महाभारत · अध्याय 3.219
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.219.1
एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजबरोत्तम ।
अहं प्रासादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम् ॥ ३.२१९.१ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, तेव्हा ऋषींनी अशा प्रकारे शाप दिल्यावर मी वाक्चातुर्यात निपुण त्या ऋषींना शब्दांनी प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
3.219.2
अजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने ।
क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति ॥ ३.२१९.२ ॥
हे मुनी, नकळत आज माझ्याकडून हे अकार्य घडले. आपण ते सर्व क्षमा करावे; हे भगवन्, प्रसन्न व्हावे.
3.219.3
नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम् ।
आनृशंस्यात्त्वंहकिंचित्कर्ताऽनुग्रहमद्य ते ॥ ३.२१९.३ ॥
हा शाप अन्यथा होणार नाही; हे निःसंशय असेच घडेल. तरीही करुणेने आज मी तुझ्यावर काही कृपा करीन.
3.219.4
शूद्रयोन्यां वर्तमानो धर्मज्ञो हि भविष्यसि ।
मातापित्रोश् शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ॥ ३.२१९.४ ॥
शूद्र योनीत जन्म घेऊनही तू धर्म जाणणारा होशील; आई-वडिलांची सेवा करशील, यात शंका नाही.
3.219.5
तयोः शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि ।
जातिस्मरश् भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि ॥ ३.२१९.५ ॥
त्यांच्या सेवेने तुला मोठी सिद्धी प्राप्त होईल. तू जातिस्मर होशील आणि निश्चितच स्वर्गाला जाशील.
3.219.6
भूत्वाच धार्मिको व्याधः पित्रोः शुश्रूषणे रतः ।
शापक्षये तु निर्वृत्ते भविताऽसि पुनर्द्विजः ॥ ३.२१९.६ ॥
धार्मिक व्याध होऊन, आई-वडिलांच्या सेवेत रत राहून, शाप संपल्यावर तू पुन्हा द्विज होशील.
3.219.7
एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणाऽस्म्युग्रतेजसा ।
प्रसादश्च कृतस्तेन ममैव द्विपदांवर ॥ ३.२१९.७ ॥
पूर्वी त्या उग्रतेजस्वी ऋषींनी मला शाप दिला होता; त्यांनीच माझ्यावर कृपाही केली, हे द्विपदांमध्ये श्रेष्ठा.
3.219.8
शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम ।
आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ ३.२१९.८ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, त्यांचा बाण मी उपटून काढला; त्यांना मी आश्रमात नेले, त्यांचे प्राण गेले नाहीत.
3.219.9
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत् ।
अभितश्चापि गन्तव्यो मया स्वर्गो द्विजोत्तम ॥ ३.२१९.९ ॥
पूर्वी माझ्यासोबत जसे घडले ते सर्व मी तुला सांगितले; हे द्विजोत्तमा, मला सभोवती फिरून स्वर्गाला जायचे आहे.
3.219.10
एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च ।
आप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ॥ ३.२१९.१० ॥
अशा प्रकारे माणसे दुःखे आणि सुखे प्राप्त करतात; हे महाबुद्धे, तुला खिन्न होणे योग्य नाही.
3.219.11
दुष्करं हि कृतंकर्म जानता जातिमात्मनः ।
लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ॥ ३.२१९.११ ॥
हे लोकवृत्तांताचे तत्त्व जाणणाऱ्या, सदा धर्मपरायणा, आपली जात जाणूनही तू दुष्कर कर्म केले आहेस.
3.219.12
कर्मदोषाच्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै ।
कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोसि भविता द्विजः ॥ ३.२१९.१२ ॥
हे विद्वाना, कर्मदोषामुळे आणि आपल्या जातीमुळे झालेले काही काळ सहन कर; मग तू द्विज होशील.
3.219.13
सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ॥ ३.२१९.१३ ॥
आता माझ्या मते तू ब्राह्मण आहेस, यात संशय नाही.
3.219.14
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु ।
दाम्भिक्वो दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ॥ ३.२१९.१४ ॥
पतनाकडे नेणाऱ्या निषिद्ध कर्मांत गुंतलेला, दांभिक आणि बहुधा दुष्कृत्य करणारा ब्राह्मण शूद्रासारखा होतो.
3.219.15
यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः ।
तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः ॥ ३.२१९.१५ ॥
परंतु जो शूद्र दम, सत्य आणि धर्मात सतत तत्पर असतो, त्याला मी ब्राह्मण मानतो; आचरणानेच माणूस द्विज होतो.
3.219.16
कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्तोसि दारुणाम् ।
क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम ॥ ३.२१९.१६ ॥
कर्मदोषामुळे तू भयंकर आणि विषम गती प्राप्त केली आहेस; हे नरोत्तमा, तुझे दोष क्षीण झाले आहेत असे मी मानतो.
3.219.17
कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः ।
लोकवृत्तान्ततत्वज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ॥ ३.२१९.१७ ॥
तू व्याकुळ होऊ नयेस; तुझ्यासारखे विषादरहित, लोकवृत्तांताचे तत्त्व जाणणारे आणि सदा धर्मपरायण लोक असे करत नाहीत.
3.219.18
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालै समतामियात् ॥ ३.२१९.१८ ॥
प्रज्ञेने मानसिक दुःख आणि औषधांनी शारीरिक दुःख नष्ट करावे; हेच विज्ञानाचे सामर्थ्य आहे, जे बालकांना बरोबरी करता येत नाही.
3.219.19
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रयिस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते चाल्पबुद्धयः ॥ ३.२१९.१९ ॥
अनिष्टाच्या संयोगाने, प्रियाच्या वियोगाने आणि भविष्यातील हानीच्या भीतीने अल्पबुद्धी माणसे मानसिक दुःखांनी ग्रासली जातात.
3.219.20
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ३.२१९.२० ॥
गुणांमुळे प्राणी एकत्र येतात आणि तसेच वेगळेही होतात. हे सर्व एकट्याच्याच शोकाचे स्थान नसते.
3.219.21
अनिष्टनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते ।
ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम् ॥ ३.२१९.२१ ॥
अनिष्टाने युक्त असलेले पाहून माणूस लवकर विरक्त होतो. मग उपाय दिसला तर ते त्याचा प्रतिकार करतात.
3.219.22
शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते ।
परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः ॥ ३.२१९.२२ ॥
शोक केल्याने काहीही होत नाही, केवळ संताप होतो. जी माणसे दुःख, सुख किंवा दोन्हीही सोडतात—
3.219.23
त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः ।
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यानति पण्डिताः ॥ ३.२१९.२३ ॥
तेच सुखात वाढतात—ज्ञानाने तृप्त झालेले मनीषी. असंतोषात रमलेले मूढ आणि संतोष प्राप्त करणारे पंडित—
3.219.24
असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ॥ ३.२१९.२४ ॥
असंतोषाला अंत नाही; पण संतोषच परम सुख आहे. मार्ग पूर्ण केलेले लोक परम गती पाहून शोक करत नाहीत.
3.219.25
न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम् ।
मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ ३.२१९.२५ ॥
मनाला विषादात गुंतवू नये, कारण विषाद हे सर्वात मोठे विष आहे. अपरिपक्व बुद्धीच्या मूर्खाला तो क्रुद्ध सर्पाप्रमाणे मारतो.
3.219.26
यंविषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते ।
तेजसा तस् हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ॥ ३.२१९.२६ ॥
संकट आल्यावर विषाद ज्याला दाबून टाकतो, आणि जो तेज गमावतो, त्याला पुरुषार्थ उरत नाही.
3.219.27
अवश्यं क्रियमाणस् कर्मणो दृश्यते फलम् ।
न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम् ॥ ३.२१९.२७ ॥
केलेल्या कर्माचे फळ अवश्य दिसते. निर्वेदाला पोहोचलेला कोणतीही शुभ गोष्ट मिळवत नाही.
3.219.28
अथाप्युपायं पश्येत दुःखस् परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥ ३.२१९.२८ ॥
दुःखातून मुक्तीसाठी उपाय शोधावा. शोक न करता आरंभ करावा, युक्त होऊन संकटमुक्त व्हावे.
3.219.29
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः ।
न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥ ३.२१९.२९ ॥
प्राण्यांच्या अनित्यतेचा विचार करून जे बुद्धीच्या परम टोकाला पोहोचले आहेत, ते परिपक्व प्रज्ञेचे लोक परम गती पाहून शोक करत नाहीत.
3.219.30
न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम् ।
एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम ॥ ३.२१९.३० ॥
हे विद्वान, मी शोक करत नाही; काळाची वाट पाहत उभा आहे. या दृष्टांतांनी, हे ब्राह्मणा, हे सत्तमा, मी खचत नाही.
3.219.31
कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव ।
पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित् ॥ ३.२१९.३१ ॥
तू कृतप्रज्ञ आणि मेधावी आहेस; तुझी बुद्धी विशाल आहे. तू सदैव पापापासून दूर राहिला आहेस, ज्ञानाने वृद्ध आणि धर्म जाणणारा आहेस.
3.219.32
आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु ।
अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर ॥ ३.२१९.३२ ॥
मी तुझा निरोप घेतो. तुझे कल्याण असो, धर्म तुझे रक्षण करो. धर्मात अप्रमादी असले पाहिजे, हे धर्मधारकांमधील श्रेष्ठा.
3.219.33
बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह ।
प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ॥ ३.२१९.३३ ॥
'ठीक आहे' असे म्हणून व्याधाने हात जोडून त्याला सांगितले. मग प्रदक्षिणा करून तो श्रेष्ठ द्विज निघाला.
3.219.34
स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा ।
मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ॥ ३.२१९.३४ ॥
तो द्विज जाऊन आंधळ्या माता-पित्यांची सर्व प्रकारे, यथान्याय, दृढनिश्चयाने सेवा करू लागला.
3.219.35
एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर ।
पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर ॥ ३.२१९.३५ ॥
हे युधिष्ठिरा, तू विचारलेला धर्म हे सर्व पूर्णपणे सांगितला गेला आहे. हे प्रिया, धर्मधारकांमधील श्रेष्ठा.
3.219.36
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम ।
मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता ॥ ३.२१९.३६ ॥
हे सत्तमा, पतिव्रतेचे माहात्म्य, ब्राह्मणाचे माहात्म्य आणि माता-पित्यांची सेवा, हे धर्मव्याधाने वर्णिले.
3.219.37
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम् ।
सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम ॥ ३.२१९.३७ ॥
हे ब्रह्मन्, धर्माची ही अत्यंत अद्भुत आणि सर्वोत्तम कथा सांगितली गेली. हे सर्व धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, हे मुनिश्रेष्ठ.
3.219.38
सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः ।
न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम् ॥ ३.२१९.३८ ॥
हे विद्वान, ऐकायला सुखद असल्यामुळे हा काळ मला एका क्षणासारखा गेला. हे भगवन्, उत्तम धर्म ऐकताना मी अजून तृप्त झालो नाही.