Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.131

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.131.1

अस्मिन्किल स्वयं राजन्निष्टवान्वै प्रजापतिः ।
सत्रमिष्टीकृतं नाम पुरा वर्षसहस्रिकम् ॥ ३.१३१.१ ॥

लोमश ने कहा: हे राजन्, इसी स्थान पर स्वयं प्रजापति ने यज्ञ किया था। पूर्वकाल में उन्होंने 'सत्र' नामक एक हज़ार वर्षों तक चलने वाला यज्ञ सम्पन्न किया था।

3.131.2

अम्बरीषश्च नाभाग इष्टवान्यमुनामनु ।
यत्रेष्ट्वा दशपद्मानि सदस्येभ्योऽभिसृष्टवान् ॥ ३.१३१.२ ॥

नाभाग-पुत्र अम्बरीष ने यमुना के तट पर यज्ञ किया, जहाँ यज्ञ करके उन्होंने यज्ञ-सदस्यों को दस पद्म (धन) दान किए।

3.131.3

यज्ञैश्च तपसा चैव परां सिद्धिमवाप सः ।
देशश्च नाहुषस्यायं य़ज्वनः पुण्यकर्मणः ॥ ३.१३१.३ ॥

यज्ञों और तप के द्वारा उसने परम सिद्धि प्राप्त की। यह स्थान नहुष-पुत्र यज्ञकर्ता और पुण्यकर्मी (ययाति) का है।

3.131.4

सार्वभौमस्य कौन्तेय ययातेरमितौजसः ।
स्पर्धमानस्य शक्रेण तस्येदं यज्ञवास्त्विह ॥ ३.१३१.४ ॥

हे कौन्तेय, यह यहाँ उस अमित तेजस्वी सार्वभौम ययाति का यज्ञ-स्थल है, जो इन्द्र से स्पर्धा करता था।

3.131.5

पश्य नानाविधाकारैरग्निभिर्निचितां महीम् ।
मज्जन्तीमिव चाक्रान्तां ययातेर्यज्ञकर्मभिः ॥ ३.१३१.५ ॥

देखो, यज्ञ-कर्मों से ययाति की आक्रान्त यह पृथ्वी नाना प्रकार की आकृतियों वाली अग्नियों से ढकी है, मानो डूब रही हो।

3.131.6

एषा शम्येकपत्रा सा शकटं चैतदुत्तमम् ।
पश्य रामह्रदानेतान्पश्य नारायणाश्रमम् ॥ ३.१३१.६ ॥

यह एकपत्रा शमी है, वह उत्तम शकट है। देखो, ये परशुराम के सरोवर हैं, देखो नारायण का आश्रम।

3.131.7

एतच्चर्चीकपुत्रस्य योगैर्विचरतो महीम् ।
प्रसर्पणं महीपाल रौप्यायाममितौजसः ॥ ३.१३१.७ ॥

हे महीपाल, यह चर्चीक के पुत्र का, योग के द्वारा पृथ्वी पर विचरण करते हुए, अमितौजस्वी का रजत-विस्तार वाला मार्ग है।

3.131.8

अत्रानुवंशं पठतः शृणु मे कुरुनन्दन ।
उलूखलैराभरणैः पिशची यदभाषत ॥ ३.१३१.८ ॥

यहाँ मैं वंश-परम्परा पढ़ता हूँ, हे कुरुनन्दन, सुनो—ओखली और आभूषणों के विषय में पिशाची ने जो कहा था।

3.131.9

युगन्धरे दधि प्राश्य उषित्वा चाच्युतस्थले ।
तद्वद्भूतलये स्नात्वा सपुत्रा वस्तुमर्हसि ॥ ३.१३१.९ ॥

युगन्धर में दही खाकर और अच्युतस्थल पर निवास करके, तथा उसी प्रकार भूतलय में स्नान करके, तुम्हें पुत्रों सहित वहाँ निवास करना उचित है।

3.131.10

एकरात्रमुवित्वेह द्वितीयं यदि वत्स्यसि ।
एतद्वै ते गदेवावृत्तं रात्रौ वृत्तमितोऽन्यथा ॥ ३.१३१.१० ॥

यदि तुम यहाँ एक रात रहकर दूसरी रात भी रहोगे, तो यह तुम्हारे लिए वैसा ही होगा जैसा कहा गया है; अन्यथा रात्रि में आचरण यहाँ से भिन्न होगा।

3.131.11

अद्य चात्र निवत्स्यामः क्षपां भरतसत्तम ।
द्वारमेतत्तु कौन्तेय कुरुक्षेत्रस्य भारत ॥ ३.१३१.११ ॥

आज हम यहीं रात बिताएँगे, हे भरतश्रेष्ठ। हे कौन्तेय, यही कुरुक्षेत्र का द्वार है, हे भारत।

3.131.12

अत्रैव नाहुषो राजा राजन्क्रतुभिरिष्टवान् ।
ययातिर्बहुरत्नौर्घर्यत्रेन्द्रो मुदमभ्यगात् ॥ ३.१३१.१२ ॥

यहीं नहुष-पुत्र राजा ययाति ने हे राजन्, यज्ञों द्वारा यजन किया, जहाँ बहुत रत्नों की वर्षा हुई और इन्द्र को आनन्द प्राप्त हुआ।

3.131.13

एतत्प्लक्षावतरणं यमुनातीर्थमुत्तमम् ।
एतद्वै नाकपृष्ठस्य द्वारमाहुर्मनीषिणः ॥ ३.१३१.१३ ॥

यह प्लक्ष-वृक्ष से उतरने का स्थान है, यमुना का उत्तम तीर्थ। ज्ञानी लोग इसे स्वर्गलोक का द्वार कहते हैं।

3.131.14

अत्रसारस्वतैर्यज्ञैरीजानाः परमर्षयः ।
यूपोलूखलिकास्तात गच्छन्त्यवभृथप्लवम् ॥ ३.१३१.१४ ॥

यहाँ सारस्वत यज्ञों द्वारा यजन करने वाले परम ऋषि, हे तात, यूप और उलूखल के साथ अवभृथ-स्नान को प्राप्त होते हैं।

3.131.15

अत्रवै भरतो राजा राजन्क्रतुभिरिष्टवान् ।
हयमेधेन यज्ञेन मेध्यमश्वमवासृजत् ॥ ३.१३१.१५ ॥

यहीं राजा भरत ने, हे राजन्, यज्ञों द्वारा यजन किया था। अश्वमेध यज्ञ में उन्होंने पवित्र अश्व को छोड़ा था।

3.131.16

असकृत्कृष्णसारङ्गं धर्मेणाप्य च मेदिनीम् ।
अत्रैव पुरुषव्याघ्र मरुत्तः सत्रमुत्तमम्।
प्राप चैवर्षिमुख्येन संवर्तेनाभिपालितः ॥ ३.१३१.१६ ॥

बार-बार कृष्णसार मृग को और धर्म से पृथ्वी को प्राप्त कर, यहीं पर, हे पुरुषव्याघ्र, मरुत्त ने उत्तम सत्र प्राप्त किया, और ऋषियों में प्रधान संवर्त द्वारा संरक्षित होकर।

3.131.17

अत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वाल्लोँकान्प्रपश्यति ।
पूयते दुष्कृताच्चैव अत्रापि समुपस्पृश ॥ ३.१३१.१७ ॥

यहाँ आचमन करके, हे राजेन्द्र, मनुष्य सभी लोकों को देखता है, और दुष्कृत से शुद्ध हो जाता है। यहाँ भी पूर्ण आचमन करो।

3.131.18

तत्र सभ्रातृकः स्नात्वा स्तूयमानो महर्षिभिः ।
लोमशं पाण्डवश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.१३१.१८ ॥

वहाँ भाइयों सहित स्नान करके, महर्षियों द्वारा स्तुति किए जाते हुए, पाण्डवश्रेष्ठ ने लोमश से यह वचन कहा।

3.131.19

सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यामि तपसा सत्यविक्रम ।
इहस्तः पाण्डवश्रेष्ठं पश्यामि श्वेतवाहनम् ॥ ३.१३१.१९ ॥

हे सत्यपराक्रमी, तप के बल से मैं सभी लोकों को देख रहा हूँ। यहीं खड़ा हुआ मैं पाण्डवश्रेष्ठ श्वेतवाहन (अर्जुन) को देख रहा हूँ।

3.131.20

एवमेतन्महाबाहो पश्यन्ति परमर्षयः ।
इह स्नात्वा तपोयुक्तांस्त्रील्लोँकान्सचराचरान् ॥ ३.१३१.२० ॥

ऐसा ही है, हे महाबाहो। परम ऋषि यहाँ स्नान करके तप से युक्त होकर चराचर सहित तीनों लोकों को देखते हैं।

3.131.21

सरस्वतीमिमां पुण्यां पुण्यैकशरणावृताम् ।
यत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ धूतपाप्मा भविष्यसि ॥ ३.१३१.२१ ॥

यह पुण्य सरस्वती है, जो केवल पुण्य की शरण से घिरी है। हे नरश्रेष्ठ, इसमें स्नान करके तुम पापरहित हो जाओगे।

3.131.22

इह सारस्वतैर्यज्ञैरिष्टवन्तः सुरर्षयः ।
ऋषयश्चैव कौन्तेय तथा राजर्षयोपि च ॥ ३.१३१.२२ ॥

यहाँ सारस्वत यज्ञों से देवर्षियों ने यज्ञ किया है, हे कौन्तेय, और ऋषियों ने भी, तथा राजर्षियों ने भी।

3.131.23

वेदी प्रजापतेरेषा समन्तात्पञ्चयोजना ।
कुरोर्वै यज्ञशीलस्य क्षेत्रमेतन्महात्मनः ॥ ३.१३१.२३ ॥

यह प्रजापति की वेदी है, चारों ओर पाँच योजन तक फैली हुई। यह यज्ञशील महात्मा कुरु का क्षेत्र है।