महाभारत · अध्याय 3.279
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.279.1
मारीचस्त्वथ संभ्रान्तो दृष्ट्वा रावणमागतम् ।
पूजयामास सत्कारैः फलमूलादिभिस्ततः ॥ ३.२७९.१ ॥
नंतर मारीच रावण आलेला पाहून घाबरला आणि फळे-कंदमुळे इत्यादींनी सत्कारपूर्वक त्याची पूजा केली.
3.279.2
विश्रान्तं चैनमासीनमन्वासीनः स राक्षसः ।
उवाच प्रश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ ३.२७९.२ ॥
विश्रांती घेऊन बसलेल्या त्याच्याजवळ बसलेला तो राक्षस, वाणीचा मर्म जाणणारा, वाणीत निपुण अशा त्याला नम्र शब्दांत म्हणाला.
3.279.3
न ते प्रकृतिमान्वर्णः कच्चित्क्षेमं पुरे तव ।
कच्चित्प्रकृतयः सर्वा भजन्ते त्वां यथा पुरा ॥ ३.२७९.३ ॥
तुझा वर्ण निरोगी दिसत नाही; तुझ्या नगरात कुशल आहे ना? तुझी सर्व प्रजा पूर्वीप्रमाणे तुझी सेवा करते ना?
3.279.4
किमिहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर ।
कृतमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥ ३.२७९.४ ॥
हे राक्षसेश्वरा, इथे येण्याचे तुझे काय प्रयोजन आहे? ते अत्यंत कठीण असले तरी ते झाले असेच समज.
3.279.5
शशंस रावणस्तस्मै तत्सर्वं रामचेष्टितम् ।
समासेनैव कार्याणि क्रोधामर्षसमन्वितः ॥ ३.२७९.५ ॥
क्रोध आणि असहिष्णुतेने भरलेल्या रावणाने त्याला रामाची सर्व कृत्ये थोडक्यात सांगितली.
3.279.6
मारीचस्त्वब्रवीच्छ्रत्वा समासेनैव रावणम् ।
अलं ते राममासाद्य वीर्यज्ञो ह्यस्मि तस्य वै ॥ ३.२७९.६ ॥
रावणाकडून थोडक्यात ऐकून मारीच म्हणाला, "रामाकडे जाणे तुला पुरेसे नाही; मी त्याचे पराक्रम जाणतो."
3.279.7
बाणवेगं हि कस्तस्य शक्तः सोढुं महात्मनः ।
प्रव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभः।
विनाशमुखमेतत्ते केनाख्यातं दुरात्मना ॥ ३.२७९.७ ॥
त्या महात्म्याच्या बाणवेगाला कोण सहन करू शकेल? माझ्या प्रव्रज्येचे कारणही तोच पुरुषर्षभ आहे. हे तुझ्या विनाशाचे द्वार आहे — हे कोणा दुरात्म्याने सांगितले?
3.279.8
तमुवाचाथ सक्रोधो रावणः परिभर्त्सयन् ।
अकुर्वतोऽस्मद्वचनं स्यान्मृत्युरपि ते ध्रुवम् ॥ ३.२७९.८ ॥
तेव्हा क्रोधाने रावण त्याला दटावत म्हणाला — 'माझे वचन न केल्यास तुझा मृत्यूही निश्चित आहे.'
3.279.9
मरीचश्चिन्तयामास विशिष्टान्मरणं वरम् ।
अवश्यं मरणे प्राप्ते करिष्याम्यस्य यन्मतम् ॥ ३.२७९.९ ॥
मारीच विचार करू लागला — 'विशिष्टाकडून मरण येणे हेच श्रेष्ठ. मरण अटळ असेल तर त्याला जे इष्ट ते मी करीन.'
3.279.10
ततस्तं प्रत्युवाचाथ मारीचो रक्षसांवरम् ।
किं ते साह्यां मया कार्यं करिष्याम्यवशोपि तत् ॥ ३.२७९.१० ॥
तेव्हा मारीच राक्षसश्रेष्ठाला म्हणाला — 'माझ्याकडून तुला कोणती मदत हवी आहे? विवश असलो तरी ते मी करीन.'
3.279.11
तमब्रवीद्दशग्रीवो गच्छ सीतां प्रलोभय ।
रत्नशृङ्गो मृगो भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः ॥ ३.२७९.११ ॥
तेव्हा दशग्रीव त्याला म्हणाला — 'जा, सीतेला भुलव. रत्नशृंग आणि रत्नचित्रित केसांचा मृग होऊन.'
3.279.12
ध्रुवं सीता समालक्ष्यत्वां रामं चोदयिष्यति ।
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति ॥ ३.२७९.१२ ॥
निश्चितच सीता तुला पाहून रामाला प्रवृत्त करील. आणि काकुत्स्थ दूर गेल्यावर सीता वश होईल.
3.279.13
तामादायापनेष्यामि ततः स नभविष्यति ।
भार्यावियोगाद्दुर्बुद्धिरेतत्साह्यं कुरुष्व मे ॥ ३.२७९.१३ ॥
तिला घेऊन मी तिला दूर नेईन; तेव्हा तो (राम) नसेल. पत्नीच्या वियोगामुळे दुर्बुद्धी (रावण) म्हणाला: माझे हे साहाय्य कर.
3.279.14
इत्येवमुक्तोमारीचः कृत्वोदकमथात्मनः ।
रावणं पुरतो यान्तमन्वगच्छत्सुदुःखितः ॥ ३.२७९.१४ ॥
असे सांगितले गेलेला मारीच स्वतःसाठी उदकतर्पण करून, अत्यंत दुःखी होत पुढे जाणाऱ्या रावणाच्या मागे गेला.
3.279.15
ततस्तस्याश्रमं गत्वारामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
चक्रतुस्तद्यथा सर्वमुभौ यत्पूर्वमन्त्रितम् ॥ ३.२७९.१५ ॥
नंतर ते दोघे अक्लिष्टकर्मा रामाच्या त्या आश्रमात जाऊन, पूर्वी ठरल्याप्रमाणे सर्व काही केले.
3.279.16
रावणस्तु यतिर्भूत्वा मुण्डः कुण्डीत्रिदण्डधृत् ।
मृगश्चभूत्वामारीचस्तं देशमुपजग्मतुः ॥ ३.२७९.१६ ॥
रावण मुंडन केलेला, कमंडलु व त्रिदंड धारण करणारा यती होऊन, आणि मारीच हरिण होऊन, त्या ठिकाणी पोहोचले.
3.279.17
दर्शयामास मारीचो वैदेहीं मृगरूपधृत् ।
चोदयामास तस्यार्थे सा रामं विधिचोदिता ॥ ३.२७९.१७ ॥
हरिणाचे रूप धारण केलेल्या मारीचाने वैदेहीला (सीतेला) स्वतःला दाखवले; दैवाने प्रेरित झालेल्या तिने त्यासाठी रामाला प्रेरित केले.
3.279.18
रामस्तस्याः प्रियं कुर्वन्धनुरादाय सत्वरः ।
रक्षार्थे लक्ष्मणं न्यस्य प्रययौ मृगलिप्सया ॥ ३.२७९.१८ ॥
रामाने तिचे प्रिय करण्यासाठी धनुष्य घेऊन तत्काळ, रक्षणासाठी लक्ष्मणाला ठेवून, हरिण मिळवण्याच्या इच्छेने प्रस्थान केले.
3.279.19
स धन्वी बद्धतूणीरः खङ्गगोधाङ्गुलित्रवान् ।
अन्वधावन्मृगं रामो रुद्रस्तारामृगं यथा ॥ ३.२७९.१९ ॥
धनुष्य धारण करून, भाता बांधून, तलवार, गोधा-चर्म आणि बोटांचे रक्षण घालून राम त्या मृगामागे धावला, जसा रुद्र ताराम‍ृगामागे धावला होता.
3.279.20
सोऽन्तर्हितः पुनस्तस्य दर्शनं राक्षसो व्रजन् ।
चकर्ष महदध्वानं रामस्तं वुबुधे ततः ॥ ३.२७९.२० ॥
तो राक्षस पुन्हा अदृश्य झाला; मग रामाला दिसत दिसत जाऊन त्याने त्याला फार दूर ओढून नेले; तेव्हा रामाने त्याला ओळखले.
3.279.21
निशाचरं विदित्वा तं राघवः प्रतिभानवान् ।
अमोघं शरमादाय जघान मृगरूपिणम् ॥ ३.२७९.२१ ॥
त्या निशाचराला ओळखून प्रतिभावान राघवाने अमोघ बाण घेऊन मृगरूपधारी त्याला ठार केले.
3.279.22
स रामवाणाभिहतः कृत्वा रामस्वरं तदा ।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं चुक्रोशार्तस्वरेण ह ॥ ३.२७९.२२ ॥
रामाच्या बाणाने घायाळ झालेला तो तेव्हा रामाचा स्वर धारण करून "हा सीते! हा लक्ष्मणा!" असा आर्त स्वरात ओरडला.
3.279.23
शुश्राव तस्य वैदेही ततस्तां करुणां गिरम् ।
साप्रापतत्ततः सीता तामुवाचाथ लक्ष्मणः ॥ ३.२७९.२३ ॥
वैदेहीने ते करुण शब्द ऐकले; तेव्हा सीता धावत गेली; मग लक्ष्मण तिच्याशी बोलला.
3.279.24
अलं ते शङ्कया भीरु को रामं प्रहरिष्यति ।
मुहूर्ताद्द्रक्ष्यसे रामं भर्तारं त्वं शुचिस्मितम् ॥ ३.२७९.२४ ॥
"हे भीरु! तुला शंका नको. रामावर प्रहार कोण करणार? क्षणात तू आपला पती राम, त्या पवित्र हसणाऱ्या रामाला, पाहशील."
3.279.25
इत्युक्ता सा प्ररुदती पर्यशङ्कत लक्ष्मणम् ।
हता वै स्त्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणा ॥ ३.२७९.२५ ॥
असे बोलली गेल्यावर ती रडत लक्ष्मणावर संशय घेऊ लागली. स्त्रीस्वभावामुळे ती हरवली; शुद्ध आचरण हेच तिचे भूषण होते.
3.279.26
सा तं परुषमारब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता ।
नैष कामो भवेन्मूढ यं त्वं प्रार्थयसे हृदा ॥ ३.२७९.२६ ॥
ती पतिव्रता साध्वी त्याच्याशी कठोरपणे बोलू लागली: 'हे मूर्खा, तू मनात ज्याची इच्छा करतोस ती इच्छा कधीच पूर्ण होणार नाही.'
3.279.27
अप्यहंशस्त्रमादाय हन्यामात्मानमात्मना ।
पतेयं गिरिशृङ्गाद्वा विशेयं वा हुताशनम् ॥ ३.२७९.२७ ॥
मी शस्त्र घेऊन स्वतःच स्वतःला मारून टाकीन, किंवा पर्वतशिखरावरून कोसळेन, किंवा अग्नीत प्रवेश करीन.
3.279.28
रामं भर्तारमुत्सुज्यन त्वहं त्वां कथञ्चन ।
निहीनमुपतिष्ठेयं शार्दूली क्रोष्टुकं यथा ॥ ३.२७९.२८ ॥
पती रामाचा त्याग करून मी कोणत्याही प्रकारे तुझ्यासारख्या नीचाची सेवा करणार नाही, जसे वाघीण कोल्ह्याकडे जात नाही.
3.279.29
एतादृशं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रियराघ्नव ।
पिधायकर्णौ सद्वृत्तः प्रस्थितो येन राघवः ॥ ३.२७९.२९ ॥
असे शब्द ऐकून राघवाचा प्रिय, सदाचारी लक्ष्मण दोन्ही कान झाकून जेथे राघव होता तिकडे निघाला.
3.279.30
स रामस्य पदंगृह्य प्रससार धनुर्धरः ।
अवीक्षमाणो विम्बोष्ठीं प्रययौ लक्ष्मणस्तदा ॥ ३.२७९.३० ॥
तो धनुर्धर लक्ष्मण रामाच्या पावलांचा माग धरून पुढे गेला; बिंबफळासारख्या ओठांच्या तिच्याकडे न पाहता, तेव्हा लक्ष्मण तेथून निघून गेला.
3.279.31
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो रावणः प्रत्यदृश्यत ।
अभव्यो भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः ॥ ३.२७९.३१ ॥
याच वेळी राक्षस रावण प्रकट झाला. तो अशुभ असूनही शुभ रूपात होता, राखेने झाकलेल्या अग्नीसारखा.
3.279.32
यतिवेपप्रतिच्छन्नो जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम् ।
उपागच्छत्स वैदेहीं रावणः पापनिश्चयः ॥ ३.२७९.३२ ॥
संन्याशाचा वेश धारण करून, त्या निर्दोष सीतेचे हरण करण्याच्या इच्छेने, पापी निश्चयाचा रावण वैदेहीजवळ आला.
3.279.33
सा तमालक्ष्यसंप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा ।
निमन्त्रयामास तदा फलमूलाशनादिभिः ॥ ३.२७९.३३ ॥
तो आल्याचे पाहून धर्मज्ञ जनककन्या सीतेने तेव्हा फळे, कंदमुळे आणि इतर अन्नाने त्याचे आतिथ्य करण्यास आमंत्रित केले.
3.279.34
अवमत्यततः सर्वं स्वं रूपं प्रत्यपद्यत ।
सान्त्वयामास वैदेहीं कामी राक्षसपुङ्गवः ॥ ३.२७९.३४ ॥
नंतर सर्व वेष टाकून त्याने आपले मूळ रूप धारण केले. कामातुर राक्षसश्रेष्ठ वैदेहीला गोड शब्दांनी समजावू लागला.
3.279.35
सीते राक्षसराजोऽहंरावणो नाम विश्रुतः ।
मम लङ्कापुरी नाम्ना रम्या पारे महोदधेः ॥ ३.२७९.३५ ॥
हे सीते, मी राक्षसांचा राजा रावण नावाने प्रसिद्ध आहे. महासागराच्या पलीकडे माझी लंका नावाची रम्य नगरी आहे.
3.279.36
तत्र त्वं नरनारीषु शोभिष्यसि मया सह ।
भार्या मे भव सुश्रोणि तापसं त्यज राघवम् ॥ ३.२७९.३६ ॥
तेथे तू माझ्यासोबत स्त्री-पुरुषांमध्ये शोभशील. हे सुंदर कटीच्या सीते, माझी भार्या हो आणि त्या तपस्वी राघवाचा त्याग कर.
3.279.37
एवमादीनि वाक्यानि श्रुत्वा तस्याथ जानकी ।
पिधाय कर्णौ सुश्रोणी मैवमित्यब्रवीद्वचः ॥ ३.२७९.३७ ॥
त्याचे असे शब्द ऐकून जानकी, सुंदर कटिप्रदेश असलेली, दोन्ही कान झाकून म्हणाली, "असे म्हणू नकोस."
3.279.38
प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत् ।
शुष्येत्तोयनिधौ तोयं चन्द्रः शीतांशुतां त्यजेत् ॥ ३.२७९.३८ ॥
नक्षत्रांसह आकाश कोसळले, पृथ्वी तुकडे तुकडे झाली, समुद्राचे पाणी आटले, चंद्राने आपली शीतलता सोडली तरी—
3.279.39
उष्णांशुत्वमथो जह्यादादित्यो वह्निरुष्णताम् ।
त्यक्त्वाशैत्यं भजेन्नाहं त्यजेयंरघुनन्दनम् ॥ ३.२७९.३९ ॥
सूर्याने आपली उष्णता सोडावी, अग्नीने आपली उष्णता सोडून शीतलता धारण करावी—तरीही मी रघुनंदनाचा त्याग करणार नाही.
3.279.40
कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगोचरम् ।
उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं स्पृशेत् ॥ ३.२७९.४० ॥
मदजल गळणाऱ्या, वनात फिरणाऱ्या महागजाजवळ येऊन हत्तीण डुकराला कशी स्पर्श करेल?
3.279.41
कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम् ।
लोभं सौवीरके कुर्यान्नारी काचिदिति स्मरेः ॥ ३.२७९.४१ ॥
माध्वीक आणि मधु-माधवी पिऊन कोणती स्त्री सौवीरकाचा लोभ धरेल? हे स्मरण ठेव.
3.279.42
इति सा तं समाभाष्य प्रविवेशाश्रमं ततः ।
क्रोधात्प्रस्फुरमाणौष्ठी विधुन्वाना करौ मुहुः ॥ ३.२७९.४२ ॥
असे त्याला सांगून ती आश्रमात शिरली; रागाने ओठ थरथरत होते, ती वारंवार हात हलवत होती.
3.279.43
तामधिद्रुत्य सुश्रोणीं रावणः प्रत्यषेधयत् ॥ ३.२७९.४३ ॥
रावणाने त्या सुंदर कटिप्रदेशाच्या स्त्रीवर झेप घेऊन तिला अडवले.
3.279.44
भर्त्सयित्वातु रूक्षेण स्वरेण गतचेतनाम् ।
मूर्धजेषु निजग्राह ऊर्ध्वमाचक्रमे ततः ॥ ३.२७९.४४ ॥
कठोर स्वराने धमकावून, गतचेतन झालेल्या तिच्या केसांना धरून रावणाने तिला वर उचलले आणि पुढे नेले.
3.279.45
तां ददर्श ततो गृध्रो जटायुर्गिरिगोचरः ।
रुदतीं रामरामेति हियमाणां तपस्विनीम् ॥ ३.२७९.४५ ॥
तेव्हा पर्वतावर विहार करणाऱ्या गिधाड जटायूने 'राम, राम' असे रडत हरण केल्या जाणाऱ्या त्या तपस्विनीला पाहिले.