाऊ; तू उशीर करू नयेस.
3.12.106
सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी ।
नैनमैच्छत्तदाकर्तुमनुक्रोशादनिन्दिता ॥ ३.१२.१०६ ॥
ती मनस्विनी, निर्दोष स्त्री करुणेने भरलेल्या हृदयाने तेव्हा त्याचे काही करू इच्छिली नाही; दयेमुळे.
3.12.107
स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकः ।
अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल ॥ ३.१२.१०७ ॥
तो नरभक्षक राक्षस भयंकर गर्जना करत, तेव्हा वेगाने भीमसेनावर धावला.
3.12.108
तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली ।
अगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः ॥ ३.१२.१०८ ॥
त्याच्यावर धावून, अत्यंत संतापलेल्या बलवान त्या राक्षसाने मोठ्या वेगाने आपल्या हाताने भीमसेनाचा हात धरला.
3.12.109
इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम् ।
संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम् ॥ ३.१२.१०९ ॥
इंद्राच्या वज्रासारखा स्पर्श असलेला, वज्रासारखा दृढ देह असलेला तो स्वतःला एकवटून अचानक भीमसेनाकडे हात उगारला.
3.12.110
गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनस्य रक्षसा ।
नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुद्ध्यद्वृकोदरः ॥ ३.१२.११० ॥
राक्षसाने भीमसेनाचा हात आपल्या हाताने धरला. महाबाहू वृकोदराला ते सहन झाले नाही आणि तेथेच तो क्रोधित झाला.
3.12.111
तदासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः ।
सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ ३.१२.१११ ॥
तेव्हा भीमसेन आणि हिडिंब यांच्यात भयंकर तुमुल युद्ध झाले—सर्व अस्त्रांत निपुण असलेले ते दोघे वृत्र आणि वासव यांच्यासारखे लढले.
3.12.112
विक्रीड्य सुचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ ।
निजघान महावीर्यस्तं तदा निर्बलं बली ॥ ३.१२.११२ ॥
हे निष्पापा! राक्षसासोबत बराच वेळ खेळल्यासारखे लढून महापराक्रमी बलवान भीमाने तेव्हा निर्बल झालेल्या त्याला ठार केले.
3.12.113
हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह ।
हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कटः ॥ ३.१२.११३ ॥
हिडिंबाला मारल्यानंतर भीम भावांसह निघाला; ज्या हिडिंबेपासून घटोत्कच जन्मला, तिला पुढे करून.
3.12.114
ततः संप्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा परंतपाः ।
एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः ॥ ३.१२.११४ ॥
तेव्हा शत्रूंना तापवणारे ते सर्व आईसह एकचक्रेकडे धावले; ब्राह्मणांच्या समूहांनी वेढलेले.
3.12.115
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रतः ।
ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाणअडवाः संशितव्रताः ॥ ३.१२.११५ ॥
प्रस्थानाच्या वेळी व्यास त्यांचे मंत्री होते, त्यांच्या प्रिय आणि हितात रत होते. मग दृढव्रती पांडव एकचक्रेला गेले.
3.12.116
तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम् ।
पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम् ॥ ३.१२.११६ ॥
तेथेही त्यांना बक नावाचा महाबलवान नरभक्षक भेटला; तो भयंकर होता, हिडिंबासारखा.
3.12.117
तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ ॥ ३.१२.११७ ॥
त्या उग्र राक्षसालाही मारून, योद्ध्यांत श्रेष्ठ भीम सर्व भावांसह द्रुपदाच्या नगरात गेला.
3.12.118
लब्धाऽहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना ।
यथा त्वया जिता कृष्णरुक्मिणी भीष्मकात्मजा ॥ ३.१२.११८ ॥
मलाही तिथेच, तिथे वास्तव्य करणाऱ्या सव्यसाची अर्जुनाने मिळवले; जसे तू भीष्मकाची कन्या रुक्मिणी जिंकलीस, हे कृष्णा.
3.12.119
एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताऽहं मधुसूदन ।
स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा न सुकरं परैः ॥ ३.१२.११९ ॥
अशा प्रकारे उत्तम युद्धात पार्थाने मला जिंकले, हे मधुसूदना. स्वयंवरात मोठे कर्म करणे इतरांना सोपे नाही.
3.12.120
एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमाना सुदुःखिता ।
निवसाम्यार्यया हीना कृष्ण धौम्यपुरःसुरा ॥ ३.१२.१२० ॥
अशा प्रकारे अनेक क्लेशांनी पीडित, अत्यंत दुःखी, आर्येविना मी राहते आहे, हे कृष्णा, धौम्याला पुढे ठेवून.
3.12.121
त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः ।
निहीनैः परिक्लिश्यन्ति समुपेक्षन्ति मां कथं। ॥ ३.१२.१२१ ॥
हे सिंहासारखे पराक्रमी आहेत, पराक्रमात शत्रूंहून श्रेष्ठ आहेत. तरीही नीच लोकांकडून छळले जात आहेत; मला असे उपेक्षेने का पाहत आहेत?
3.12.122
एतादृशानि दुःखानि महन्ती दुर्बलीयसाम् ।
दीर्घकालं प्रदीप्ताऽस्मि पापानां पापकर्मणाम् ॥ ३.१२.१२२ ॥
पापी आणि पापकर्म करणाऱ्या दुर्बलांनी दिलेल्या अशा महान दुःखांनी मी दीर्घकाळ होरपळत आहे.
3.12.123
कुले महतिजाताऽस्मि दिव्येन विधिना किल ।
पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः ॥ ३.१२.१२३ ॥
महान कुलात, दैवी विधानानुसारच मी जन्मले. पांडवांची प्रिय पत्नी आणि महात्मा पांडूची सून आहे.
3.12.124
केशग्रहमनुप्राप्ता का नु जीवेत मादृशी ।
पञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन ॥ ३.१२.१२४ ॥
हे मधुसूदना, इंद्रासमान पाच जण पाहत असताना केस धरून ओढल्या गेलेल्या माझ्यासारखी स्त्री कशी जगू शकेल?
3.12.125
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना ।
पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी ॥ ३.१२.१२५ ॥
असे बोलून कृष्णेने हाताने मुख झाकून रडू लागली; कमळकळीसारख्या तेजस्वी, कोमल हाताने, मृदू बोलणारी ती.
3.12.126
स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ ।
अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ३.१२.१२६ ॥
खाली लोंबणारे तिचे पुष्ट, सुडौल, शुभलक्षणी स्तन दुःखातून आलेल्या अश्रुबिंदूंनी भिजले; पांचाली अश्रूंचा वर्षाव करू लागली.
3.12.127
चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनःपुनः ।
बाष्पपूर्णेन कणअठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत् ॥ ३.१२.१२७ ॥
डोळे पुसत, वारंवार उसासे टाकत, अश्रूंनी भरलेल्या कंठाने क्रुद्ध होऊन ती म्हणाली.
3.12.128
नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा न च बान्धवाः ।
न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं मधुसूदन ॥ ३.१२.१२८ ॥
हे मधुसूदना, माझे पती नाहीत, पुत्र नाहीत, बांधव नाहीत, भाऊ नाहीत, पिता नाहीत, आणि तूही नाहीस.
3.12.129
ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत् ।
न च मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा ॥ ३.१२.१२९ ॥
नीच लोकांनी अपमानित केलेल्या मला तुम्ही शोकरहित असल्यासारखे दुर्लक्षित केलेत; तेव्हा कर्ण हसला होता, त्यामुळे माझे दुःख शांत होत नाही.
3.12.130
चतुर्भिः कारणैः कृष्ण त्वया रक्ष्याऽस्मि नित्यशः ।
संबन्धाद्गौरवात्सख्यात्प्रभुत्वेनैव केशव ॥ ३.१२.१३० ॥
हे कृष्णा, हे केशवा, चार कारणांनी तू मला नेहमी रक्षण करावेस: नात्यामुळे, आदरामुळे, मैत्रीमुळे आणि तुझ्या प्रभुत्वामुळे.
3.12.131
अथ तामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि नामिनि ॥ ३.१२.१३१ ॥
तेव्हा त्या वीरांच्या सभेत कृष्णाने तिला म्हटले: ज्यांच्यावर तू रागावली आहेस, त्यांच्या स्त्रिया अशाच रडतील.
3.12.132
बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान् ।
निहतान्वल्लभान्वीक्ष्य शयानान्वसुधातले ॥ ३.१२.१३२ ॥
बीभत्सूच्या (अर्जुनाच्या) बाणांनी आच्छादलेल्या, रक्ताच्या प्रवाहात न्हालेल्या, भूमीवर पडलेल्या मारल्या गेलेल्या प्रियजनांना पाहून.
3.12.133
यत्समर्थं पाण्डवनां तत्करिष्यामि मा शुचः ।
सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥ ३.१२.१३३ ॥
पाण्डवांना जे शक्य आहे ते मी करीन; शोक करू नकोस. खरोखर तुला वचन देतो, तू राण्यांची राणी होशील.
3.12.134
पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकली भवेत् ।
शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत् ॥ ३.१२.१३४ ॥
आकाश कोसळो, हिमालय ढासळो, पृथ्वी तुकडे होवो, समुद्र आटो; हे कृष्णे, तरी माझे वचन व्यर्थ होणार नाही.
3.12.135
तच्छ्रुत्वा द्रौपदी वाक्यं प्रतिवाक्यमथाच्युतात् ।
साचीकृतमवैक्षत्सा पाञ्चाली मध्यमं पतिम् ॥ ३.१२.१३५ ॥
हे ऐकून द्रौपदीने, अच्युताच्या (कृष्णाच्या) प्रतिवचनानंतर, तिरक्या दृष्टीने आपला मध्यम पती (अर्जुन) याच्याकडे पाहिले.
3.12.136
आबभाषे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा ।
मा रोदीः शुभताम्राक्षि यदाह मधुसूदनः।
तथा तद्भविता देवि नान्यथा वरवर्णिनि ॥ ३.१२.१३६ ॥
हे महाराजा! तेव्हा अर्जुन द्रौपदीला म्हणाला: हे शुभ-ताम्रनेत्रे, रडू नकोस. मधुसूदनाने जे सांगितले तसेच होईल, इतर नाही, हे देवी, हे वरवर्णिनी.
3.12.137
अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम् ।
दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनिजयः ॥ ३.१२.१३७ ॥
मी द्रोणाला मारीन; शिखंडी पितामहाला (भीष्माला) मारील; भीमसेन दुर्योधनाला, आणि धनंजय (अर्जुन) कर्णाला मारील.
3.12.138
रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म रणए स्वसः ।
अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः ॥ ३.१२.१३८ ॥
राम-कृष्णांचा आश्रय घेतल्यामुळे आपण रणांगणात अजेय आहोत, बहिणी. वृत्रहंता इंद्रालाही युद्धात जिंकता येत नाही, तर धृतराष्ट्राचे पुत्र काय करू शकतील?
3.12.139
इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपास्थितः ।
तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.१२.१३९ ॥
असे सांगितल्यावर, समोर उभे असलेले वीर वासुदेवाजवळ आले. त्यांच्या मध्ये महाबाहू केशवाने हे वचन सांगितले.