महाभारत · अध्याय 3.224
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.224.1
आपस्य मुदिता भार्या सा चास्य परमाप्रिया ।
भूपतिं भूतकर्तारं जनयामास पावकम् ॥ ३.२२४.१ ॥
आपस्याची आनंदी पत्नी, जी त्याला अत्यंत प्रिय होती, तिने भूतांचा स्वामी आणि निर्माता पावक याला जन्म दिला.
3.224.2
भूतानां साऽपि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् ।
आत्मा भुवनकर्ता च सोऽध्वरेषु द्विजातिभिः ॥ ३.२२४.२ ॥
सर्व भूतांचा स्वामी म्हणून ज्याला पावक म्हणतात, तोच आत्मा आणि लोकांचा निर्माता आहे; यज्ञांमध्ये द्विजाति त्याची पूजा करतात.
3.224.3
महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः ।
भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः ॥ ३.२२४.३ ॥
येथे जो महान आणि सर्व भूतांचा पती आहे, तो महातेजस्वी भगवान पावक सदैव संचार करतो.
3.224.4
अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते ।
आज्यं वहतियो हव्यं सर्वलोकस् पावकः ॥ ३.२२४.४ ॥
गृहपती नावाचा अग्नी यज्ञांमध्ये नित्य पूजिला जातो; तूप आणि हविर्द्रव्य वाहणारा तो सर्व लोकांसाठी पावक आहे.
3.224.5
अपांगर्भो महाभागः सत्वभुग्यो महाद्भुतः ।
भूपतिर्भूतकर्ता च महतः पतिरुच्यते ॥ ३.२२४.५ ॥
पाण्याच्या गर्भात वसणारा, महाभाग्यवान, प्राणिमात्रांचा भक्षक, अत्यंत अद्भुत; भूमीचा स्वामी आणि भूतांचा कर्ता, महतांचा पती म्हणून त्याला संबोधले जाते.
3.224.6
मता वहन्तो हव्यानि तस्याग्नेरप्रजाऽभवन् ।
अग्निष्टोमस्तु नियतः क्रतुश्रेष्ठो भवत्युत ॥ ३.२२४.६ ॥
हविर्द्रव्य वाहणारे मानले गेलेले त्या अग्नीचे वंशज संततिहीन झाले; पण अग्निष्टोम हा नियत यज्ञ असून यज्ञांत श्रेष्ठ आहे.
3.224.7
स वह्निः प्रथमो नित्यं देवैरन्विष्यते प्रभुः ।
आयान्तं नियतं दृष्ट्वाप्रविवेशार्णवं भयात् ॥ ३.२२४.७ ॥
तो पहिला, सदैव प्रभु असा अग्नी देवांकडून नेहमी शोधला जातो. येत असलेल्या त्या नियंत्रित (अग्नीला) पाहून तो भयाने समुद्रात शिरला.
3.224.8
देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथातथम् ।
दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत् ॥ ३.२२४.८ ॥
देव त्याला शोधूनही यथार्थपणे शोधू शकले नाहीत. तेव्हा अग्नीने अथर्वाला पाहून हे शब्द म्हटले.
3.224.9
देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः ।
अथ त्वं गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे ॥ ३.२२४.९ ॥
हे वीरा, देवांचे हविर्द्रव्य तू वाहून ने; मी अत्यंत दुर्बल आहे. म्हणून तू मधुनेत्राकडे जा आणि माझे हे प्रिय कार्य कर.
3.224.10
प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत् ।
मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत्।
भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम् ॥ ३.२२४.१० ॥
अथर्व्याला पाठवून अग्नी दुसऱ्या देशात गेला. तेव्हा माशांनी त्याला (सर्व) सांगितले. रागावलेला अग्नी त्यांना म्हणाला: 'तुम्ही विविध प्राण्यांचे भक्ष्य व्हाल.'
3.224.11
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः ॥ ३.२२४.११ ॥
तसेच हव्यवाहन अग्नी अथर्व्याला हे शब्द म्हणाला.
3.224.12
अनुनीयमानो हि भृशं देववाक्यान्वितेन सः ।
नैच्छद्वोढुं हवि सर्वं शरीरं चापि सोऽत्यजत् ॥ ३.२२४.१२ ॥
देवांच्या शब्दांनी फार विनवणी केल्यावरही त्याने सर्व हविर्द्रव्य वाहण्याची इच्छा केली नाही; आपला देहही त्याने त्यागला.
3.224.13
स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा ।
भूमिं स्पृष्ट्वाऽसृजद्भ्रातून्पृथक्पृथगतीव हि ॥ ३.२२४.१३ ॥
त्याने ते शरीर त्यागून तेव्हा पृथ्वीत प्रवेश केला; भूमीला स्पर्श करून आपल्या बंधूंना वेगवेगळे, अत्यंत विपुल रूपात निर्माण केले.
3.224.14
आस्यात्सुगन्धं तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च ।
श्लेष्मणः स्फाटिकं तस् पित्तान्मारकतं तथा ॥ ३.२२४.१४ ॥
त्याच्या मुखातून सुगंध आणि तेज, हाडांतून देवदारू, कफापासून स्फटिक आणि पित्तापासून मरकत निर्माण झाले.
3.224.15
वातात्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेतैर्बहु प्रजाः ।
त्वचस्तस्याभ्रपटलं स्नायुजं चापि विद्रुमम् ॥ ३.२२४.१५ ॥
वायूपासून त्याचे कृष्णायस (काळे लोखंड); या तिघांद्वारे अनेक प्रजा निर्माण झाल्या. त्याच्या त्वचेपासून मेघांचा थर आणि स्नायूंपासून प्रवाळही निर्माण झाले.
3.224.16
शरीरास्थिविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप ।
एवं कृत्वा शरीरं च परमे तपसि स्थितः ॥ ३.२२४.१६ ॥
हे राजा, त्याचे शरीर, अस्थींचे प्रकार आणि इतर धातूही अशाच प्रकारे निर्माण झाले. अशा प्रकारे शरीर निर्माण करून तो परम तपात स्थित झाला.
3.224.17
भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा ।
भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाऽऽप्याधितः शिखी ॥ ३.२२४.१७ ॥
भृगू, अंगिरस आदी ऋषींनी तपाने पुन्हा उठवल्यावर तेव्हा तो तेजस्वी अग्नी तपाने प्रज्वलित होऊन अत्यंत पेटला.
3.224.18
दृष्ट्वा ऋषीनभयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम् ।
तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम्।
अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादयः ॥ ३.२२४.१८ ॥
ऋषींना पाहून भयाने तो महासागरात प्रविष्ट झाला. तो नाहीसा झाल्यावर भयभीत जगाने अथर्वनाचा आश्रय घेतला; तेव्हा देव इत्यादींनी याच अथर्वनाची पूजा केली.
3.224.19
अथर्वाणं श्रिताँल्लोकानात्मन्यालोच्य पावकः ।
मिषतां सर्वभूतानामुन्ममज्ज महार्णवात् ॥ ३.२२४.१९ ॥
अथर्वाचा आश्रय घेतलेल्या लोकांचा मनात विचार करून पावक सर्व प्राण्यांदेखत महासागरातून वर आला.
3.224.20
एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा ।
आहूतः सर्वूतानां हव्यं वहति सर्वदा ॥ ३.२२४.२० ॥
अशा प्रकारे भगवान अथर्वाने पूर्वी गमावलेल्या अग्नीला आवाहन केले; तेव्हापासून तो सर्व प्राण्यांचे हविष्य नेहमी वाहतो.
3.224.21
एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून् ।
विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै ॥ ३.२२४.२१ ॥
अशा प्रकारे त्याने वेदोक्त अनेक देवतांची स्थाने निर्माण केली; विविध देशांत संचार करत तो तेथेच फिरत राहिला.
3.224.22
सिन्धुवर्ज्याः पञ्च नद्यो देविकाऽथ सरस्वती ।
गङ्गा च शतकुम्भा च सरयू गण्डसाह्वया ॥ ३.२२४.२२ ॥
सिंधू वगळता पाच नद्या — देविका व सरस्वती, गंगा, शतकुंभा आणि गंडसाह्वया नावाची सरयू.
3.224.23
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधासृतिस्तदा ।
इरावती वेत्रवती नद्यतिस्रोऽथ कौशिकी ॥ ३.२२४.२३ ॥
चर्मण्वती, मही, मेध्या, मेधासृती, इरावती, वेत्रवती या नद्या, तसेच तीन नद्या आणि कौशिकी.
3.224.24
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा ।
वेण्णा प्रवेणी भीमा च मरुदा चैव भारत ॥ ३.२२४.२४ ॥
तमसा आणि नर्मदा नदी, गोदावरी, वेण्णा, प्रवेणी, भीमा, आणि हे भारता, मरुदा सुद्धा.
3.224.25
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मज्जुरा तथा ।
तुङ्गवेणा कृष्णवेणा कपिला शोण एव च ॥ ३.२२४.२५ ॥
भारती, सुप्रयोगा, कावेरी, मज्जुरा, तुंगवेणा, कृष्णवेणा, कपिला आणि शोण हीसुद्धा.
3.224.26
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः ॥ ३.२२४.२६ ॥
धिष्ण्यांच्या माता म्हणून गौरविलेल्या या नद्याच होत.
3.224.27
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः ।
यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव तु ॥ ३.२२४.२७ ॥
अद्भुताची प्रिय भार्या, तिचा पुत्र विडूरथ. जितके पावक सांगितले, तितकेच सोमही आहेत.
3.224.28
अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः ।
अग्निः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत् ॥ ३.२२४.२८ ॥
अत्रीच्या वंशातही ब्रह्मदेवाची मानसपुत्र प्रजा जन्मली. पुत्रांची निर्मिती करण्याची इच्छा असलेल्या अग्नीने त्यांना स्वतःतच धारण केले.
3.224.29
तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः ।
एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो यथा ॥ ३.२२४.२९ ॥
त्या ब्रह्मदेवाच्या देहातून हुताशन त्यांना बाहेर काढतात. अशा प्रकारे हे महात्मे अग्नी गौरविले गेले.
3.224.30
अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः ।
अद्भुतस्त तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् ॥ ३.२२४.३० ॥
ज्या प्रकारे ते उत्पन्न झाले, ते अप्रमेय, तेजस्वी आणि अंधार दूर करणारे आहेत. वेदांत वर्णिलेले त्यांचे माहात्म्य अद्भुत आहे.
3.224.31
तादृशं विद्धि सर्वेषामेको ह्येषु हुताशनः ।
एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः ॥ ३.२२४.३१ ॥
त्याला तसाच जाण. या सर्वांमध्ये हुताशन (अग्नि) एकच आहे. प्रथम अंगिरा नावाचा हा भगवानच एक जाणण्यायोग्य आहे.
3.224.32
बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्वथा ।
इत्येष वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया।
पावको विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम् ॥ ३.२२४.३२ ॥
शरीरातून अनेक प्रकारे ज्योतिष्टोम व इतर यज्ञ प्रकट झाले. अशा प्रकारे अग्नींचा हा महान वंश मी सांगितला. पावक अग्नी विविध मंत्रांनी देहधारींचे हव्य वाहून नेतो.