Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.204

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.204.1

श्रुत्वा तु राजा राजर्षेरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तथा ।
मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम् ॥ ३.२०४.१ ॥

राजर्षि इन्द्रद्युम्न की वह कथा और महाभाग मार्कण्डेय से स्वर्ग का वर्णन सुनकर राजा ने ऐसा ही किया।

3.204.2

युधिष्ठिरो महाराज पप्रच्छ भरतर्षभ ।
मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषमकल्मषम् ॥ ३.२०४.२ ॥

महाराज युधिष्ठिर, भरतश्रेष्ठ, ने तपस्या से वृद्ध, दीर्घायु और निष्कलंक मार्कण्डेय से पूछा।

3.204.3

विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवरक्षसाम् ।
राजवंशाश्च विविधा ऋषिवंशाश्च शाश्वताः ॥ ३.२०४.३ ॥

हे धर्मज्ञ, देव, दानव और राक्षसों के विविध राजवंश और शाश्वत ऋषिवंश आपको ज्ञात हैं।

3.204.4

न तेऽस्त्यविदितं किंचिदस्मिँल्लोके द्विजोत्तम ।
अथ वेत्सि मुने वंशान्मनुष्योरगरक्षसाम् ॥ ३.२०४.४ ॥

हे द्विजोत्तम, इस लोक में आपसे कुछ भी अज्ञात नहीं है। हे मुनि, आप मनुष्यों, नागों और राक्षसों के वंशों को भी जानते हैं।

3.204.5

देवगन्धर्वयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा ।
इदमिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वे द्विजसत्तम ॥ ३.२०४.५ ॥

देव, गन्धर्व, यक्ष, किन्नर और अप्सराओं के विषय में भी, हे द्विजसत्तम, मैं यह सत्य-सत्य सुनना चाहता हूँ।

3.204.6

कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुकुलसंभवः ।
कथं नाम विपर्यासाद्धुन्धुमारत्वमागतः ॥ ३.२०४.६ ॥

इक्ष्वाकु कुल में उत्पन्न, कुवलाश्व नाम से प्रसिद्ध वह कैसे विपर्यय से धुन्धुमार की दशा को प्राप्त हुआ?

3.204.7

एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम ।
विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस् धीमतः ॥ ३.२०४.७ ॥

मैं यह सच-सच जानना चाहता हूँ, हे भार्गवश्रेष्ठ, कि बुद्धिमान कुवलाश्व का कैसे विपरीत परिणाम हुआ।

3.204.8

युधिष्ठिरेणैवमुक्तो मार्कण्डेयो महामुनिः ।
धौन्धुमारमुपाख्यानं कथयामास भारत ॥ ३.२०४.८ ॥

युधिष्ठिर के इस प्रकार कहने पर महामुनि मार्कण्डेय ने, हे भारत, धुन्धुमार का उपाख्यान कह सुनाया।

3.204.9

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन्युधिष्ठिर ।
धर्मिष्ठमिदमाख्यानं धुन्धुमारस्य तच्छृणु ॥ ३.२०४.९ ॥

अच्छा, मैं तुम्हें सुनाता हूँ। हे राजन् युधिष्ठिर, सुनो। धुन्धुमार का यह अत्यन्त धर्मसम्मत आख्यान सुनो।

3.204.10

यथा स राजा ऐक्ष्वाकः कुवलाश्वो महीपतिः ।
धुन्धुमारत्वमगमत्तच्छृणुष्व महीपते ॥ ३.२०४.१० ॥

वह इक्ष्वाकु-वंशी राजा कुवलाश्व, पृथ्वी का स्वामी, जिस प्रकार धुन्धुमार-भाव को प्राप्त हुआ, वह सुनो, हे महीपति।

3.204.11

महर्षिर्विश्रुतस्तात उदङ्क इति भारत ।
मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव ॥ ३.२०४.११ ॥

हे तात भारत, उत्तंक नाम के विख्यात महर्षि थे। हे कौरव, मरुभूमि के रमणीय प्रदेशों में उनका आश्रम था।

3.204.12

उदङ्कस्तु महाराज तपोतप्यत्सुदुश्चरम् ।
आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून्वर्षगणान्विभुः ॥ ३.२०४.१२ ॥

हे महाराज, उत्तंक ने अत्यन्त कठिन तपस्या की, भगवान विष्णु को प्रसन्न करने की इच्छा से, वह समर्थ ऋषि अनेक वर्षों तक तप करता रहा।

3.204.13

तस्य प्रीतः स भगवान्साक्षाद्दर्शनमेयिवान् ।
दृष्ट्वा महर्षिस्तद्ब्रह्म तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥ ३.२०४.१३ ॥

उस पर प्रसन्न होकर भगवान स्वयं प्रत्यक्ष दर्शन देने आए। उस ब्रह्म को देखकर महर्षि ने विविध स्तुतियों से उनकी स्तुति की।

3.204.14

त्वया देव प्रजाः सर्वाः ससुरासुरमानवाः ।
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ॥ ३.२०४.१४ ॥

हे देव, आपके द्वारा ही देव, असुर और मनुष्यों सहित समस्त प्रजाएँ रची गई हैं, तथा स्थावर और जंगम प्राणी भी।

3.204.15

ब्रह्म वेदाश्च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ।
शिरस्ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ ॥ ३.२०४.१५ ॥

हे महातेजस्वी, ब्रह्म, वेद और जानने योग्य तत्त्व भी आपके द्वारा ही रचे गए हैं। हे देव, आपका सिर आकाश है, और नेत्र चंद्र तथा सूर्य हैं।

3.204.16

निःश्वासः पवनश्चापि तेजोऽग्निश्च तवाच्युत ।
बाहवस्ते दिशः सर्वाः कुक्षिश्चापि महार्णवः ॥ ३.२०४.१६ ॥

हे अच्युत, वायु आपका श्वास है, अग्नि और तेज भी आपके ही हैं। सभी दिशाएँ आपकी भुजाएँ हैं, और महासागर आपका उदर है।

3.204.17

ऊरू ते पर्वता देव स्वं नाभिर्मधुसूदन ।
पादौ ते पृथिवी चैव रोमाण्योषधयस्तथा ॥ ३.२०४.१७ ॥

हे देव, पर्वत आपकी जंघाएँ हैं। हे मधुसूदन, आपकी नाभि आपकी ही है। पृथ्वी आपके चरण है, और औषधियाँ आपके रोम हैं।

3.204.18

इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः ।
प्रह्वास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ॥ ३.२०४.१८ ॥

इन्द्र, सोम, अग्नि और वरुण, देव, असुर और महानाग, विनत होकर विविध स्तुतियों से गाते हुए आपके समक्ष उपस्थित होते हैं।

3.204.19

त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर ।
योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ॥ ३.२०४.१९ ॥

हे भुवनेश्वर! सभी प्राणी आपसे व्याप्त हैं। अत्यन्त पराक्रमी योगी और महर्षि आपकी स्तुति करते हैं।

3.204.20

त्वयि तुष्टे जगच्छान्तं त्वयि क्रुद्धे महद्भयम् ।
भयानामपनेतासि त्वमेकः पुरुषोत्तम ॥ ३.२०४.२० ॥

आप प्रसन्न होने पर जगत् शान्त रहता है, और आपके क्रुद्ध होने पर महान् भय उत्पन्न होता है। हे पुरुषोत्तम! सभी भयों को दूर करनेवाले एकमात्र आप ही हैं।

3.204.21

देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः ।
त्रिभिर्विक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वया वृताः ॥ ३.२०४.२१ ॥

हे देव! आप देवताओं और मनुष्यों के तथा सभी प्राणियों को सुख देनेवाले हैं। अपने तीन पगों से आपने तीनों लोकों को आवृत कर लिया।

3.204.22

असुराणां समृद्धानां विनाशश्च त्वया कृतः ।
तव विक्रमणैर्देवा निर्वाणमगमन्परम् ॥ ३.२०४.२२ ॥

आपने समृद्ध असुरों का विनाश किया। आपके पराक्रम से देवताओं ने परम निर्वाण प्राप्त किया।

3.204.23

पराभवं च दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ।
त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वशः।
आराधयित्वा त्वां देवाः सुखमेधन्ति नित्यशः ॥ ३.२०४.२३ ॥

हे महातेजस्वी! आप क्रुद्ध होने पर दैत्यराजों की पराजय होती है। यहाँ आप ही सब प्राणियों के सृष्टिकर्ता और संहर्ता हैं। आपकी आराधना करके देवता नित्य सुख से बढ़ते हैं।

3.204.24

एवं स्तुतो हृषीकेश उदङ्केन महात्मना ।
उदङ्कमब्रवीद्विष्णुः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु ॥ ३.२०४.२४ ॥

महात्मा उदङ्क द्वारा इस प्रकार स्तुति किए जाने पर हृषीकेश विष्णु ने उदङ्क से कहा - मैं तुझसे प्रसन्न हूँ, वर माँग ले।

3.204.25

पर्याप्तो मे वरो ह्येष यदहं दृष्टवान्हरिम् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यं स्रष्टारं जगतः प्रभुम् ॥ ३.२०४.२५ ॥

यह वर मेरे लिए पर्याप्त है कि मैंने हरि को देखा, जो शाश्वत, दिव्य पुरुष हैं, जगत के स्रष्टा और प्रभु हैं।

3.204.26

विष्णुरुवाच ।
प्रीतस्तेऽहमलौल्येन भक्त्या तव च सत्तम।
अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन्मत्तो ग्राह्यो वरो द्विज ॥ ३.२०४.२६ ॥

विष्णु ने कहा: हे सत्तम, तुम्हारी निष्काम भक्ति से मैं प्रसन्न हूँ। हे ब्रह्मन्, हे द्विज, तुम्हें मुझसे अवश्य कोई वर ग्रहण करना होगा।

3.204.27

एवं स च्छन्द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा ।
उदङ्कः प्राञ्जलिर्वव्रे वरं भरतसत्तम ॥ ३.२०४.२७ ॥

इस प्रकार हरि द्वारा वर देने के लिए आग्रह किए जाने पर, हे भरतसत्तम, उदङ्क ने हाथ जोड़कर वर चुना।

3.204.28

यदि मे भगवन्प्रीतः पुण्डरीकनिभेक्षण ।
धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा।
अभ्यासश्च भवेद्भक्त्या त्वयि नित्यं ममेश्वर ॥ ३.२०४.२८ ॥

यदि, हे भगवन्, हे कमलनयन, आप मुझ पर प्रसन्न हैं, तो मेरी बुद्धि सदा धर्म, सत्य और संयम में लगी रहे, और हे ईश्वर, मेरा आपके प्रति भक्तिपूर्ण अभ्यास सदा बना रहे।

3.204.29

भगवानुवाच ।
सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात्तव द्विज ॥ ३.२०४.२९ ॥

भगवान ने कहा: हे द्विज, मेरी कृपा से तुम्हारा यह सब अवश्य होगा।

3.204.30

प्रतिभास्यति योगश्च येन युक्तो दिवौकसाम् ।
त्रयाणामपि लोकानां महत्कार्यं करिष्यसि ॥ ३.२०४.३० ॥

तुम्हारे भीतर वह योग प्रकट होगा जिससे तुम देवताओं से युक्त होगे, और तुम तीनों लोकों का महान कार्य करोगे।

3.204.31

उत्सादनार्थं लोकानां धुन्धुर्नाम महासुरः ।
तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति ॥ ३.२०४.३१ ॥

लोकों के विनाश के लिए धुन्धु नामक एक महान असुर घोर तप कर रहा है। सुनो, जो उसका वध करेगा।

3.204.32

राजा हि वीर्यवांस्तात इक्ष्वाकुरपराजितः ।
बृहदश्व इति ख्यातो भविष्यति महीपतिः ॥ ३.२०४.३२ ॥

हे तात! इक्ष्वाकु वंश का वीर्यवान और अपराजित राजा बृहदश्व नाम से विख्यात पृथ्वीपति होगा।

3.204.33

तस्य पुत्रः शुचिर्दान्तः कुवलाश्व इति श्रुतः ।
स योगबलामास्थाय मामकं पार्थिवोत्तमः।
शासनात्तव विप्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति ॥ ३.२०४.३३ ॥

उसका पुत्र शुचि और संयमी कुवलाश्व नाम से प्रसिद्ध होगा। वह श्रेष्ठ राजा योगबल का आश्रय लेकर, हे विप्रर्षि, तुम्हारी आज्ञा से मेरी शक्ति से धुन्धुमार होगा।

3.204.34

उदङ्कमेवमुक्त्वा तु विष्णुरन्तरधीयत ॥ ३.२०४.३४ ॥

उदंक से ऐसा कहकर विष्णु अन्तर्धान हो गए।