મહાભારત · અધ્યાય 3.224
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.224.1
आपस्य मुदिता भार्या सा चास्य परमाप्रिया ।
भूपतिं भूतकर्तारं जनयामास पावकम् ॥ ३.२२४.१ ॥
આપસ્યની આનંદિત પત્ની, જે તેને અત્યંત પ્રિય હતી, તેણે ભૂતોના સ્વામી અને સર્જક પાવકને જન્મ આપ્યો.
3.224.2
भूतानां साऽपि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् ।
आत्मा भुवनकर्ता च सोऽध्वरेषु द्विजातिभिः ॥ ३.२२४.२ ॥
સર્વ ભૂતોના સ્વામી તરીકે જેને પાવક કહેવાય છે, તે જ આત્મા અને લોકોના સર્જક છે; યજ્ઞોમાં દ્વિજાતિઓ તેની પૂજા કરે છે.
3.224.3
महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः ।
भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः ॥ ३.२२४.३ ॥
અહીં જે મહાન અને સર્વ ભૂતોનો પતિ છે, તે મહાતેજસ્વી ભગવાન પાવક સદા વિચરે છે.
3.224.4
अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते ।
आज्यं वहतियो हव्यं सर्वलोकस् पावकः ॥ ३.२२४.४ ॥
ગૃહપતિ નામનો અગ્નિ યજ્ઞોમાં સદા પૂજાય છે; ઘી અને હવિ વહન કરનાર તે સર્વ લોકનો પાવક છે.
3.224.5
अपांगर्भो महाभागः सत्वभुग्यो महाद्भुतः ।
भूपतिर्भूतकर्ता च महतः पतिरुच्यते ॥ ३.२२४.५ ॥
જળનો ગર્ભ, મહાભાગ્યવાન, પ્રાણીઓનો ભક્ષક, અત્યંત અદ્ભુત; ભૂમિનો સ્વામી અને ભૂતોનો કર્તા, મહાનનો પતિ કહેવાય છે.
3.224.6
मता वहन्तो हव्यानि तस्याग्नेरप्रजाऽभवन् ।
अग्निष्टोमस्तु नियतः क्रतुश्रेष्ठो भवत्युत ॥ ३.२२४.६ ॥
હવિ વહન કરનારા ગણાયેલા તે અગ્નિના વંશજો સંતાનવિહીન થયા; પણ અગ્નિષ્ટોમ નિયત યજ્ઞ છે અને યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
3.224.7
स वह्निः प्रथमो नित्यं देवैरन्विष्यते प्रभुः ।
आयान्तं नियतं दृष्ट्वाप्रविवेशार्णवं भयात् ॥ ३.२२४.७ ॥
તે પ્રથમ, સદા પ્રભુ એવો અગ્નિ દેવો દ્વારા સદા શોધાય છે. આવતા તે નિયંત્રિતને જોઈને તે ભયથી સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો.
3.224.8
देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथातथम् ।
दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत् ॥ ३.२२४.८ ॥
દેવો તેને શોધતાં યથાર્થપણે શોધી શક્યા નહીં. ત્યારે અગ્નિએ અથર્વાને જોઈને આ વચનો કહ્યા.
3.224.9
देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः ।
अथ त्वं गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे ॥ ३.२२४.९ ॥
હે વીર, દેવોનું હવિ તું વહન કર; હું અતિ દુર્બળ છું. તેથી તું મધુનેત્ર પાસે જા અને મારું આ પ્રિય કાર્ય કર.
3.224.10
प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत् ।
मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत्।
भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम् ॥ ३.२२४.१० ॥
અથર્વાને મોકલીને અગ્નિ બીજા દેશમાં ગયો. ત્યારે માછલીઓએ તેને (બધું) કહ્યું. ક્રોધિત થઈ અગ્નિએ તેમને કહ્યું: 'તમે વિવિધ પ્રાણીઓનો ખોરાક બનશો.'
3.224.11
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः ॥ ३.२२४.११ ॥
એ જ રીતે હવ્યવાહન અગ્નિએ અથર્વાને આ વચનો કહ્યા.
3.224.12
अनुनीयमानो हि भृशं देववाक्यान्वितेन सः ।
नैच्छद्वोढुं हवि सर्वं शरीरं चापि सोऽत्यजत् ॥ ३.२२४.१२ ॥
દેવોના વચનોથી અત્યંત વિનવણી કરાયા છતાં તેણે બધું હવિ વહન કરવા ઇચ્છ્યું નહીં; પોતાનું શરીર પણ તેણે ત્યજ્યું.
3.224.13
स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा ।
भूमिं स्पृष्ट्वाऽसृजद्भ्रातून्पृथक्पृथगतीव हि ॥ ३.२२४.१३ ॥
તેમણે તે શરીર ત્યજીને ત્યારે પૃથ્વીમાં પ્રવેશ કર્યો; ભૂમિને સ્પર્શીને પોતાના ભાઈઓને અલગ અલગ, અતિશય રીતે ઉત્પન્ન કર્યા.
3.224.14
आस्यात्सुगन्धं तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च ।
श्लेष्मणः स्फाटिकं तस् पित्तान्मारकतं तथा ॥ ३.२२४.१४ ॥
તેમના મુખમાંથી સુગંધ અને તેજ, હાડકાંમાંથી દેવદારુ, કફમાંથી સ્ફટિક અને પિત્તમાંથી મરકત ઉત્પન્ન થયાં.
3.224.15
वातात्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेतैर्बहु प्रजाः ।
त्वचस्तस्याभ्रपटलं स्नायुजं चापि विद्रुमम् ॥ ३.२२४.१५ ॥
વાયુમાંથી તેમનું કૃષ્ણાયસ (કાળું લોખંડ); આ ત્રણ વડે ઘણી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ. તેમની ત્વચામાંથી મેઘસમૂહ અને સ્નાયુઓમાંથી પરવાળું ઉત્પન્ન થયાં.
3.224.16
शरीरास्थिविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप ।
एवं कृत्वा शरीरं च परमे तपसि स्थितः ॥ ३.२२४.१६ ॥
હે રાજન્, તેમનું શરીર, અસ્થિઓના પ્રકારો અને અન્ય ધાતુઓ પણ એ જ રીતે ઉત્પન્ન થયાં. આ રીતે શરીર રચીને તેઓ પરમ તપમાં સ્થિત થયા.
3.224.17
भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा ।
भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाऽऽप्याधितः शिखी ॥ ३.२२४.१७ ॥
ભૃગુ, અંગિરસ વગેરે ઋષિઓ દ્વારા તપથી ફરી ઉઠાડાયેલો ત્યારે એ તેજસ્વી અગ્નિ તપથી પ્રજ્વલિત થઈને અત્યંત ભડકી ઊઠ્યો.
3.224.18
दृष्ट्वा ऋषीनभयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम् ।
तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम्।
अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादयः ॥ ३.२२४.१८ ॥
ઋષિઓને જોઈને ભયથી તે મહાસાગરમાં પ્રવેશ્યો. તે અદૃશ્ય થતાં ભયભીત જગતે અથર્વનનો આશ્રય લીધો; ત્યારે દેવો વગેરેએ આ અથર્વનની જ પૂજા કરી.
3.224.19
अथर्वाणं श्रिताँल्लोकानात्मन्यालोच्य पावकः ।
मिषतां सर्वभूतानामुन्ममज्ज महार्णवात् ॥ ३.२२४.१९ ॥
અથર્વાને શરણે આવેલા લોકોનો મનમાં વિચાર કરીને પાવક બધા પ્રાણીઓના દેખતાં મહાસાગરમાંથી ઉપર આવ્યો.
3.224.20
एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा ।
आहूतः सर्वूतानां हव्यं वहति सर्वदा ॥ ३.२२४.२० ॥
આ રીતે ભગવાન અથર્વાએ પૂર્વે ખોવાયેલા અગ્નિને આહ્વાન કર્યું; ત્યારથી તે સર્વ પ્રાણીઓનું હવિષ્ય સદા વહન કરે છે.
3.224.21
एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून् ।
विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै ॥ ३.२२४.२१ ॥
આ રીતે તેણે વેદોક્ત ઘણા દેવતાઓનાં સ્થાનો ઉત્પન્ન કર્યાં; વિવિધ દેશોમાં વિચરતાં તે ત્યાં જ ભમતો રહ્યો.
3.224.22
सिन्धुवर्ज्याः पञ्च नद्यो देविकाऽथ सरस्वती ।
गङ्गा च शतकुम्भा च सरयू गण्डसाह्वया ॥ ३.२२४.२२ ॥
સિંધુ સિવાયની પાંચ નદીઓ — દેવિકા અને સરસ્વતી, ગંગા, શતકુંભા, અને ગંડસાહ્વયા નામની સરયૂ.
3.224.23
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधासृतिस्तदा ।
इरावती वेत्रवती नद्यतिस्रोऽथ कौशिकी ॥ ३.२२४.२३ ॥
ચર્મણ્વતી, મહી, મેધ્યા, મેધાસૃતિ, ઇરાવતી, વેત્રવતી — એ નદીઓ, ત્રણ નદીઓ અને કૌશિકી.
3.224.24
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा ।
वेण्णा प्रवेणी भीमा च मरुदा चैव भारत ॥ ३.२२४.२४ ॥
તમસા અને નર્મદા નદી, ગોદાવરી, વેણ્ણા, પ્રવેણી, ભીમા, અને હે ભારત, મરુદા પણ.
3.224.25
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मज्जुरा तथा ।
तुङ्गवेणा कृष्णवेणा कपिला शोण एव च ॥ ३.२२४.२५ ॥
ભારતી, સુપ્રયોગા, કાવેરી, મજ્જુરા, તુંગવેણા, કૃષ્ણવેણા, કપિલા અને શોણ પણ.
3.224.26
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः ॥ ३.२२४.२६ ॥
ધિષ્ણ્યોની માતાઓ તરીકે કીર્તિત થયેલી આ નદીઓ જ છે.
3.224.27
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः ।
यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव तु ॥ ३.२२४.२७ ॥
અદ્ભુતની પ્રિય ભાર્યાનો પુત્ર વિડૂરથ. જેટલા પાવકો કહેવાયા છે, એટલા જ સોમ પણ છે.
3.224.28
अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः ।
अग्निः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत् ॥ ३.२२४.२८ ॥
અત્રિના વંશમાં પણ બ્રહ્માના માનસપુત્ર પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ. પુત્રોનું સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી અગ્નિએ તેમને પોતાનામાં ધારણ કર્યા.
3.224.29
तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः ।
एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो यथा ॥ ३.२२४.२९ ॥
તે બ્રહ્માના શરીરમાંથી હુતાશનો તેમને બહાર કાઢે છે. આ પ્રકારે આ મહાત્મા અગ્નિઓ કીર્તિત થયા.
3.224.30
अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः ।
अद्भुतस्त तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् ॥ ३.२२४.३० ॥
જેમ ઉત્પન્ન થયા, તેઓ અપ્રમેય, શ્રીમાન અને અંધકાર દૂર કરનારા છે. વેદોમાં કીર્તિત થયેલું તેમનું માહાત્મ્ય અદ્ભુત છે.
3.224.31
तादृशं विद्धि सर्वेषामेको ह्येषु हुताशनः ।
एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः ॥ ३.२२४.३१ ॥
તેને એ જ રીતે જાણો. આ બધામાં હુતાશન (અગ્નિ) એક જ છે. પ્રથમ અંગિરા નામના આ ભગવાન જ એક તરીકે જાણવા યોગ્ય છે.
3.224.32
बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्वथा ।
इत्येष वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया।
पावको विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम् ॥ ३.२२४.३२ ॥
શરીરમાંથી અનેક રીતે જ્યોતિષ્ટોમ અને અન્ય યજ્ઞો નીકળ્યા. આ રીતે અગ્નિઓનો આ મહાન વંશ મેં કહ્યો છે. પાવક અગ્નિ વિવિધ મંત્રો વડે દેહધારીઓનું હવ્ય વહન કરે છે.