महाभारत · अध्याय 3.127
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.127.1
मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
कथं जातो महाब्रह्मन्यौवनाश्वो नृपोत्तमः ॥ ३.१२७.१ ॥
राजांमध्ये सिंह असलेला मान्धाता त्रिलोकांत प्रसिद्ध आहे. हे महाब्राह्मणा, श्रेष्ठ राजा यौवनाश्वापासून तो कसा जन्मला?
3.127.2
कथं चैनां परां ख्यातिं प्राप्तवानमितद्युतिः ।
यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः ॥ ३.१२७.२ ॥
अमित तेजस्वी त्याने ही परम कीर्ती कशी मिळवली? ज्याच्या अधीन महात्मा विष्णूप्रमाणे तिन्ही लोक होते, तो कसा?
3.127.3
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः ।
सत्यकीर्तेर्हि मान्धातुः कथ्यमानं त्वयाऽनघ ॥ ३.१२७.३ ॥
हे निष्पाप, सत्यकीर्ती त्या बुद्धिमान मान्धात्याचे हे चरित्र तुझ्याकडून सांगितले जात असलेले मला ऐकायचे आहे.
3.127.4
यथा मान्धातृशब्दश्च तस्य शक्रसमद्युते ।
जन्म चाप्रतिवीर्यस् कुशलो ह्यसि भाषितुम् ॥ ३.१२७.४ ॥
हे इंद्रासमान तेजस्वी, मान्धाता हे नाव कसे पडले आणि त्याचा जन्म कसा झाला हे सांगण्यास तू कुशल आहेस, हे अतुल पराक्रमी.
3.127.5
शृणुष्वावहितो राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते ॥ ३.१२७.५ ॥
हे राजा, त्या महात्मा राजाची कथा लक्षपूर्वक ऐक; ज्यामुळे मान्धाता हे नाव जगात गायिले जाते.
3.127.6
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो युवनाश्वो महीपतिः ।
सोऽयजत्पृथिवीपालः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ३.१२७.६ ॥
इक्ष्वाकू वंशात जन्मलेला यौवनाश्व, पृथ्वीपालक राजा, त्याने प्रचुर दक्षिणा असलेल्या यज्ञांनी यजन केले.
3.127.7
अश्वमेधसहस्रं च प्राप्य धर्मभृतांवरः ।
अन्यैश्च क्रतुभिर्मुख्यैरयजत्स्वाप्तदक्षिणैः ॥ ३.१२७.७ ॥
हजार अश्वमेध यज्ञ प्राप्त करून, धर्मधारकांत श्रेष्ठ असलेल्या त्यांनी इतर प्रमुख यज्ञांनीही यजन केले, भरपूर दक्षिणांसह.
3.127.8
अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा महाव्रतः ।
मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं वनित्यो बभूव ह।
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मवान् ॥ ३.१२७.८ ॥
परंतु अपत्यहीन त्या राजर्षीने, महात्म्याने व महाव्रती असलेल्याने, राज्य मंत्र्यांवर सोपवून वनवासी झाला. शास्त्रविहित विधीने, आत्मसंयमी होऊन त्याने स्वतःला योजले.
3.127.9
स कदाचिन्नृपो राजन्नुपवासेन दुःखितः ।
पिपासाशुष्कहृदयः प्रविवेशाश्रमं भृगोः ॥ ३.१२७.९ ॥
एके दिवशी तो राजा, हे राजा, उपवासाने दुःखी होऊन, तहानेने शुष्क हृदयाने भृगूच्या आश्रमात प्रविष्ट झाला.
3.127.10
तामेव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः ।
इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षिः पुत्रकारणात् ॥ ३.१२७.१० ॥
त्याच रात्री, हे राजेंद्रा, महात्मा भृगुपुत्र महर्षींनी पुत्रप्राप्तीसाठी सौद्युम्नीसाठी इष्टी केली.
3.127.11
संभृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान् ।
तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः ॥ ३.१२७.११ ॥
मंत्रांनी पवित्र केलेल्या पाण्याने भरलेला एक मोठा कलश तिथे होता, हे राजेंद्रा, आधीच एकाग्रतेने ठेवलेला.
3.127.12
यत्प्राश्य प्रसवेत्तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम् ।
तद्वारि विहितं राजन्यस्मिन्नासीत्सुसंस्कृतम्।
तं न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः ॥ ३.१२७.१२ ॥
ते प्राशन केल्याने त्यांची पत्नी इंद्रासमान पुत्राला जन्म देईल, हे राजा. विहित केलेले ते पाणी त्यात व्यवस्थित तयार केले होते. तो कलश वेदीवर ठेवून ते महर्षी निजले.
3.127.13
रात्रिजागरणाच्छ्रान्तान्सौद्युम्निः समतीत्य तान् ।
शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पानीयार्थी भृशं नृपः।
तं प्रविश्याश्रमं शान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत ॥ ३.१२७.१३ ॥
रात्रभर जागरणामुळे थकलेल्या त्या मुनींना ओलांडून, कोरड्या घशाचा आणि तहानेने व्याकूळ झालेला सौद्युम्नि राजा पाण्याची अत्यंत इच्छा धरून शांत आश्रमात शिरला आणि पाणी मागू लागला.
3.127.14
तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा ।
नाश्रौषीत्कश्चन तदा शकुनेरिव वाशतः ॥ ३.१२७.१४ ॥
कोरड्या घशाने ओरडणाऱ्या त्या थकलेल्या राजाची हाक तेव्हा कोणीही ऐकली नाही, जणू पक्ष्याची हाक.
3.127.15
ततस्तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः ।
अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत् ॥ ३.१२७.१५ ॥
तेव्हा पाण्याने भरलेला तो कलश पाहून तो राजा वेगाने त्याच्याकडे धावला, पाणी पिऊन त्याने तो खाली ठेवला.
3.127.16
स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासार्तो महीपतिः ।
निर्वाणमगमद्धीमान्सुसुखी चाभवत्तदा ॥ ३.१२७.१६ ॥
थंड पाणी पिऊन तहानेने व्याकूळ झालेला तो बुद्धिमान राजा तृप्त झाला आणि तेव्हा अत्यंत सुखी झाला.
3.127.17
ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त मुनयः सतपोधनाः ।
निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते ॥ ३.१२७.१७ ॥
तेव्हा ते तपोधन मुनी जागे झाले; त्या सर्वांनी पाण्याविना असलेला तो कलश पाहिला.
3.127.18
कस्य कर्मेदमिति ते पर्यपृच्छन्समागताः ।
युवनाश्वो ममेत्येवं सत्यं समभिपद्यत ॥ ३.१२७.१८ ॥
'हे कोणाचे कर्म?' असे विचारत जमलेल्या मुनींनी विचारले; युवनाश्व म्हणाला, 'हे माझे आहे'; अशा प्रकारे सत्य मान्य झाले.
3.127.19
न युक्तमिति तं प्राह भगवान्भार्गवस्तदा ।
सुतार्थं स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव संभृताः ॥ ३.१२७.१९ ॥
तेव्हा भगवान भार्गव त्याला म्हणाले, 'हे योग्य नाही. पुत्रासाठीच हे जल ठेवले होते आणि तपाने ते संचित केले होते.'
3.127.20
मया ह्यत्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम् ।
पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम ॥ ३.१२७.२० ॥
हे राजर्षी, महाबल पराक्रमी, तुझ्या पुत्रासाठी मीच कठोर तप आचरून येथे ब्रह्मतेज स्थापित केले होते.
3.127.21
महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वितः ।
यः शक्रमपि वीर्येण गमयेद्यमसादनम् ॥ ३.१२७.२१ ॥
तो महाबल, महावीर्य आणि तपोबलसंपन्न असेल; आपल्या पराक्रमाने तो इंद्रालाही यमलोकी पाठवू शकेल.
3.127.22
अनेन विधिना राजन्मयैतदुपपादितम् ।
अब्भक्षणं त्वया राजन्न युक्तं कृतमद्य वै ॥ ३.१२७.२२ ॥
या विधीने, हे राजा, मी हे सिद्ध केले होते. पण हे राजा, तू आज जे पाणी प्यालास ते योग्य केले नाहीस.
3.127.23
न त्वद्य शक्यमस्माभिरेतत्कर्तुमतोऽनय्था ।
नूनं दैवकृतं ह्येतद्यदेवं कृतवानसि ॥ ३.१२७.२३ ॥
पण आता आम्हाला हे करणे शक्य नाही; अन्यथा होऊ शकत नाही. निश्चितच हे दैवाने घडवलेले आहे, जे तू असे केलेस.
3.127.24
पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः ।
आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसंभृताः ॥ ३.१२७.२४ ॥
हे महाराजा, तहानलेल्या अवस्थेत तू जे पाणी प्यालास — विधी आणि मंत्रांनी सिद्ध केलेले आणि माझ्या तपाच्या वीर्याने संचित केलेले.
3.127.25
ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमीदृशं जनयिष्यसि ।
विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम् ॥ ३.१२७.२५ ॥
तू स्वतः त्यांच्यापासून असा एक पुत्र जन्माला घालशील. तेथे आम्ही तुझ्यासाठी परम अद्भुत यज्ञ करू.
3.127.26
यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान् ।
न च प्राणैर्महाराज वियोगस्ते भविष्यति ॥ ३.१२७.२६ ॥
पराक्रमी राजा, तू इंद्रासमान पुत्र जन्माला घालशील. महाराजा, तुझा प्राणांशी वियोग होणार नाही.
3.127.27
मा खिदस्त्वं हि राजेनद्र दैवं हि बलवत्तरम् ।
गर्भधारणजं वाऽपि न खेदं समवाप्स्यसि ॥ ३.१२७.२७ ॥
हे राजेंद्रा, तू खेद करू नकोस; कारण दैव अधिक बलवान आहे. गर्भधारणेमुळे होणारा खेदही तुला प्राप्त होणार नाही.
3.127.28
ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः ।
वामं पार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इव स्थितः ॥ ३.१२७.२८ ॥
नंतर शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्या महात्मा राजाची डावी बाजू फोडून सूर्यासारखा पुत्र प्रकट झाला.
3.127.29
निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत् ।
युवनाश्वं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३.१२७.२९ ॥
महातेजस्वी तो बाहेर पडला; मृत्यूने त्याला स्पर्श केला नाही. नरपती युवनाश्वासाठी ते जणू अद्भुत झाले.
3.127.30
ततः शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत् ।
ततो देवा महेन्द्रं तमपृच्छन्धास्यतीति किम् ॥ ३.१२७.३० ॥
नंतर महातेजस्वी इंद्र त्याला पाहण्याच्या इच्छेने आला. मग देवांनी महेंद्राला विचारले, "हा काय पिणार?"
3.127.31
प्रदेशिनीं ततोऽस्यास्ये शक्रः समभिसंदधे ।
मामयं धास्यतीत्येवं भाषिते चैव वज्रिणा।
मांधातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः ॥ ३.१२७.३१ ॥
मग इंद्राने त्याच्या तोंडात आपले तर्जनी बोट घातले. "हा मला पिईल" असे वज्रधारी म्हणाला, आणि इंद्रासह देवांनी त्याचे नाव "मांधाता" ठेवले.
3.127.32
प्रदेशिनीं शक्रदत्तामाखाद्य स शिशुस्तदा ।
अवर्धत महातेजाः किष्कून्राजंस्त्र्योदश ॥ ३.१२७.३२ ॥
शक्राने दिलेले ते तर्जनी बोट चोखून तो महातेजस्वी बालक, हे राजा, तेरा किष्कु इतका वाढला.
3.127.33
वेदास्तं सधनुर्वेदा दिव्यान्स्त्राणि चेश्वरम् ।
उपतस्थुर्महाराजं ध्यातमात्राणि सर्वशः ॥ ३.१२७.३३ ॥
वेद, धनुर्वेदासह आणि दिव्य अस्त्रे, ध्यान करताच पूर्णपणे त्या महाराजा, ईश्वराजवळ उपस्थित झाली.
3.127.34
धनुराजगवं नाम शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये ।
अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपशिश्रियुः ॥ ३.१२७.३४ ॥
आजगव नावाचे धनुष्य, शिंगांपासून उत्पन्न झालेले बाण आणि अभेद्य कवच, हे सर्व तत्काळ त्याच्याकडे आले.
3.127.35
सोऽभिषिक्तो भगवता स्वयं शक्रेण भारत ।
धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन्विष्णुरिव विक्रमैः ॥ ३.१२७.३५ ॥
भगवान शक्राने स्वतः त्याचा अभिषेक केला. हे भारता, विष्णू जसा पराक्रमाने जिंकतो, तसा त्याने धर्माने तिन्ही लोक जिंकले.
3.127.36
तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः ।
रत्नानि चैव राजर्षिं स्वयमेवोपतस्थिरे ॥ ३.१२७.३६ ॥
त्या महात्म्याचे अप्रतिहत चक्र फिरू लागले आणि रत्ने स्वतःहून त्या राजर्षीजवळ आली.
3.127.37
तस्येयं वसुसंपूर्णा वसुधा वसुधाधिप ।
तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥ ३.१२७.३७ ॥
हे पृथ्वीपते, संपत्तीने परिपूर्ण ही पृथ्वी त्याचीच होती. त्याने अनेक प्रकारचे यज्ञ केले, ज्यांत भरपूर दक्षिणा दिली गेली.
3.127.38
चितचैत्यो महातेजा धर्मान्प्राप्य च पुष्कलान् ।
शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युतिः ॥ ३.१२७.३८ ॥
महातेजस्वी चित्रचैत्याने विपुल धर्मफळे मिळवून, हे राजा, इंद्राचे अर्धासन प्राप्त केले; तो अमित तेजस्वी होता.
3.127.39
एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता ।
विजिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना ॥ ३.१२७.३९ ॥
नेहमी धर्मात निष्ठ असलेल्या त्या बुद्धिमान राजाने एकाच दिवसात, केवळ आज्ञेनेच, रत्नाकर आणि बंदरांसह पृथ्वी जिंकली.
3.127.40
तस्य चैत्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम् ।
चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत्किंचिदनावृतम् ॥ ३.१२७.४० ॥
हे महाराजा, त्याच्या यज्ञस्तंभांनी आणि दक्षिणायुक्त यज्ञांनी चार सीमांपर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीत काहीही अनावृत राहिले नाही.
3.127.41
तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना ।
ब्राह्मणेभ्यो महाराज दत्तानीति प्रचक्षते ॥ ३.१२७.४१ ॥
त्या महात्म्याने, हे महाराजा, ब्राह्मणांना दहा हजार पद्मे आणि गायी दान दिल्या असे म्हटले जाते.
3.127.42
तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना ।
वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः ॥ ३.१२७.४२ ॥
त्या महात्म्याने बारा वर्षांच्या अनावृष्टीत, पिकांच्या वाढीसाठी, वज्रपाणी इंद्र पाहत असताना पाऊस पाडला.
3.127.43
तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान् ।
शर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः ॥ ३.१२७.४३ ॥
सोमकुलात जन्मलेल्या, गांधारांच्या महान अधिपतीला, गर्जणाऱ्या महामेघाप्रमाणे चिरडून त्याने बाणांनी ठार केले.
3.127.44
प्रजाश्चतुर्विधास्तेन त्राता राजन्कृतात्मना ।
तेनात्मतपसा लोकास्तापिताश्चातितेजसा ॥ ३.१२७.४४ ॥
हे राजा, संयतात्म्या त्याने चार प्रकारच्या प्रजेचे रक्षण केले; त्याच्या आत्मतपाने व अतितेजाने लोक तापले.
3.127.45
तस्यैतद्देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः ।
यस्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रेस्य मध्यतः ॥ ३.१२७.४५ ॥
सूर्यासारख्या तेजस्वी त्याचे हे देवयज्ञस्थान आहे; कुरुक्षेत्राच्या मध्यभागी, अत्यंत पुण्य प्रदेशात ते आहे.
3.127.46
तथा त्वमपि राजेन्द्र मान्धातेव महीपतिः ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गलोकं गमिष्यसि ॥ ३.१२७.४६ ॥
हे राजेंद्रा, तूही मांधात्याप्रमाणे महीपती आहेस; धर्माचरण करून पृथ्वीचे रक्षण कर, तर स्वर्गलोकाला जाशील.
3.127.47
एतत्ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत् ।
जन्म चाग्र्यं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ३.१२७.४७ ॥
हे महीपाला, तू मला विचारलेले मांधात्याचे महान चरित्र आणि त्याचा श्रेष्ठ जन्म — हे सर्व तुला सांगितले गेले.
3.127.48
एवमुक्तः स कौन्तेयो लोमशेन महर्षिणा ।
पप्रच्छानन्तरं भूयः सोमकं प्रति भारत ॥ ३.१२७.४८ ॥
महर्षी लोमशांनी असे सांगितल्यावर कौन्तेय, हे भारता, नंतर पुन्हा सोमकाविषयी विचारते झाले.