મહાભારત · અધ્યાય 3.219
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.219.1
एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजबरोत्तम ।
अहं प्रासादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम् ॥ ३.२१९.१ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ત્યારે ઋષિએ આ રીતે શાપ આપ્યો ત્યારે, વાણીમાં કુશળ તે ઋષિને મેં વાણીથી પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
3.219.2
अजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने ।
क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति ॥ ३.२१९.२ ॥
હે મુનિ, અજાણતાં આજે મારાથી આ અકાર્ય થયું. આપ તે બધું ક્ષમા કરો; હે ભગવન્, પ્રસન્ન થાઓ.
3.219.3
नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम् ।
आनृशंस्यात्त्वंहकिंचित्कर्ताऽनुग्रहमद्य ते ॥ ३.२१९.३ ॥
આ શાપ બીજી રીતે થશે નહીં; આ નિઃશંક આમ જ થશે. છતાં કરુણાથી આજે હું તારા પર કંઈક કૃપા કરીશ.
3.219.4
शूद्रयोन्यां वर्तमानो धर्मज्ञो हि भविष्यसि ।
मातापित्रोश् शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ॥ ३.२१९.४ ॥
શૂદ્ર યોનિમાં જન્મ લઈને પણ તું ધર્મ જાણનારો થઈશ; માતા-પિતાની સેવા કરીશ, એમાં સંશય નથી.
3.219.5
तयोः शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि ।
जातिस्मरश् भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि ॥ ३.२१९.५ ॥
તેમની સેવાથી તને મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થશે. તું જાતિસ્મર થઈશ અને ચોક્કસ સ્વર્ગે જઈશ.
3.219.6
भूत्वाच धार्मिको व्याधः पित्रोः शुश्रूषणे रतः ।
शापक्षये तु निर्वृत्ते भविताऽसि पुनर्द्विजः ॥ ३.२१९.६ ॥
ધાર્મિક વ્યાધ થઈને, માતા-પિતાની સેવામાં રત રહીને, શાપનો અંત આવશે ત્યારે તું ફરી દ્વિજ થઈશ.
3.219.7
एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणाऽस्म्युग्रतेजसा ।
प्रसादश्च कृतस्तेन ममैव द्विपदांवर ॥ ३.२१९.७ ॥
પૂર્વે તે ઉગ્રતેજસ્વી ઋષિએ મને શાપ આપ્યો હતો; તેમણે જ મારા પર કૃપા પણ કરી, હે દ્વિપદોમાં શ્રેષ્ઠ.
3.219.8
शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम ।
आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ ३.२१९.८ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેમનું બાણ મેં ખેંચી કાઢ્યું; હું તેમને આશ્રમે લઈ ગયો, અને તેમના પ્રાણ ગયા નહીં.
3.219.9
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत् ।
अभितश्चापि गन्तव्यो मया स्वर्गो द्विजोत्तम ॥ ३.२१९.९ ॥
પૂર્વે મારી સાથે જેમ બન્યું હતું તે બધું મેં તને કહ્યું; હે દ્વિજોત્તમ, મારે આસપાસ ફરીને સ્વર્ગે જવાનું છે.
3.219.10
एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च ।
आप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ॥ ३.२१९.१० ॥
આ રીતે મનુષ્યો દુઃખો અને સુખો પામે છે; હે મહાબુદ્ધિ, તારે ઉદાસ થવું ન જોઈએ.
3.219.11
दुष्करं हि कृतंकर्म जानता जातिमात्मनः ।
लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ॥ ३.२१९.११ ॥
હે લોકવૃત્તાંતનું તત્ત્વ જાણનાર, સદા ધર્મપરાયણ, તારી જાતિ જાણીને પણ તેં દુષ્કર કર્મ કર્યું છે.
3.219.12
कर्मदोषाच्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै ।
कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोसि भविता द्विजः ॥ ३.२१९.१२ ॥
હે વિદ્વાન, કર્મદોષથી અને તારી જાતિને કારણે ઉત્પન્ન થયેલું થોડો સમય સહન કર; પછી તું દ્વિજ થઈશ.
3.219.13
सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ॥ ३.२१९.१३ ॥
હવે મારા મતે તું બ્રાહ્મણ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
3.219.14
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु ।
दाम्भिक्वो दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ॥ ३.२१९.१४ ॥
પતન તરફ લઈ જતાં નિષિદ્ધ કર્મોમાં લાગેલો, દંભી અને મોટેભાગે દુષ્કર્મ કરનાર બ્રાહ્મણ શૂદ્ર સમાન થાય છે.
3.219.15
यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः ।
तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः ॥ ३.२१९.१५ ॥
પરંતુ જે શૂદ્ર દમ, સત્ય અને ધર્મમાં સતત તત્પર રહે છે, તેને હું બ્રાહ્મણ માનું છું; આચરણથી જ માણસ દ્વિજ થાય છે.
3.219.16
कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्तोसि दारुणाम् ।
क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम ॥ ३.२१९.१६ ॥
કર્મદોષથી તેં ભયંકર અને વિષમ ગતિ પામી છે; હે નરોત્તમ, તારા દોષો ક્ષીણ થયા છે એમ હું માનું છું.
3.219.17
कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः ।
लोकवृत्तान्ततत्वज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ॥ ३.२१९.१७ ॥
તારે ઉદ્વિગ્ન ન થવું જોઈએ; તારા જેવા વિષાદરહિત, લોકવૃત્તાંતનું તત્ત્વ જાણનારા અને સદા ધર્મપરાયણ લોકો એવું કરતા નથી.
3.219.18
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालै समतामियात् ॥ ३.२१९.१८ ॥
પ્રજ્ઞાથી માનસિક દુઃખ અને ઔષધથી શારીરિક દુઃખ નષ્ટ કરવું જોઈએ; આ વિજ્ઞાનનું સામર્થ્ય છે, જે બાળકો બરાબર કરી શકતા નથી.
3.219.19
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रयिस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते चाल्पबुद्धयः ॥ ३.२१९.१९ ॥
અનિષ્ટના સંયોગથી, પ્રિયના વિયોગથી અને ભાવિ હાનિના ભયથી અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યો માનસિક દુઃખોથી પીડાય છે.
3.219.20
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ३.२१९.२० ॥
ગુણોને કારણે પ્રાણીઓ જોડાય છે અને એ જ રીતે વિખૂટા પડે છે. આ બધું કોઈ એકના શોકનું સ્થાન નથી.
3.219.21
अनिष्टनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते ।
ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम् ॥ ३.२१९.२१ ॥
અનિષ્ટ સાથે જોડાયેલું જોઈને માણસ જલદી વિરક્ત થાય છે. પછી જો ઉપાય દેખાય તો તેઓ તેનો પ્રતિકાર કરે છે.
3.219.22
शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते ।
परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः ॥ ३.२१९.२२ ॥
શોક કરવાથી કંઈ થતું નથી, ફક્ત સંતાપ જ થાય છે. જે માણસો દુઃખ, સુખ અથવા બંને છોડી દે છે—
3.219.23
त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः ।
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यानति पण्डिताः ॥ ३.२१९.२३ ॥
તેઓ જ સુખમાં વધે છે—જ્ઞાનથી તૃપ્ત થયેલા મનીષીઓ. અસંતોષમાં રત મૂઢો, અને સંતોષ પામતા પંડિતો—
3.219.24
असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ॥ ३.२१९.२४ ॥
અસંતોષનો કોઈ અંત નથી; પણ સંતોષ જ પરમ સુખ છે. માર્ગ પૂરો કરી ચૂકેલા લોકો પરમ ગતિને જોઈને શોક કરતા નથી.
3.219.25
न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम् ।
मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ ३.२१९.२५ ॥
મનને વિષાદમાં ન લગાડવું, કારણ કે વિષાદ સૌથી મોટું ઝેર છે. અપરિપક્વ બુદ્ધિવાળા મૂર્ખને તે ક્રોધિત સર્પની જેમ મારી નાખે છે.
3.219.26
यंविषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते ।
तेजसा तस् हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ॥ ३.२१९.२६ ॥
સંકટ આવે ત્યારે વિષાદ જેને દબાવી દે છે, અને જે તેજ ગુમાવે છે, તેના માટે પુરુષાર્થ રહેતો નથી.
3.219.27
अवश्यं क्रियमाणस् कर्मणो दृश्यते फलम् ।
न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम् ॥ ३.२१९.२७ ॥
કરાયેલા કર્મનું ફળ અવશ્ય દેખાય છે. નિર્વેદ પામનાર કોઈ શુભ વસ્તુ મેળવતો નથી.
3.219.28
अथाप्युपायं पश्येत दुःखस् परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥ ३.२१९.२८ ॥
દુઃખમાંથી મુક્તિનો ઉપાય શોધવો. શોક કર્યા વિના આરંભ કરવો, યુક્ત થઈને આપત્તિમુક્ત થવું.
3.219.29
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः ।
न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥ ३.२१९.२९ ॥
જીવોની અનિત્યતાનો વિચાર કરીને જે બુદ્ધિની પરમ સીમાએ પહોંચ્યા છે, તેઓ પરિપક્વ પ્રજ્ઞાવાળા પરમ ગતિ જોઈને શોક કરતા નથી.
3.219.30
न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम् ।
एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम ॥ ३.२१९.३० ॥
હે વિદ્વાન, હું શોક કરતો નથી; કાળની પ્રતીક્ષા કરતો ઊભો છું. આ દૃષ્ટાંતોથી, હે બ્રાહ્મણ, હે સત્તમ, હું હતાશ થતો નથી.
3.219.31
कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव ।
पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित् ॥ ३.२१९.३१ ॥
તું કૃતપ્રજ્ઞ અને મેધાવી છે; તારી બુદ્ધિ વિશાળ છે. તું સદા પાપથી દૂર રહ્યો છે, જ્ઞાનમાં વૃદ્ધ અને ધર્મને જાણનાર છે.
3.219.32
आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु ।
अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर ॥ ३.२१९.३२ ॥
હું તારી પાસેથી વિદાય લઉં છું. તારું કલ્યાણ થાઓ, ધર્મ તારી રક્ષા કરે. ધર્મમાં અપ્રમાદી રહેવું જોઈએ, હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ.
3.219.33
बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह ।
प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ॥ ३.२१९.३३ ॥
'ઠીક છે' એમ કહીને વ્યાધે હાથ જોડીને તેને કહ્યું. પછી પ્રદક્ષિણા કરીને તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ચાલ્યો.
3.219.34
स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा ।
मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ॥ ३.२१९.३४ ॥
તે દ્વિજ જઈને આંધળાં માતાપિતાની બધી રીતે, યથાન્યાય, દૃઢ નિશ્ચયથી સેવા કરવા લાગ્યો.
3.219.35
एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर ।
पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर ॥ ३.२१९.३५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, તેં પૂછેલો ધર્મ આ બધો સંપૂર્ણપણે કહેવાયો છે. હે પ્રિય, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ.
3.219.36
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम ।
मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता ॥ ३.२१९.३६ ॥
હે સત્તમ, પતિવ્રતાનો મહિમા, બ્રાહ્મણનો મહિમા અને માતાપિતાની સેવા, આ બધું ધર્મવ્યાધે વર્ણવ્યું.
3.219.37
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम् ।
सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम ॥ ३.२१९.३७ ॥
હે બ્રહ્મન્, ધર્મની આ અત્યંત અદ્ભુત અને અનુત્તમ કથા કહેવાઈ. હે સર્વધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.
3.219.38
सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः ।
न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम् ॥ ३.२१९.३८ ॥
હે વિદ્વાન, સાંભળવામાં સુખદ હોવાથી આ સમય મને એક ક્ષણ જેવો વીતી ગયો. હે ભગવાન, ઉત્તમ ધર્મ સાંભળતા હું હજી તૃપ્ત થયો નથી.