Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.19

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.19.1

एवमुक्तस्तु कौन्तेय सूतपुत्रस्ततो मृधे ।
प्रद्युम्नमब्रवीच्छ्लक्ष्णं मधुरं वाक्यमञ्जसा ॥ ३.१९.१ ॥

कौन्तेय के ऐसा कहने पर सूतपुत्र ने तब युद्ध में प्रद्युम्न से कोमल और मधुर वचन सीधे कहे।

3.19.2

न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतो हयान् ।
युद्धज्ञोस्मि च वृष्णीनां नात्र किंचिदतोऽन्यथा ॥ ३.१९.२ ॥

हे रुक्मिणी-पुत्र, युद्ध में घोड़ों को हाँकते हुए मुझे कोई भय नहीं है। मैं वृष्णियों में युद्धकला का ज्ञाता हूँ; इसमें इसके अतिरिक्त कुछ भी अन्यथा नहीं है।

3.19.3

आयुष्मन्नुपदेशस्तु सारथ्ये वर्ततां स्मृतः ।
सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस्त्वं चापि भृशपीडितः ॥ ३.१९.३ ॥

हे दीर्घायु, सारथि-कर्म में यह उपदेश स्मरण रखा जाए: रथी को सब प्रयोजनों में बचाना चाहिए, और तुम भी अत्यन्त पीड़ित हो।

3.19.4

त्वं हि साल्वप्रयुक्तेन शरेणाभिहतो भृशम् ।
कश्मलाभिहतो वीर ततोऽहमपयातवान् ॥ ३.१९.४ ॥

तुम तो साल्व द्वारा चलाए गए बाण से अत्यन्त आहत हुए थे। हे वीर, मूर्छा से अभिभूत होकर तब मैं पीछे हट गया था।

3.19.5

सत्वं सात्वतमुख्याद्य लब्धसंज्ञो यदृच्छया ।
पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन ॥ ३.१९.५ ॥

अब तुम, हे सात्वतों में प्रमुख, संयोगवश होश में आकर देखो मेरी अश्व-संचालन की कुशलता। हे केशव-पुत्र!

3.19.6

दारुकेणाहमुत्पन्नो यथावच्चैव शिक्षितः ।
वीतभीः प्रविशाम्येतां साल्वस्य महतीं चमूम् ॥ ३.१९.६ ॥

दारुक से मैं उत्पन्न हुआ हूँ और विधिपूर्वक शिक्षित हूँ। निर्भय होकर मैं साल्व की इस विशाल सेना में प्रवेश करता हूँ।

3.19.7

एवमुक्त्वा ततो वीरो हयान्संचोद्य संगरे ।
रश्मिभिस्तु समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत्तदा ॥ ३.१९.७ ॥

ऐसा कहकर उस वीर ने युद्ध में घोड़ों को प्रेरित किया, और लगाम उठाकर उसी क्षण वेग से आगे बढ़ गए।

3.19.8

मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च ।
सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वशः ॥ ३.१९.८ ॥

विचित्र चक्कर, जुड़वे मोड़ और अन्य, बाएँ और दाएँ विचित्र मोड़ — सब प्रकार से।

3.19.9

प्रतोदेनाहता राजन्रश्मिभिश्च समुद्यताः ।
उत्पतन्त इवाकाशं विबभुस्ते हयोत्तमाः ॥ ३.१९.९ ॥

हे राजन्, चाबुक से पीटे गए और लगामों से ऊपर उठाए गए, वे उत्तम घोड़े मानो आकाश में उछलते हुए चमक उठे।

3.19.10

ते हस्तलाघवोपेतं विज्ञाय नृप दारुकिम् ।
उह्यमाना इव तदा नास्पृशंश्चरणैर्महीम् ॥ ३.१९.१० ॥

हे नृप, दारुक के हस्त-कौशल को जानकर वे घोड़े मानो उड़ाए जा रहे थे, और तब उन्होंने अपने खुरों से धरती को छुआ तक नहीं।

3.19.11

सोपसव्यां चमूं तस्य साल्वस्य भरतर्षभ ।
चकार नातियत्नेन तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३.१९.११ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, उसने साल्व की सेना को बाएँ मोड़ के साथ घुमाया, और यह बिना अधिक प्रयास के किया गया, जो मानो अद्भुत-सा हो गया।

3.19.12

अमृष्यमाणोपसव्यं साल्वः समितिदारुणः ।
यन्तारमस्य सहसा त्रिभिर्बाणैः समार्दयत् ॥ ३.१९.१२ ॥

बाएँ मोड़ को सह न पाकर युद्ध में भयंकर साल्व ने तुरंत तीन बाणों से उसके सारथी को बुरी तरह घायल कर दिया।

3.19.13

दारुकस्य सुतस्तं तु बाणवेगमचिन्तयन् ।
भूय एव महाबाहो प्रययावपसव्यतः ॥ ३.१९.१३ ॥

दारुक के पुत्र ने बाण के वेग की परवाह न करते हुए फिर से, हे महाबाहु, बाईं ओर से आगे बढ़ा।

3.19.14

ततो बाणान्बहुविधान्पुनरेव स सौभराट् ।
मुमोच तनये वीर मम रुक्मिणिनन्दने ॥ ३.१९.१४ ॥

तब सौभराज ने फिर से अनेक प्रकार के बाण छोड़े, हे वीर, मेरे रुक्मिणी-नन्दन पुत्र पर।

3.19.15

तानप्राप्ताञ्शितैर्ब्राणैश्चिच्छेद परवीरहा ।
रौक्मिणेयः स्मितं कृत्वा दर्शयन्हस्तलाघवं ॥ ३.१९.१५ ॥

परवीरों का संहार करने वाले रुक्मिणी-पुत्र ने उन बाणों को, पहुँचने से पहले ही तीखे बाणों से काट डाला, मुस्कुराते हुए अपने हस्तलाघव को दिखाते हुए।

3.19.16

छिन्नान्दृष्ट्वा तु तान्बाणान्प्रद्युम्नेन च सौभराट् ।
आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान् ॥ ३.१९.१६ ॥

प्रद्युम्न द्वारा उन बाणों को कटा देखकर सौभराज ने आसुरी और भयंकर माया का आश्रय लेकर बाण छोड़े।

3.19.17

प्रयुज्यमानमाज्ञाय दैतेयास्त्रं महाबलम् ।
ब्रह्मास्त्रेणान्तरा च्छित्त्वामुमोचान्यन्पतस्त्रिणः ॥ ३.१९.१७ ॥

दैत्यों का महाबली अस्त्र प्रयुक्त होता जानकर उसने ब्रह्मास्त्र से बीच में ही उसे काटकर अन्य पंखदार बाण छोड़े।

3.19.18

ते तदस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशनाः ।
शिरस्युरसि वक्रे च स मुमोह पपात च ॥ ३.१९.१८ ॥

उन रक्तभक्षी बाणों ने उस अस्त्र को शीघ्र ही झटककर सिर, छाती और मुख पर प्रहार किया, और वह मूर्छित होकर गिर पड़ा।

3.19.19

तस्मिन्निपतिते क्षुद्रे साल्वे बाणप्रपीडिते ।
रौक्मिणेयोऽपरं बाणं संदधे शत्रतापनः ॥ ३.१९.१९ ॥

उस नीच साल्व के बाणों से पीड़ित होकर गिर जाने पर शत्रुओं को तपाने वाले रुक्मिणी-पुत्र ने दूसरा बाण चढ़ाया।

3.19.20

तमर्चितं सर्वदाशार्हपूगै-
राशीर्भिरर्कज्वलनप्रकाशम्।
दृष्ट्वा शरं ज्यामभिनीयमानं ।
बभूव हाहाकृतमन्तरिक्षम् ॥ ३.१९.२० ॥

सभी दाशार्हों द्वारा सम्मानित, सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी उस बाण को प्रत्यंचा पर खींचे जाते देखकर आकाश हाहाकार से भर गया।

3.19.21

ततो देवगणाः सर्वे सेन्द्राः सहधनेश्वराः ।
नारदं प्रेषयामासु- श्वसनं च मनोजवम् ॥ ३.१९.२१ ॥

तब इन्द्र सहित समस्त देवगण और कुबेर के साथ नारद को और मन के समान वेगवान वायुदेव को भेजा।

3.19.22

तौ रौक्मिणेयमागम्य वचोऽब्रूतां दिवौकसाम् ।
नैव वध्यस्त्वया वीर साल्वराजः कथंचन ॥ ३.१९.२२ ॥

उन दोनों ने रुक्मिणी-पुत्र के पास आकर देवलोकवासियों के वचन कहे: 'हे वीर, साल्वराज तुम्हारे द्वारा किसी भी प्रकार से नहीं मारा जाना चाहिए।'

3.19.23

संहरस्व पुनर्बाणमवध्योऽयं त्वया रणे ।
एतस्य च शरस्याजौ नावध्योस्ति पुमान्क्वचित् ॥ ३.१९.२३ ॥

बाण को फिर से वापस खींच लो; यह तुम्हारे द्वारा युद्ध में अवध्य है। और इस बाण के युद्ध में कोई भी पुरुष कहीं भी अवध्य नहीं है।

3.19.24

मृत्युरस्य महाबाहो रणे देवकिनन्दनः ।
कृष्णः संकल्पितो धात्रा तन्मिथ्या न भवेदिति ॥ ३.१९.२४ ॥

हे महाबाहु, इसकी मृत्यु युद्ध में देवकी-पुत्र कृष्ण है, जिसे विधाता ने निश्चित किया है; वह मिथ्या न हो।

3.19.25

ततः परमसंहृष्टः प्रद्युम्नः शरमुत्तमम् ।
संजहार धनुःश्रेष्ठात्तूणे चैव न्यवेशयत् ॥ ३.१९.२५ ॥

तब परम प्रसन्न प्रद्युम्न ने उत्तम बाण को श्रेष्ठ धनुष से खींच लिया और उसे तरकश में रख दिया।

3.19.26

तत उत्थाय राजेन्द्र साल्वः परमदुर्मनाः ।
व्यपायात्सबलस्तूर्णं प्रद्युम्नशरपीडितः ॥ ३.१९.२६ ॥

तब हे राजेन्द्र, परम दुखी साल्व उठकर प्रद्युम्न के बाण से पीड़ित होकर अपनी सेना सहित शीघ्र ही वहाँ से हट गया।

3.19.27

स द्वारकां परित्यज्य साल्वो वृष्णिभिरार्दितः ।
सौभमास्थाय राजेन्द्र दिवमाचक्रमे तदा ॥ ३.१९.२७ ॥

वृष्णिवंशियों से पीड़ित साल्व ने द्वारका को छोड़कर सौभ विमान पर चढ़कर, हे राजेन्द्र, तब आकाश की ओर प्रस्थान किया।