महाभारत · अध्याय 3.273
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.273.1
जयद्रथस्तु संप्रेक्ष्यभ्रातरावुद्यतायुधौ ।
प्रादावत्तूर्णमव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः ॥ ३.२७३.१ ॥
परंतु जयद्रथ, शस्त्रे उगारलेल्या आपल्या दोन भावांना पाहून, जीवितेच्छेने अत्यंत दुःखी होऊन, न घाबरता तत्काळ पळून गेला.
3.273.2
लताभिः संवृते कक्षे किरीटं रत्नभास्वरम् ।
अपविध्यप्रधावन्तं निलीयन्तं वनान्तरे ॥ ३.२७३.२ ॥
वेलींनी झाकलेल्या झुडपात, रत्नांनी चमकणारा मुकुट फेकून धावत, वनाच्या आत लपलेला.
3.273.3
भीमसेनस्तु तं कक्षे लीयमानं भयाकुलम् ।
मार्गमाणोऽवतीर्याशु रथाद्रत्नविभूपितात्।
अभिद्रुत्य निजग्राहकेशपक्षे ह्यमर्षणः ॥ ३.२७३.३ ॥
भयाने व्याकुळ होऊन झुडपात लपलेल्या त्याचा शोध घेणारा भीमसेन, रत्नांनी सजलेल्या रथातून लगेच उतरून, संतापाने धावत गेला आणि त्याचे केस पकडले.
3.273.4
समुद्यम्य च तं भीमो निष्पिपेप महीतले ।
गले गृहीत्वाराजानं पातयामास चैव ह ॥ ३.२७३.४ ॥
भीमाने त्याला उचलून जमिनीवर आपटले; राजाचा गळा धरून त्याला खाली पाडले.
3.273.5
पुनः स जीवमानस्य तस्योत्पतितुमिच्छतः ।
पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः ॥ ३.२७३.५ ॥
पुन्हा तो जिवंत असताना उठू पाहत असता, विलाप करणाऱ्या त्याच्या डोक्यावर त्या महाबाहूने पायाने प्रहार केला.
3.273.6
तस्य जानू ददौ भमो जघ्ने चैनमरत्निना ।
स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः ॥ ३.२७३.६ ॥
भीमाने त्याच्या गुडघ्यांवर प्रहार केला आणि कोपराने त्याला मारले; तो राजा उत्तम प्रहारांनी पीडित होऊन मूर्च्छित झाला.
3.273.7
सरोषं भीमसेनं तु वारयामास फल्गुनः ।
दुःशलायाः कृतेराजा यत्त्वामाहेति कौरव ॥ ३.२७३.७ ॥
रागावलेल्या भीमसेनाला फल्गुनाने आवरले; "हे कौरवा, दुःशलेमुळे राजाने तुला जे सांगितले ते आठव" असे म्हटले.
3.273.8
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति ।
कृष्णायास्तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः ॥ ३.२७३.८ ॥
हा पापाचारी माझ्यापासून जगण्यास योग्य नाही; जी कृष्णा त्या यातनेस पात्र नव्हती, तिला छळणारा हा नराधम आहे.
3.273.9
किंनु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी ।
त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान्प्रबाधसे ॥ ३.२७३.९ ॥
मी काय करू शकतो? राजा नेहमी दयाळू आहे; आणि तू बालिश बुद्धीने नेहमी आम्हाला त्रास देतोस.
3.273.10
एवमुक्त्वा सटास्तस्य पञ्चचक्रे वृकोदरः ।
अर्धचन्द्रेण वाणेन किंचिदब्रुवतस्तदा ॥ ३.२७३.१० ॥
असे बोलून वृकोदराने अर्धचंद्र बाणाने त्याच्या जटा पाच वेळा कापल्या; तो तेव्हा काही बोलत नव्हता.
3.273.11
विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः ।
जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥ ३.२७३.११ ॥
मग राजाला निवडून वृकोदर म्हणाला, "अरे मूर्खा, जर तुला जगायचे असेल तर मी सांगतो ते कारण ऐक."
3.273.12
दासोस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ।
एवं चेज्जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ॥ ३.२७३.१२ ॥
"तू सभांमध्ये आणि सभागृहांमध्ये 'मी दास आहे' असे म्हटले पाहिजेस; अशा प्रकारे जर मी तुला जीवन दिले, तर हा युद्धजयी माणसाचा नियम आहे."
3.273.13
एवमस्त्विति तं राजा कृच्छ्रमाणो जयद्रथः ।
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीममाहवशोभिनम् ॥ ३.२७३.१३ ॥
संकटात सापडलेला राजा जयद्रथ म्हणाला, 'असेच होवो.' युद्धात शोभणाऱ्या पुरुषव्याघ्र भीमाला तो म्हणाला.
3.273.14
तत एनं विचेष्टन्तं वद्ध्वा पार्थो वृकोदरः ।
रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुकुण्ठितम् ॥ ३.२७३.१४ ॥
मग पृथेचा पुत्र वृकोदर तळमळणाऱ्या त्याला बांधून, धुळीने माखलेल्या आणि बेशुद्ध अवस्थेत रथावर चढवून घेतले.
3.273.15
ततस्तं रथमास्थाय भीमः पार्तानुगस्तदा ।
अग्र्यमाश्रममध्यस्थामभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् ॥ ३.२७३.१५ ॥
मग भीम त्या रथावर आरूढ होऊन, पार्थांचा अनुयायी म्हणून, आश्रमाच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या युधिष्ठिराकडे गेला.
3.273.16
दर्शयामास भीमस्तु तदवस्थं जयद्रथम् ।
तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतामिति चाब्रवीत् ॥ ३.२७३.१६ ॥
भीमाने त्या अवस्थेत असलेला जयद्रथ दाखवला. राजाने त्याला पाहून हसून म्हटले, 'याला सोडून द्या.'
3.273.17
राजानं चाब्रवीद्भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै ।
दासभावं गतो ह्येष पाण्डूनां पापचेतनः ॥ ३.२७३.१७ ॥
भीम राजाला म्हणाला, 'द्रौपदीला सांग.' पांडवांचा दास झालेला हा पापबुद्धी माणूस.
3.273.18
तमुवाच च ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः ।
मुञ्चेममधमाचारं प्रमाणा यदि ते वयम् ॥ ३.२७३.१८ ॥
मग ज्येष्ठ बंधू प्रेमाने त्याला म्हणाला, 'आम्ही तुला प्रमाण असलो, तर या नीच आचरणाच्या माणसाला सोड.'
3.273.19
द्रौपदी चाब्रवीद्भीममभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम् ।
दासोऽयंमुच्यतां रात्रस्त्वयापञ्चशिखः कृतः ॥ ३.२७३.१९ ॥
द्रौपदी भीम आणि युधिष्ठिराकडे पाहून म्हणाली, "हा दास आहे, याला सोडा; रात्री तुम्ही याला पाच शिखांचा केला आहे."
3.273.20
एवमुक्तः स भीमस्तु भ्रात्रा चैव च कृष्णया ।
मुमोच तं महापापं जयद्रथमचेतनम् ॥ ३.२७३.२० ॥
भावाने आणि कृष्णेने (द्रौपदीने) असे सांगितल्यावर भीमाने त्या महापापी, बेशुद्ध जयद्रथाला सोडले.
3.273.21
स मुक्तोऽभ्येत्यराजानमभिवाद्य युधिष्ठिरम् ।
ववन्दे विह्वलोराजातांश्च वृद्धान्मुनींस्तदा ॥ ३.२७३.२१ ॥
मुक्त झालेला तो राजाजवळ आला, युधिष्ठिराला नमस्कार केला; मग व्याकूळ झालेल्या राजाने त्या वृद्धांना आणि मुनींनाही नमस्कार केला.
3.273.22
तमुवाच धृणी राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
तथाजयद्रथं दृष्ट्वा गृहीतं सव्यसाचिना ॥ ३.२७३.२२ ॥
तेव्हा दयाळू धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर त्याला म्हणाला; जयद्रथाला सव्यसाचीने धरलेले पाहून.
3.273.23
अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः पुनः क्वचित् ।
स्त्रीकामुक धिगस्तु त्वां क्षुद्रः क्षत्रसहायवान् ॥ ३.२७३.२३ ॥
"तू दास नाहीस, जा, तू मुक्त आहेस; पुन्हा कधी असे करू नकोस. स्त्रीलंपटा, तुला धिक्कार असो; क्षत्रियांचे साहाय्य असूनही तू क्षुद्र आहेस."
3.273.24
एवंविधं हि क कुर्यात्त्वदनयः पुरुषाधमः ।
कर्म धर्मविरुद्धं वै लोकदुष्टं च दुर्मते ॥ ३.२७३.२४ ॥
असे कृत्य तुझ्यासारखा नीच पुरुषच करील; हे दुर्बुद्धे, हे कृत्य धर्मविरुद्ध आणि लोकात निंदनीय आहे.
3.273.25
गतसत्त्वमिव ज्ञात्वा कर्तारमशुभस्य तम् ।
संप्रेक्ष्यभरतश्रेष्ठः कृपां चक्रे नराधिपः ॥ ३.२७३.२५ ॥
त्याला निष्प्राण झाल्यासारखे जाणून, त्या अशुभ कृत्याच्या कर्त्याकडे पाहून, भरतश्रेष्ठ नरेशाने कृपा केली.
3.273.26
धर्मे ते वर्धतां वुद्धिर्मा चाधर्मे मनः कृथाः ।
साश्च साथपादातः स्वस्ति गच्छ जयद्रथ ॥ ३.२७३.२६ ॥
तुझी बुद्धी धर्मात वाढो, अधर्मात मन ठेवू नको. घोडे, रथ आणि पायदळासह कल्याणाने जा, जयद्रथा.
3.273.27
एवमुक्तस्तु सव्रीजं तूष्णीं किंचिदवाङ्युखः ।
जगाम राजा दुःखार्तो गङ्गाद्वाराय भारत ॥ ३.२७३.२७ ॥
असे सांगितल्यावर तो राजा लज्जित होऊन किंचित मान खाली घालून, गप्प राहून, दुःखाने पीडित होऊन, हे भारता, गंगाद्वाराकडे गेला.
3.273.28
स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षमुमापतिम् ।
तपश्चचार विपुलं तस्य प्रीतो वृषध्वजः ॥ ३.२७३.२८ ॥
तो देवाला शरण जाऊन, विरूपाक्ष, उमापतीची मोठी तपश्चर्या करू लागला; त्याच्यावर प्रसन्न होऊन वृषध्वज.
3.273.29
बलिं स्वयं प्रत्यगृह्णात्प्रीयमाणस्त्रिलोचनः ।
वरं चास्मै ददौ देवः स जग्राह च तच्छृणु ॥ ३.२७३.२९ ॥
बली त्रिलोचनाने प्रसन्न होऊन स्वतः स्वीकारला; देवाने त्याला वर दिला, आणि त्याने तो स्वीकारला. ते ऐक.
3.273.30
समस्तान्सरथान्पञ्चजयेयं युधि पाण्डवान् ।
इति राजाऽब्रवीद्देवं नेति देवस्तमब्रवीत् ॥ ३.२७३.३० ॥
"युद्धात रथांसह सर्व पाच पांडवांना मी जिंकू शकेन" असे राजा देवाला म्हणाला; देव त्याला म्हणाला, "नाही."
3.273.31
अजय्यांश्चाप्यवध्यांश्च वारयिष्यसि तान्युधि ।
ऋतेऽर्जुनं महाबाहुं नरं नाम सुरेश्वरम् ॥ ३.२७३.३१ ॥
युद्धात जे अजेय आणि अवध्य आहेत त्यांना तू अडवू शकशील — केवळ महाबाहू अर्जुन वगळता, जो नर नावाचा सुरेश्वर आहे.
3.273.32
बदर्यां तप्ततपसं नारायणसहायकम् ।
अजितं सर्वलोकानां देवैरपि दुरासदम् ॥ ३.२७३.३२ ॥
बदरीमध्ये उग्र तपस्या करणारा, नारायण ज्याचा सहायक आहे असा, सर्व लोकांकडून अजिंक्य, देवांनाही दुर्जय असा.
3.273.33
मया दत्तं पाशुपतं दिव्यमप्रतिमं शरम् ।
अवाप लोकपालेभ्यो वज्रादीन्स महाशरान् ॥ ३.२७३.३३ ॥
मी दिलेले दिव्य, अप्रतिम पाशुपत बाण; त्याने लोकपालांकडून वज्र इत्यादी महाबाणही मिळवले.
3.273.34
देवदेवो ह्यनन्तात्मा विष्णुः सुरगुरुः प्रभुः ।
प्रधानपुरुषोऽव्यक्तोविश्वात्माविश्वमूर्तिमान् ॥ ३.२७३.३४ ॥
देवांचा देव, अनंतात्मा विष्णू — सुरगुरू, प्रभू, प्रधानपुरुष, अव्यक्त, विश्वात्मा, विश्वमूर्ती.
3.273.35
युगान्तकाले संप्राप्ते कालाग्निर्दहते जगत् ।
सपर्वतार्णवद्वीपं सशैलवनकाननम्।
निर्दहन्नागलोकांश्चपातालतलचारिणः ॥ ३.२७३.३५ ॥
युगान्तकाळ आल्यावर कालाग्नी जगाला जाळतो — पर्वत, समुद्र, द्वीपे, डोंगर, वने व कानने यांसह; नागलोक आणि पाताळाच्या तळात संचार करणाऱ्यांनाही पूर्णपणे जाळत.
3.273.36
अथान्तरिक्षे सुमहन्नानावर्णाः पयोधराः ।
घोरस्वरा विनदिनस्तटिन्मालावलम्बिनः।
समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वाविवर्षन्तः समन्ततः ॥ ३.२७३.३६ ॥
मग आकाशात प्रचंड, विविध रंगांचे मेघ उठतात — भयंकर स्वराने गर्जत, विजांच्या माळा लटकवत, सर्व दिशांना उठत आणि सर्वत्र वृष्टी करत.
3.273.37
ततोऽग्नीं शमयामासुः संवर्ताग्निनियामकाः ।
अक्षमात्रैश्च धाराभिस्तिष्ठन्त्यापूर्य सर्वशः ॥ ३.२७३.३७ ॥
तेव्हा संवर्ताग्नीला नियंत्रित करणाऱ्यांनी तो अग्नी शांत केला. आसाच्या छिद्रा एवढ्या जाड धारांनी सर्वत्र भरून ते सर्व बाजूंनी उभे राहिले.
3.273.38
एकार्णवे तदातस्मिन्नुपशान्तचराचरे ।
नष्टचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रवर्जिते।
चतुर्युगसहस्रान्ते सलिलेनाप्लुता मही ॥ ३.२७३.३८ ॥
तेव्हा चर-अचर सर्व शांत झालेल्या त्या एकार्णवात, चंद्र, सूर्य, वारा नष्ट होऊन, ग्रह-नक्षत्रांविना, चार युगांच्या हजार चक्रांच्या शेवटी पृथ्वी पाण्यात बुडाली.
3.273.39
ततो नारायणाख्यस्तु सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
सहस्रशीर्पा पुरुषः स्वप्नुकामस्त्वतीन्द्रियः ॥ ३.२७३.३९ ॥
तेव्हा हजार डोळे, हजार पाय व हजार मस्तके असलेला, इंद्रियांपलीकडचा, नारायण नावाचा तो पुरुष झोपू इच्छिला.
3.273.40
फणासहस्रविकटं शेषं पर्यङ्कभोगिनम् ।
सहस्रमिव तिग्मांशुसंघातममितद्युतिम्।
कुन्देन्दुहारगोक्षीरमृणालकुमुदप्रभम् ॥ ३.२७३.४० ॥
हजार फण्यांनी भयंकर असा शेष नाग, पलंग होऊन राहिलेला, सूर्यकिरणांच्या हजार पटींचा समूह असल्यासारखा अमर्याद तेजस्वी, मोगरा, चंद्र, मोत्यांचा हार, गाईचे दूध, कमळाचा देठ व कुमुदासारख्या प्रभेचा.
3.273.41
तत्रासौ भगवान्देवः स्वपञ्जलनिधौ तदा ।
नैशेन तमसा व्याप्तां स्वां रात्रिंकुरुते विभुः ॥ ३.२७३.४१ ॥
तेथे त्या भगवान देवाने, आपल्या निवासस्थानी असलेल्या समुद्रावर, रात्रीच्या अंधाराने व्यापलेली स्वतःची रात्र तेव्हा निर्माण केली; तो सर्वव्यापी प्रभू आहे.
3.273.42
सत्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमपश्यत ।
इमं चोदाहरन्त्यत्रश्लोकं नारायणं प्रति ॥ ३.२७३.४२ ॥
सत्त्वाच्या उद्रेकाने जागा झालेल्या त्याने शून्य लोक पाहिला. या विषयी नारायणाबद्दल हा श्लोक सांगितला जातो.
3.273.43
आपो नारास्तत्तनव इत्यपां नाम शुश्रुमः ।
अयनं तेन चैवास्ते तेन नारायणः स्मृतः ॥ ३.२७३.४३ ॥
पाण्याला 'नार' म्हणतात, आणि ती त्यांची शरीरे आहेत असे आम्ही ऐकले आहे. त्यातच तो वास करतो, म्हणून त्याला 'नारायण' असे स्मरले जाते.
3.273.44
प्रध्यानसमकालं तुप्रजाहेतोः सनातनः ।
ध्यातमात्रे तु भगवन्नाभ्यां पद्मः समुत्थितः ॥ ३.२७३.४४ ॥
प्रजांच्या निर्मितीसाठी सनातन गहन ध्यान करताच, भगवंतांच्या ध्यानमात्रे त्यांच्या नाभीतून कमळ उत्पन्न झाले.
3.273.45
ततश्चतुर्मुखो ब्रह्मा नाभिपद्माद्विनिःसृतः ।
तत्रोपविष्टः सहसा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ३.२७३.४५ ॥
नंतर नाभिकमलातून चतुर्मुख ब्रह्मा प्रकट झाले. तेथे अचानक बसले ब्रह्मा, लोकपितामह.
3.273.46
शून्यं दृष्ट्वा जगत्कृत्स्नं मानसानात्मनः समान् ।
ततो मरीचिप्रमुखान्महर्षीनसृजन्नव ॥ ३.२७३.४६ ॥
सारे जग शून्य पाहून त्याने स्वतःसारखे मानसपुत्र निर्माण केले. मग मरीचि प्रमुख नऊ महर्षी त्याने निर्माण केले.
3.273.47
तेऽसृजन्सर्वभूतानि त्रसानि स्थावराणि च ।
यक्षराक्षसभूतानि पिशाचोरगमानुषान् ॥ ३.२७३.४७ ॥
त्यांनी सर्व प्राणी निर्माण केले—चर आणि अचर, यक्ष, राक्षस, भूत, पिशाच, सर्प आणि मानव.
3.273.48
सृजते ब्रह्ममूर्तिस्तु रक्षते पौरुषी तनुः ।
रौद्री भावेन शमयेत्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः ॥ ३.२७३.४८ ॥
ब्रह्ममूर्ती निर्माण करते, पौरुषी तनू रक्षण करते; रौद्र भावाने तो प्रजापतीच्या तीन अवस्था शमवतो.
3.273.49
न श्रुतं ते सिन्धुपते विष्णोरद्भुतकर्मणः ।
कथ्यमानानि मुनिभिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ ३.२७३.४९ ॥
हे सिंधुपते, वेदपारंगत मुनी आणि ब्राह्मण सांगतात त्या अद्भुतकर्मा विष्णूविषयी तू ऐकले नाहीस का?
3.273.50
जलेन समनुप्राप्ते सर्वतः पृथिवीतले ।
तदा चैकार्णवे तस्मिननेकाकाशे प्रभुश्चरन् ॥ ३.२७३.५० ॥
जेव्हा पृथ्वीतलावर सर्वत्र पाणी पसरले होते, तेव्हा एकाच महासागरात, त्या विस्तीर्ण आकाशात प्रभू संचार करीत होते.
3.273.51
निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले समन्ततः ।
प्रतिष्ठानाय पृथिवीं मार्गमाणस्तदाऽभवत् ॥ ३.२७३.५१ ॥
पावसाळ्याच्या रात्री काजवा जसा सर्वत्र फिरतो, तसा तेव्हा तो पृथ्वीसाठी आधार शोधत होता.
3.273.52
जले निमग्नां गां दृष्ट्वाचोद्धर्तुं मनसेच्छति ।
किंनु रूपमहं कृत्वासलिलादुद्धरे महीम् ॥ ३.२७३.५२ ॥
पाण्यात बुडालेली पृथ्वी पाहून त्याला ती उचलण्याची मनीषा होते. "कोणते रूप धारण करून मी पाण्यातून या पृथ्वीला वर उचलू?"
3.273.53
एवं संचिन्त्य मनसा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।
जलक्रीडाभिरुचितं वाराहं रूपमस्मरत् ॥ ३.२७३.५३ ॥
असा मनात विचार करून, दिव्य चक्षूने पाहून, जलक्रीडेत रमणारे वराहरूप त्याने स्मरण केले.
3.273.54
कृत्वा वराहवपुपं वाङ्मयं वेदसंमितम् ।
दशयोजनविस्तीर्णमायतं शतयोजनम् ॥ ३.२७३.५४ ॥
वेदमय आणि वेदप्रमाणाइतके वराहशरीर धारण करून, दहा योजने रुंद आणि शंभर योजने लांब.
3.273.55
महापर्वतवर्ष्माभं तीक्ष्णदंष्ट्रंप्रदीप्तिमत् ।
महामेघौघनिर्घोपं नीलजीमूतसन्निभम् ॥ ३.२७३.५५ ॥
तो महापर्वतासारख्या विशाल आकाराचा, तीक्ष्ण दाढांचा, तेजस्वी, महामेघसमूहाच्या गर्जनेसारखा आणि नीलमेघासारखा होता.
3.273.56
भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः संप्राविशत्प्रभुः ।
दंष्ट्रेणैकेन चोद्धृत्यस्वे स्थाने न्यविशन्महीम् ॥ ३.२७३.५६ ॥
यज्ञवराह होऊन तो प्रभू पाण्यात शिरला; एकाच दाढेने पृथ्वीला उचलून आपल्या स्थानी स्थापन केली.
3.273.57
पुनरेव महाबाहुरपूर्वां तनुमाश्रितः ।
नरस्य कृत्वाऽर्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं प्रभुः ॥ ३.२७३.५७ ॥
पुन्हा महाबाहू प्रभूने अपूर्व रूप धारण केले—अर्धे शरीर मनुष्याचे आणि अर्धे सिंहाचे केले.
3.273.58
दैत्येन्द्रस्य सभां गत्वापाणिं संस्पृश्यपाणिना ।
दैत्यानामादिपुरुषः सुरारिर्दितिनन्दनः ॥ ३.२७३.५८ ॥
दैत्यराजाच्या सभेत जाऊन हाताला हात स्पर्श करून, दैत्यांचा आदिपुरुष, देवशत्रू, दितीचा पुत्र—
3.273.59
दृष्ट्वा चापूर्ववपुषं क्रोधात्संरक्तलोचनः ।
शूलोद्यतकरः स्रग्वी हिरण्यकशिपुस्तदा ॥ ३.२७३.५९ ॥
अपूर्व रूप पाहून क्रोधाने लाल डोळ्यांचा, हातात शूळ उचललेला, माळ धारण केलेला हिरण्यकशिपू तेव्हा—
3.273.60
मेघस्तनितनिर्घोषो नीलाभ्रचयसन्निभः ।
देवारिर्दितिजो वीरो नृसिंहं समुपाद्रवत् ॥ ३.२७३.६० ॥
मेघगर्जनेसारखा गर्जत, नीलमेघसमूहासारखा, देवांचा शत्रू, दितीपासून जन्मलेला वीर नृसिंहावर चालून गेला.
3.273.61
समुत्पत्य ततस्तीक्ष्णैर्मृगेन्द्रेण बलीयसा ।
नारसिंहेन वपुषादारितः करजैर्भृशम् ॥ ३.२७३.६१ ॥
मग तीक्ष्ण नख असलेल्या, बलवान मृगेंद्र, नरसिंहरूपी भगवंतांनी उसळी घेऊन त्याला नखांनी भयंकरपणे फाडले.
3.273.62
एवं निहत्य भगवान्दैत्येनद्रं रिपुघातिनम् ।
भूयोऽन्यः पुण्डरीकाक्षः प्रभुर्लोकहिताय च।
कश्यपस्यात्मजः श्रीमानदित्या गर्भधारितः ॥ ३.२७३.६२ ॥
अशा प्रकारे शत्रुघातक दैत्येंद्राचा वध करून, लोककल्याणासाठी कमलनेत्र भगवान पुन्हा दुसऱ्या रूपात, कश्यपाचा पुत्र म्हणून, अदितीच्या गर्भात धारण झाले.
3.273.63
पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रसूत भर्गमुत्तमम् ॥ ३.२७३.६३ ॥
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर तिने श्रेष्ठ तेजस्वी पुत्राला जन्म दिला.
3.273.64
दुर्दिनाम्भोदसदृशो दीप्ताक्षो वामनाकृतिः ।
दण्डी कमण्डलुधरः श्रीवत्सोरसि भूषितः।
जटी यज्ञोपवीती च भगवान्बालरूपधृक् ॥ ३.२७३.६४ ॥
दाट ढगासारखे, तेजस्वी डोळ्यांचे, वामन आकाराचे, दंड आणि कमंडलु धारण करणारे, श्रीवत्स चिन्हाने शोभणाऱ्या छातीचे, जटाधारी व यज्ञोपवीतधारी, बालरूप धारण केलेले भगवान.
3.273.65
यज्ञवाटं गतः श्रीमान्दानवेन्द्रस्य वै तदा ।
बृहस्पतिसहायोऽसौ प्रविष्टो बलिनो मखे ॥ ३.२७३.६५ ॥
तेव्हा ते श्रीमान दानवेंद्र बलीच्या यज्ञमंडपात गेले; बृहस्पती सहाय्यक असलेले ते बलीच्या यज्ञात प्रविष्ट झाले.
3.273.66
तं दृष्ट्वावामनतनुं प्रहृष्टो बलिरब्रवीत् ।
प्रीतोस्मि दर्शने विप्र ब्रूहि त्वं किं ददानिते ॥ ३.२७३.६६ ॥
त्या वामनदेहाला पाहून आनंदित झालेला बली म्हणाला: "हे विप्रा, तुमच्या दर्शनाने मी प्रसन्न आहे; सांगा, तुम्हाला काय देऊ?"
3.273.67
एवमुक्तस्तु बलिना वामनः प्रत्युवाच ह ॥ ३.२७३.६७ ॥
बळी असे म्हटल्यावर वामनाने उत्तर दिले.
3.273.68
स्वस्तीत्युक्त्वा बलिं देवः स्मयमानोऽभ्यभाषत ।
मेदिनीं दानवपते देहि मे विक्रमत्रयम् ॥ ३.२७३.६८ ॥
"स्वस्ति" असे म्हणून हसत देव बळीला म्हणाला, "हे दानवपते, मला तीन पावले भूमी दे."
3.273.69
बलिर्ददौ प्रसन्नात्मा विप्रायामिततेजसे ।
ततो दिव्याद्भुततमं रूपं विक्रमतोहरेः ॥ ३.२७३.६९ ॥
प्रसन्न मनाने बळीने अमित तेजस्वी ब्राह्मणाला दान दिले. तेव्हा पाऊल टाकणाऱ्या हरीचे दिव्य आणि अत्यंत अद्भुत रूप प्रकट झाले.
3.273.70
विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्यो जहाराशु स मेदिनीम् ।
ददौ शक्राय च महीं विष्णुर्देवः सनातनः ॥ ३.२७३.७० ॥
अक्षोभ्य (विष्णू) याने तीन पावलांनी ती भूमी त्वरित घेतली. आणि सनातन देव विष्णूने ती भूमी शक्राला (इंद्राला) दिली.
3.273.71
एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः ।
तेन देवाः प्रादुरासन्वैष्णवं चोच्यते जगत् ॥ ३.२७३.७१ ॥
हा तुला वामन नावाचा प्रादुर्भाव सांगितला गेला. त्यामुळे देव प्रकट झाले; हे जग वैष्णव म्हटले जाते.
3.273.72
असतां निग्रहार्थाय धर्मसंरक्षणाय च ।
अवतीर्णो मनुष्याणामजायत यदुक्षये।
यं देवंविदुषोगान्ति तस्य कर्माणि सैन्दव ॥ ३.२७३.७२ ॥
दुष्टांचे निग्रह आणि धर्माचे रक्षण करण्यासाठी अवतरलेला, यदुकुलाच्या क्षयाच्या वेळी मनुष्यांमध्ये जन्मला. ज्ञानी लोक ज्या देवाचे गुणगान करतात, हे सैंधवा, त्याची ही कर्मे आहेत.
3.273.73
अनाद्यन्तमजं देवं प्रभुंलोकनमस्कृतम् ।
यं देवं विदुषोगान्तितस् कर्माणि सैन्धव ॥ ३.२७३.७३ ॥
आदी-अंतरहित, अजन्मा, लोकांनी नमस्कारलेला प्रभू देव — ज्या देवाला विद्वान प्राप्त होतात — हे सैंधवा, त्याची कर्मे (अशी आहेत).
3.273.74
यमाहुरजितंकृष्णं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
श्रीवत्सधारिणं देवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ३.२७३.७४ ॥
ज्यांना अजित कृष्ण म्हणतात, जे शंख-चक्र-गदा धारण करतात, श्रीवत्स चिन्ह धारण करतात, पिवळे रेशमी वस्त्र नेसलेले आहेत अशा देवाला.
3.273.75
प्रधानं सोऽस्त्रविदुषां तेन कृष्णन रक्ष्यते ॥ ३.२७३.७५ ॥
तो अस्त्रविद्यावंतांमध्ये प्रधान आहे; त्या कृष्णाकडून तो रक्षिला जातो.
3.273.76
सहायः पुण्डरीकाक्षः श्रीमानतुलविक्रमः ।
समानस्यन्दने पार्थमास्थाय परवीरहा ॥ ३.२७३.७६ ॥
सहाय्यक, कमलनयन, श्रीमान, अतुल्य पराक्रमी, समान रथावर पार्थाला बसवून शत्रुवीरांचा संहारक.
3.273.77
न शक्यते तेन जेतुं त्रिदशैरपि दुःसहः ।
कः पुनर्मानुषो भावो रणे पार्थं विजेष्यति ॥ ३.२७३.७७ ॥
त्याला देवांनाही जिंकता येत नाही, तो दुःसह आहे; मग मानुषी स्वभावाचा कोण रणात पार्थाला जिंकेल?
3.273.78
तमेकं वर्जयित्वातु सर्वंयौधिष्ठिरं बलम् ।
चतुरः पाण्डवात्राजन्दिनैकं जेप्यसे रिपून् ॥ ३.२७३.७८ ॥
त्याला वगळून, युधिष्ठिराच्या सर्व सैन्यासह — हे पांडवा राजा, एकाच दिवसात तू शत्रूंना जिंकशील.
3.273.79
तस्मात्त्वंपार्थरहितान्पाण्डवान्वारयिष्यसि ।
एतद्धि पुरुषव्याघ्र मया दत्तो वरस्तव ॥ ३.२७३.७९ ॥
म्हणून पार्थाविना असलेल्या पांडवांना तू रोखशील. हे पुरुषव्याघ्रा, हा वर मी तुला दिला आहे.
3.273.80
इत्येवमुक्त्वा नृपतिं सर्वपापहरो हरः ।
उमापतिः पशुपतिर्यज्ञहा त्रिपुरार्दनः ॥ ३.२७३.८० ॥
राजाला असे सांगून, सर्वपापहर हर, उमापती, पशुपती, यज्ञनाशक, त्रिपुरासुराचा संहारक (शिव)।
3.273.81
वामनैर्विकटैः कुब्जैरुग्रश्रवणदर्शनैः ।
वृतः पारिषदैर्घोरैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ॥ ३.२७३.८१ ॥
बुटके, विकट, कुबडे, ऐकायला व पाहायला भयंकर, नाना शस्त्रे उगारलेल्या भयानक पार्षदांनी वेढलेले (शिव).
3.273.82
त्र्यम्बको राजशार्दूल भगनेत्रनिपातनः ।
उमासहायो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३.२७३.८२ ॥
हे राजशार्दूला, त्र्यंबक, भगाचे नेत्र पाडणारे, उमेसह असलेले भगवान तिथेच अंतर्धान पावले.
3.273.83
एवमुक्तस्तु नृपतिः स्वमेव भवनं ययौ ।
पाण्डवाश्च वने तस्मिन्न्यवसन्काम्यके तथा ॥ ३.२७३.८३ ॥
असे सांगितल्यावर राजा आपल्या घरी गेला; आणि पांडवही त्या काम्यक वनात राहिले.