महाभारत · अध्याय 3.283
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.283.1
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः ।
वसनमाल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः ॥ ३.२८३.१ ॥
सुग्रीवाने संरक्षिलेल्या राघवाने सौमित्रीसह वसनमाल्यवानाच्या पाठीवरून निर्मल आकाश पाहिले.
3.283.2
सदृष्ट्वाविमले व्योम्नि निर्मलं शसलक्षणम् ।
ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयान्तममित्रहा ॥ ३.२८३.२ ॥
निर्मल आकाशात ग्रह, नक्षत्रे व ताऱ्यांनी अनुसरलेल्या निर्मल शशलांछन चंद्राला पाहून शत्रुहंता…
3.283.3
कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना ।
महीधरस्थः शीतेन सहसाप्रतिबोधितः ॥ ३.२८३.३ ॥
कुमुद, उत्पल व पद्मांचा गंध वाऱ्याने आणल्यावर पर्वतावर उभे असताना थंड वाऱ्याने ते अचानक जागे झाले.
3.283.4
प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाः ।
सीतां संस्मृत् यधर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि ॥ ३.२८३.४ ॥
पहाटे दुःखी मनाने वीर लक्ष्मणाशी बोलले, राक्षसाच्या गृहात रुद्ध असलेल्या सीतेचे स्मरण करून धर्मात्मा.
3.283.5
गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किंदायां कपीश्वरम् ।
प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम् ॥ ३.२८३.५ ॥
लक्ष्मणा, जा, किष्किंधेत कपीश्वराला जाणून घे — जो लौकिक सुखांत मग्न, कृतघ्न व स्वार्थात निपुण आहे.
3.283.6
योसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येऽभिषेचितः ।
सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै ॥ ३.२८३.६ ॥
माझ्याकडून राज्यावर अभिषिक्त झालेला हा कुलाधम मूढ — ज्याची सर्व वानर, गोपुच्छ व ऋक्ष सेवा करतात.
3.283.7
यदर्थं निहतो बाली मया रघुकुलोद्वह ।
त्वया सहमहाबाहो किष्किन्धोपवने तदा ॥ ३.२८३.७ ॥
हे रघुकुलोद्वहा, हे महाबाहो! त्या वेळी किष्किंधेच्या उपवनात तुझ्यासह ज्या कारणासाठी मी बालीचा वध केला,
3.283.8
कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापशदं भुवि ।
यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण ॥ ३.२८३.८ ॥
हे लक्ष्मणा! अशा स्थितीत असलेल्या मलाही आज जो मूर्ख ओळखत नाही, त्याला मी पृथ्वीवरील वानरांमधील कृतघ्न आणि नीच मानतो.
3.283.9
असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपालनम् ।
कृतोपकारं मां नूनमवमत्याल्पया धिया ॥ ३.२८३.९ ॥
तो वचनपालन जाणत नाही असे मला वाटते; माझ्यावर झालेल्या उपकाराचा अल्पबुद्धीने अपमान करूनच तो असे करत आहे.
3.283.10
यदितावदनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः ।
नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया ॥ ३.२८३.१० ॥
तो अजून प्रयत्न न करता कामसुखात मग्न होऊन निजला असेल, तर तू त्याला वालीच्या मार्गाने, सर्व भूतांच्या गतीकडे पाठवावेस.
3.283.11
अथापि घटतेऽस्माकमर्ते वानरपुङ्गवः ।
तमादायैव काकुत्स्थ त्वरावान्भव माचिरम् ॥ ३.२८३.११ ॥
वानरश्रेष्ठाशिवायही आपले काम शक्य असेल, तरीही हे काकुत्स्था! त्यालाच घेऊन घाई कर, विलंब करू नकोस.
3.283.12
इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः ।
प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः ॥ ३.२८३.१२ ॥
भावाने असे सांगितल्यावर, गुरूवचनाच्या हितात रत असलेला लक्ष्मण बाण व दोरीसह सुंदर धनुष्य घेऊन निघाला.
3.283.13
किष्किन्धाद्वारमासाद्यप्रविवेशानिवारितः ।
सक्रोध इतितं मत्वाराजा प्रत्युद्ययौ हरिः ॥ ३.२८३.१३ ॥
किष्किंधेच्या द्वारी पोहोचून तो कोणाच्याही अडथळ्याविना आत शिरला. तो क्रोधित असावा असे समजून वानरराजा त्याला सामोरा गेला.
3.283.14
तं सदारोविनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया ॥ ३.२८३.१४ ॥
नम्र स्वभावाच्या वानराधिपती सुग्रीवाने पत्नीसह त्याचे आदराने स्वागत केले. त्याला योग्य अशा सत्काराने तो प्रसन्न झाला.
3.283.15
तमब्रवीद्रामवचः सौमित्रिरकुतोभयः ।
स तत्सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥ ३.२८३.१५ ॥
निर्भय सौमित्री (लक्ष्मण) याने त्याला रामाचे शब्द सांगितले. त्याने ते सर्व पूर्णपणे ऐकून नम्रपणे हात जोडले.
3.283.16
सभृत्यदारो राजेन्द्रसुग्रीवो वानराधिपः ।
इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥ ३.२८३.१६ ॥
सेवक आणि पत्नीसह वानराधिपती सुग्रीव प्रसन्न होऊन नरश्रेष्ठ लक्ष्मणाला हे शब्द बोलला.
3.283.17
नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा नाकृतज्ञो न निर्घृणः ।
श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥ ३.२८३.१७ ॥
हे लक्ष्मणा! मी मूर्ख नाही, कृतघ्न नाही, निर्दयीही नाही. सीतेच्या शोधासाठी मी जो प्रयत्न केला तो ऐका.
3.283.18
दिशः प्रस्थापिताः सर्वेविनीता हरयो मया ।
सर्वेषां च कृतः कालो मासेऽभ्यागमने पुनः ॥ ३.२८३.१८ ॥
मी सर्व दिशांना विनम्र वानरांना पाठवले आहे. सर्वांनी परत येण्यासाठी एक महिन्याची मुदत ठरवली आहे.
3.283.19
यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा ।
विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥ ३.२८३.१९ ॥
ज्यांच्याद्वारे हे समुद्र, पर्वत, नगरे आणि सागर-वस्त्र नेसलेली ही पृथ्वी शोधली जायला हवी, हे वीरा, गावे, नगरे आणि खाणींसह.
3.283.20
स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति ।
ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत्प्रियम् ॥ ३.२८३.२० ॥
तो महिना पाच रात्रींत पूर्ण होणे योग्य आहे. मग रामासह तू अत्यंत प्रिय वार्ता ऐकशील.
3.283.21
इत्युक्तो लक्ष्मणत्तेन कवानरेनद्रेण धीमता ।
त्यक्त्वारोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥ ३.२८३.२१ ॥
लक्ष्मणाने असे सांगितल्यावर, बुद्धिमान वानरराजाने क्रोध सोडून, दीन न होता मनाने सुग्रीवाचा सन्मान केला.
3.283.22
सरामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पुष्ठमास्थितम् ।
भिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥ ३.२८३.२२ ॥
रामासह सुग्रीव माल्यवान पर्वताच्या पाठीवर उभा राहून त्या कार्याचा निकाल त्याला कळवला.
3.283.23
इत्येवंवानरेनद्रास्ते समाजन्मुः सहस्रशः ।
दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥ ३.२८३.२३ ॥
अशा प्रकारे वानरराजे हजारोंच्या संख्येने जमले, तीन दिशांचा शोध घेऊन; पण जे दक्षिणेला गेले होते ते नव्हते.
3.283.24
आचख्युस्तत्र रामाय महीं सागरमेखलाम् ।
विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस् वा ॥ ३.२८३.२४ ॥
तेथे त्यांनी रामाला सांगितले की समुद्र-मेखला असलेली पृथ्वी शोधली गेली; पण वैदेहीचे दर्शन झाले नाही, रावणाचेही नाही.
3.283.25
गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुङ्गवाः ।
आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽभ्यधारयत् ॥ ३.२८३.२५ ॥
दक्षिण दिशेला गेलेल्या श्रेष्ठ वानरांवर आशा ठेवून, पीडित काकुत्स्थ रामाने प्राण धरून ठेवले.
3.283.26
द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः ।
सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन् ॥ ३.२८३.२६ ॥
दोन महिने उलटल्यावर वानर त्वरेने सुग्रीवाजवळ जाऊन ही वचने बोलले.
3.283.27
रक्षितंवालिना यत्तत्स्फीतं मधुवनं महत् ।
त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद्भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥ ३.२८३.२७ ॥
हे श्रेष्ठ वानरा, वालीने रक्षिलेले ते विशाल मधुवन आता तू आणि पवनपुत्र उपभोगत आहात.
3.283.28
वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः ।
विचेतुं दक्षिणामाशां राजन्प्रस्थापितास्त्वया ॥ ३.२८३.२८ ॥
हे राजा, दक्षिण दिशेत शोध घेण्यासाठी तुम्ही पाठवलेले वालीपुत्र अंगद आणि इतर श्रेष्ठ वानर.
3.283.29
तेषामपनयं श्रुत्वा मेने सकृतकृत्यताम् ।
कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद्भवति चेष्टितम् ॥ ३.२८३.२९ ॥
त्यांचे वर्तन ऐकून त्याला वाटले की कार्य सिद्धीस गेले आहे; कारण कृतार्थ सेवकांचे वर्तन असेच असते.
3.283.30
स तद्रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः ।
रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥ ३.२८३.३० ॥
त्या बुद्धिमान वानरश्रेष्ठाने ते रामाला सांगितले; रामानेही अनुमानाने मैथिलीला पाहिले असे मानले.
3.283.31
हनुमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवङ्गमाः ।
अभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसन्निधौ ॥ ३.२८३.३१ ॥
हनुमान प्रमुख असलेले ते वानर विश्रांती घेऊन राम आणि लक्ष्मण यांच्या सान्निध्यात त्या वानरराजाजवळ गेले.
3.283.32
गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वारामो हनूमतः ।
अगमत्प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥ ३.२८३.३२ ॥
हनुमानाची चाल आणि मुखवर्ण पाहून रामाला, हे भारता, सीता दिसली असा पुन्हा विश्वास वाटला.
3.283.33
हनूमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाः ।
प्रणेमुर्विधिवद्रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥ ३.२८३.३३ ॥
हनुमान प्रमुख असलेल्या त्या वानरांनी समाधानी मनाने विधीप्रमाणे राम, सुग्रीव आणि लक्ष्मण यांना नमस्कार केला.
3.283.34
तानुवाचानतान्रामः प्रगृह्य सशरं धनुः ।
अपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता ॥ ३.२८३.३४ ॥
धनुष्य आणि बाण हाती घेतलेल्या रामाने नम्र झालेल्या त्या वानरांना म्हटले, "तुम्ही मला जिवंत कराल का? तुमचेही कार्य सिद्धीस जाईल का?"
3.283.35
अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः ।
निहत्यसमरे शत्रूनाहृत्यजनकात्मजाम् ॥ ३.२८३.३५ ॥
युद्धात शत्रूंचा वध करून जनकाच्या कन्येला परत आणून मी पुन्हा अयोध्येत राज्य स्थापन करीन का?
3.283.36
अमोक्षयित्वावैदेहीमहत्वा च रणे रिपून् ।
हृतदारोऽवधूतश्चनाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ३.२८३.३६ ॥
वैदेहीला सोडवले नाही आणि युद्धात शत्रूंचा वध केला नाही, तर पत्नी हरण झाल्याने अपमानित झालेला मी जगण्याचे धाडस करू शकणार नाही.
3.283.37
इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः ।
प्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥ ३.२८३.३७ ॥
असे बोलल्यानंतर वायुपुत्र रामाला उत्तरला, "हे राम, तुला एक प्रिय वार्ता सांगतो; मी जानकीला पाहिले आहे."
3.283.38
विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम् ।
श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहां ॥ ३.२८३.३८ ॥
पर्वत, वने आणि खाणींनी भरलेल्या दक्षिण दिशेत शोधताना, काळ लोटल्यावर थकलेल्या आम्ही एक मोठी गुहा पाहिली.
3.283.39
प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम् ।
अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम् ॥ ३.२८३.३९ ॥
आम्ही त्या गुहेत प्रवेश केला; ती अनेक योजने लांब, अंधारलेली, दाट अरण्यांनी भरलेली, खोल आणि कीटकांनी भरलेली होती.
3.283.40
गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस् प्रभां ततः ।
दृष्टवन्तः स्म तत्रैवभवनं दिव्यमन्तरा ॥ ३.२८३.४० ॥
फार लांब मार्ग चालून गेल्यावर आम्हाला सूर्याचा प्रकाश दिसला; तिथेच आतमध्ये एक दिव्य भवनही दिसले.
3.283.41
गयस् किल दैत्यस् तदा सद्वेश्म राघव ।
तत्रप्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी ॥ ३.२८३.४१ ॥
हे राघवा, त्या काळी ते गय नावाच्या दैत्याचे निवासस्थान होते असे म्हणतात; तिथे प्रभावती नावाच्या तपस्विनीने तप केले.
3.283.42
तया दत्तानि भोज्यानिपानानिविविधानि च ।
भुकत्वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः ॥ ३.२८३.४२ ॥
तिने दिलेले विविध अन्न व पेये घेऊन, बळ मिळवून, तिने सांगितलेल्या मार्गाने आम्ही पुढे गेलो.
3.283.43
निर्याय तस्मादुद्देशात्पश्यामो लवणाम्भसः ।
समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम् ॥ ३.२८३.४३ ॥
त्या प्रदेशातून निघून खाऱ्या पाण्याच्या समुद्राजवळील सह्य, मलय आणि दर्दुर नावाचा महापर्वत आम्ही पाहिले.
3.283.44
ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम् ।
कविषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम् ॥ ३.२८३.४४ ॥
नंतर मलय पर्वतावर चढून वरुणाचे निवासस्थान असलेल्या समुद्राकडे पाहत आम्ही अत्यंत खिन्न, व्यथित, थकलेले आणि जीवनाविषयी निराश झालो होतो.
3.283.45
अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम् ।
तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः ॥ ३.२८३.४५ ॥
शेकडो योजने पसरलेल्या, तिमी, नक्र व मासे यांच्या निवासस्थान असलेल्या महासागराचा विचार करीत आम्ही अत्यंत दुःखी होतो.
3.283.46
तत्रानशनसंकल्पं कृत्वाऽऽसीना वयं तदा ।
ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत्कथा ॥ ३.२८३.४६ ॥
तेथे उपोषणाचा संकल्प करून बसलो असताना, बोलणे संपता संपता गृध्र जटायूची कथा निघाली.
3.283.47
ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम् ।
पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतियेमिवापरम् ॥ ३.२८३.४७ ॥
नंतर पर्वतशिखरासारखा, भयानक रूपाचा, भय उत्पन्न करणारा एक पक्षी आम्ही पाहिला; तो जणू वैनतेय (गरुड) याचेच दुसरे रूप होता.
3.283.48
सोऽस्मानतर्कयद्भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम् ॥ ३.२८३.४८ ॥
त्याने आम्हाला खाण्याचा विचार केला; मग जवळ येऊन म्हणाला: "अरे! माझ्या भावाच्या जटायूची कथा कोण सांगत आहे?"
3.283.49
संपातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः ।
अन्योन्यस्पर्धया रूढावावामदित्यसत्पदम् ॥ ३.२८३.४९ ॥
त्याचा ज्येष्ठ बंधू मी, संपाती नावाचा पक्षिराज. एकमेकांशी स्पर्धेमुळे आम्ही दोघे सूर्याच्या सत्पदाकडे उंच गेलो.
3.283.50
ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः ।
तस्मान्मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतः प्रियः ॥ ३.२८३.५० ॥
तेव्हा माझे हे दोन्ही पंख जळाले, पण जटायूचे पंख जळले नाहीत. म्हणून माझा प्रिय बंधू, गृध्रपती, बऱ्याच काळापासून मला दिसला नाही.
3.283.51
निर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन्महागिरौ ।
द्रष्टुं वीरं न शक्नोमि भ्रातरं वै जटायुषम् ॥ ३.२८३.५१ ॥
पंख जळून मी या महापर्वतावर पडलो आहे. वीर बंधू जटायूला पाहण्यास मी असमर्थ आहे.
3.283.52
तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितः ।
व्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद्वै निवेदितम् ॥ ३.२८३.५२ ॥
तो असे बोलत असताना आम्ही सांगितले की तुमचा बंधू मारला गेला. तुमचे हे दुःख थोडक्यात निवेदन केले.
3.283.53
स सम्पातिस्तदा राजञ्श्रुत्वासुमहदप्रियम् ।
विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम ॥ ३.२८३.५३ ॥
तेव्हा, हे राजा, तो संपाती अत्यंत अप्रिय वार्ता ऐकून खिन्न मनाने, हे शत्रुदमना, आम्हाला पुन्हा विचारू लागला.
3.283.54
कः सरामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतः ।
इच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः ॥ ३.२८३.५४ ॥
रामासोबत कोण आहे? सीता कशी आहे? जटायू कसा मारला गेला? हे सर्व ऐकण्याची माझी इच्छा आहे, हे वानरश्रेष्ठांनो.
3.283.55
तस्याहं सर्वमेवैतद्भवतो व्यसनागमम् ।
प्रायोपवेशने चैवहेतुं विस्तरशोऽब्रुवम् ॥ ३.२८३.५५ ॥
तुमच्या संकटाचे आगमन आणि प्रायोपवेशनाचे कारण हे सर्व मी त्याला विस्ताराने सांगितले.
3.283.56
सोऽस्मानाश्वासयामास वाक्येनानेन पक्षिराट् ।
रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी ॥ ३.२८३.५६ ॥
त्या पक्षिराजाने या शब्दांनी आम्हाला धीर दिला. रावण मला ठाऊक आहे, आणि त्याची महानगरी लंकाही ठाऊक आहे.
3.283.57
दृष्टापारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे ।
भवित्री तत्र वैदेही न रमेऽस्त्यत्रविचारणा ॥ ३.२८३.५७ ॥
समुद्राच्या पलीकडे, त्रिकूट पर्वताच्या गुहेत वैदेही तिथेच असेल. यात शंका नाही; मी आनंदी नाही.
3.283.58
इतितस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वराः ।
सागरक्रमणे मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप ॥ ३.२८३.५८ ॥
त्याचे हे बोल ऐकून आम्ही त्वरित उठून समुद्र ओलांडण्याच्या उपायावर विचार केला, हे शत्रुतापना.
3.283.59
नाध्यवास्यद्यदा कश्चित्सागरस्य विलङ्घनम् ।
ततः पितरमाविश्य पुप्लुवेऽहंमहार्णवम्।
शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम् ॥ ३.२८३.५९ ॥
कोणीही समुद्र ओलांडण्याचे धाडस करू शकला नाही, तेव्हा मी पित्याचे (वायूचे) स्मरण करून शंभर योजने रुंद त्या महासागरावर उडी मारून पलीकडे गेलो; जलराक्षसीला ठार करून.
3.283.60
उपवासतपःशीला भर्तृदर्शनलालसा ।
जटिला मलदिग्धाङ्गीकृश दीना तपस्विन ॥ ३.२८३.६० ॥
उपवास आणि तपात रत, पतीच्या दर्शनाची लालसा असलेली, जटाधारी, मळाने माखलेल्या अंगाची, कृश आणि दीन अशी तपस्विनी.
3.283.61
निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैः ।
उपसृत्याब्रवं चार्यामभिगम्य रहोगताम् ॥ ३.२८३.६१ ॥
विविध चिन्हांवरून मी त्या सीतेला ओळखले. तिच्याजवळ जाऊन, एकांतात बसलेल्या त्या आर्येशी मी बोललो.
3.283.62
सीते रामस्य दूतोऽहंवानरोमारुतात्मजः ।
त्वद्दर्शनमभिप्रप्सुरिह प्राप्तो विहायसा ॥ ३.२८३.६२ ॥
हे सीते, मी रामाचा दूत आहे, वानर, वायुपुत्र. तुला पाहण्याच्या इच्छेने मी आकाशमार्गाने इथे आलो आहे.
3.283.63
राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ ॥ ३.२८३.६३ ॥
दोन राजपुत्र, बंधू राम व लक्ष्मण, कुशल आहेत; सर्व वानरकुलांचा स्वामी सुग्रीव त्यांचे रक्षण करत आहे.
3.283.64
कुशलंत्वाब्रवीद्रामःसीते सौमित्रिणा सह ।
सखिभावाच् सुग्रीवः कुशलं त्वाऽनुपृच्छति ॥ ३.२८३.६४ ॥
राम लक्ष्मणासह, हे सीते, तुझी खुशाली विचारतो. मैत्रीभावाने सुग्रीवही तुझी खुशाली विचारतो.
3.283.65
क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सह ।
प्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः ॥ ३.२८३.६५ ॥
तुझा पती लवकरच सर्व वानरकुलांसह येईल. हे देवी, माझ्यावर विश्वास ठेव; मी वानर आहे, राक्षस नाही.
3.283.66
मुहूर्तमिवच ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच ह ।
अवैमि त्वांहनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम् ॥ ३.२८३.६६ ॥
क्षणभर विचार करून सीता मला म्हणाली: "अविन्ध्याच्या शब्दांवरून मी तुला हनुमान म्हणून ओळखते."
3.283.67
अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसंमतः ।
कथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः ॥ ३.२८३.६७ ॥
हे महाबाहो, वृद्धांनी मान्य केलेल्या अविन्ध्य नावाच्या राक्षसाने तुझ्यासारख्या मंत्र्यांनी वेढलेल्या सुग्रीवाचे वर्णन केले.
3.283.68
गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता पादादिमं मणिम् ।
घारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता ॥ ३.२८३.६८ ॥
'जा' असे सांगून सीतेने मला हा मणी दिला; निर्दोष वैदेहीने हा बराच काळ पायात धारण केला होता.
3.283.69
प्रत्ययार्थं कथां चेमां कथयामास जानकी ।
क्षिप्तामिषीकां काकाय चित्रकूटे महागिरौ ॥ ३.२८३.६९ ॥
पुराव्यासाठी जानकीने ही कथाही सांगितली: महागिरी चित्रकूटावर कावळ्यावर फेकलेल्या एका काडीविषयी.
3.283.70
भवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात् ।
एकाक्षिविकलः काकः सुदुष्टात्मा कृतश्चवै ॥ ३.२८३.७० ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, ओळखीसाठी तुम्ही त्या कावळ्याला एका डोळ्याचा आणि अत्यंत दुष्ट केले.
3.283.71
ग्राहयित्वाऽहमात्मानं ततो दग्ध्वाच तां पुरीम् ।
संप्राप्त इतितं रामः प्रियवादिनमार्चयत् ॥ ३.२८३.७१ ॥
मी स्वतःची ओळख करून दिली, मग ती नगरी जाळून परत आलो. हे ऐकून रामाने प्रियवादी त्याचा सन्मान केला.