महाभारत · अध्याय 3.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.49.1
अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि ।
युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ ३.४९.१ ॥
अस्त्रांसाठी महात्मा पार्थ इंद्रलोकी गेला असता युधिष्ठिरादि पांडव काय करिते झाले?
3.49.2
अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि ।
न्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके भरतर्षभाः ॥ ३.४९.२ ॥
अस्त्रांसाठी महात्मा पार्थ इंद्रलोकी गेल्यावर भरतश्रेष्ठ कृष्णेसह काम्यक वनात राहिले.
3.49.3
ततः कदाचिदेकान्ते विविक्ते मृदुशाद्वले ।
दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया ॥ ३.४९.३ ॥
नंतर एके दिवशी एकांत, निर्जन आणि मृदु हिरव्या गवतावर दुःखार्त भरतश्रेष्ठ कृष्णेसह बसले.
3.49.4
धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः ।
तद्वियोगार्दितान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवे ॥ ३.४९.४ ॥
धनंजयासाठी शोक करीत, अश्रूंनी कंठ दाटलेले, अत्यंत दुःखी झालेल्या, त्याच्या वियोगाने पीडित अशा त्या सर्वांना शोकाने वेढले.
3.49.5
धनंजयवियोगाच्च राज्यभ्रंशाच्च दुःखिताः ।
अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ ३.४९.५ ॥
धनंजयाच्या वियोगाने व राज्यभ्रंशाने दुःखी झालेले असता महाबाहू भीम युधिष्ठिराला म्हणाला.
3.49.6
निदेशात्ते महाराज गतोऽसौ भरतर्षभः ।
अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३.४९.६ ॥
हे महाराज, तुझ्या आज्ञेने तो भरतवृषभ अर्जुन गेला आहे, ज्याच्यामध्ये पांडुपुत्रांचे प्राण स्थिर आहेत.
3.49.7
यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम् ।
सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुर्न संशयाः ॥ ३.४९.७ ॥
तो नष्ट झाल्यास पांचाल, पुत्रांसह आम्ही, सात्यकी आणि वासुदेवसुद्धा निःसंशय नष्ट होऊ.
3.49.8
योसौ गच्छति धर्मात्मा बहून्क्लेशान्विचिन्तयन् ।
भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३.४९.८ ॥
धर्मात्मा तो अर्जुन तुमच्या आज्ञेने जाताना अनेक क्लेशांचा विचार करीत आहे; यापेक्षा अधिक दुःखद काय असेल?
3.49.9
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ।
मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ॥ ३.४९.९ ॥
ज्या महात्म्याच्या बाहूंचा आश्रय घेऊन आम्ही सर्व युद्धात शत्रूंना जिंकले आणि पृथ्वी प्राप्त केली असे मानतो.
3.49.10
यस्य प्रभावाद्धि वयं सभामध्ये धनुष्मतः ।
जितान्मन्यामहे सर्वान्धार्तराष्ट्रात्ससौबलान् ॥ ३.४९.१० ॥
ज्या धनुर्धराच्या प्रभावाने आम्ही सभेच्या मध्यभागी धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना आणि सौबलासह सर्वांना जिंकले असे मानतो.
3.49.11
यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये महाबलाः ।
नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः ॥ ३.४९.११ ॥
ज्या प्रभावाने सभेच्या मध्यभागी मी महाबली धृतराष्ट्रपुत्रांना आणि सौबलासह सर्वांना त्या लोकी पाठवले नाही.
3.49.12
तेवयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः ।
सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ॥ ३.४९.१२ ॥
आम्ही बाहुबली, वासुदेवाने रक्षिलेले, तुमच्या कारणाने उत्पन्न झालेला आमचाच क्रोध सहन करतो.
3.49.13
मया हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान् ।
स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशाधीनां वसुंधराम् ॥ ३.४९.१३ ॥
कृष्णासह कर्ण इत्यादी शत्रूंना मारून मी आपल्या बाहुबळाने जिंकलेली संपूर्ण पृथ्वी शासनयोग्य केली होती.
3.49.14
भतो द्यूतदोषेण सर्वेवयमुपप्लुताः ।
अहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तराः ॥ ३.४९.१४ ॥
हे राजा, द्यूतदोषामुळे आम्ही सर्वजण संकटात सापडलो; आमचे पौरुष कमी झाले नसले तरी बलवानांहूनही बलवत्तर शत्रूंमुळे आम्ही पीडित झालो.
3.49.15
क्षात्रं धर्मं महाराज त्वमवेक्षितुमर्हसि ।
ग हिधर्मो महाराज त्रियस्य वनाश्रयः ॥ ३.४९.१५ ॥
हे महाराजा, तुम्ही क्षात्रधर्माचा विचार करणे योग्य आहे; हे महाराजा, वनात राहणे हा स्त्रीधर्म आहे, क्षत्रियाचा नव्हे.
3.49.16
राज्यमेव परंधर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः ।
स क्षत्रधर्मविद्राजन्माधर्म्यान्नीनशः पथः ॥ ३.४९.१६ ॥
ज्ञानी लोक राज्यालाच क्षत्रियाचा परम धर्म मानतात; हे राजा, क्षात्रधर्म जाणणारा तू अधर्माच्या मार्गाने नष्ट झालास.
3.49.17
प्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि ।
निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम् ॥ ३.४९.१७ ॥
हे राजा, बारा वर्षांपूर्वीच आम्ही धृतराष्ट्रपुत्रांना मारायला हवे होते; वनातून पार्थाला परत आणून आणि जनार्दनालाही बोलावून.
3.49.18
व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवे ।
धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयाम विशांपते ॥ ३.४९.१८ ॥
हे महाराजा, व्यूह रचलेल्या सेनांसह धृतराष्ट्रपुत्रांना महायुद्धात वेगाने त्या लोकात पाठवले असते; हे प्रजापालका.
3.49.19
सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान् ।
दुर्योधनं च कर्णं च यो वाऽन्यः प्रतियोत्स्यते ॥ ३.४९.१९ ॥
मी त्या सर्वांना ठार करीन — सौबलासह धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना, दुर्योधन आणि कर्णाला, आणि माझ्याशी लढणाऱ्या इतर कोणालाही.
3.49.20
मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनं पुनः ।
एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशांपते ॥ ३.४९.२० ॥
माझ्याकडून शांत केल्यानंतर तू पुन्हा वनात जाशील. असे केल्यास, हे नरपती, तुला दोष लागणार नाही.
3.49.21
यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतंपापमरिंदम ।
अवधूय महाराजगच्छेम स्वर्गमुत्तमम् ॥ ३.४९.२१ ॥
हे वत्सा, हे शत्रुदमना, विविध यज्ञांनी केलेले पाप झटकून टाकून, हे महाराज, आपण उत्तम स्वर्गाला जाऊ या.
3.49.22
एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशः ।
अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः ॥ ३.४९.२२ ॥
हे राजा, राजा मूर्ख नसेल तर असेच होईल. आमच्याबाबतीत तू धर्मपरायण आहेस, पण तू दीर्घसूत्री होशील.
3.49.23
निकृत्या निकृतिप्रत्रा हन्तव्या इति निश्चयः ।
न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते।
तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यते ॥ ३.४९.२३ ॥
कपटाने रक्षिलेल्या कपटी लोकांना कपटानेच ठार करावे — हाच निश्चय आहे. कपटी माणसाला कपटाने मारल्यास पाप होत नाही असे म्हटले जाते. हे भारता, धर्मज्ञ लोक धर्मात असेच पाहतात.
3.49.24
अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण ह ।
तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो।
संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः ॥ ३.४९.२४ ॥
हे महाराजा, एक अहोरात्र एका वर्षाइतके असते. तसेच वेदवचन नेहमी ऐकले जाते. हे विभो, हे महाराजा, वर्ष कष्टाने पूर्ण होते.
3.49.25
यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युत ।
तयोदशादितः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः ॥ ३.४९.२५ ॥
हे अच्युता, वेद तुला प्रमाण असतील तर दिवसानंतर त्या दोहोंपैकी दहाव्यापासून काल पूर्ण झाला आहे असे जाणावे.
3.49.26
कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम ।
एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः ॥ ३.४९.२६ ॥
हे अरिंदमा, काल दुर्योधनाला आणि त्याच्या अनुयायांना मारण्यासाठी येत आहे; हे राजा, तो पूर्वी सर्व पृथ्वी एकाग्र करतो.
3.49.27
द्यूतप्रियेण राजेन्द्र तथा तद्भवता कृतम् ।
प्रायेणाज्ञातच्रयायां वयं सर्वेनिपातिताः ॥ ३.४९.२७ ॥
हे राजेंद्रा, द्यूतप्रिय तसे केले आणि तुम्हीही तेच केले; अज्ञातवासाच्या काळात आम्ही सर्व पाडले गेलो.
3.49.28
न तं देशं प्रपश्यामि यत्र सोऽस्मान्सुदुर्जनः ।
न विज्ञास्यति दुष्टात्मा चारैरिति सुयोधनः ॥ ३.४९.२८ ॥
जिथे तो अति दुर्जन आम्हाला ओळखणार नाही असा देश मला दिसत नाही; दुष्टात्मा सुयोधन हेरांद्वारेही आम्हाला ओळखणार नाही.
3.49.29
अधिगम्य च सर्वान्नो वनवासमिमं ततः ।
प्रव्राजयिष्यतिपुनर्निकृत्याऽधमपूरुषः।
यद्यस्मानभिगच्छेत पापः स हि कथंचन ॥ ३.४९.२९ ॥
आम्हा सर्वांना शोधून काढून तो अधम पुरुष पुन्हा आम्हाला या वनवासात घालवील; तो पापी कसाही आमच्याजवळ आला तर.
3.49.30
अज्ञातचर्यामुत्तीर्णान्दृष्ट्वा च पुनराह्वयेत् ।
द्यूतेन ते महाराज पुनर्युद्धं प्रवर्तते ॥ ३.४९.३० ॥
अज्ञातवास पूर्ण केलेल्यांना पाहून तो पुन्हा द्यूतासाठी आव्हान देईल; महाराज, तुमच्यासाठी पुन्हा युद्ध सुरू होते.
3.49.31
भवांश्च पुनराहूतो द्यूतेनैवापनेष्यति ।
स तथाऽक्षेषु कुशलो निश्चितो गतचेतनः ॥ ३.४९.३१ ॥
तुम्हाला पुन्हा द्यूतासाठी बोलावले जाईल आणि त्याच द्यूतामुळे तुम्ही हरवले जाल. तो फाशांच्या खेळात कुशल, निश्चयी आणि जणू चेतनाहीन आहे.
3.49.32
चरिष्यसि महाराज वनेषु वसतीः पुनः ॥ ३.४९.३२ ॥
हे महाराज, तुम्ही पुन्हा वनांमध्ये निवासस्थानांत भटकाल.
3.49.33
यद्यस्मान्सुमहाराज कृपणान्कर्तुमर्हसि ।
यावज्जीवमवेक्षस्व वेदधर्मांश्च कृत्स्नशः।
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो हन्तव्य इति निश्चयः ॥ ३.४९.३३ ॥
तुम्ही आम्हाला दीन करू इच्छित असाल तर आयुष्यभर वेदधर्मांचे पूर्णपणे पालन करा. कपटाने कपटबुद्धी असलेल्याला मारले पाहिजे, हाच निश्चय आहे.
3.49.34
अनुज्ञातस्त्वया गत्वायावच्छक्ति सुयोधनम् ।
यथैव कक्षमुत्सृष्टो दहेदनिलसारथिः।
हनिष्यामि तथा मन्दमनुजानातु मे भवान् ॥ ३.४९.३४ ॥
तुमच्या अनुमतीने जाऊन, माझ्या सर्व शक्तीने सुयोधनाला, वारा सारथी असलेला अग्नी सोडलेल्या वाळलेल्या गवताला जाळतो तसे, मी मारीन. तुम्ही मला अनुमती द्या.
3.49.35
एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उवाच सान्त्वयन्राजा मूर्न्ध्युपाघ्राय पाण्डवम् ॥ ३.४९.३५ ॥
भीम असे बोलत असता, धर्मराज युधिष्ठिराने पांडवाचे मस्तक हुंगून, त्याचे सांत्वन करीत म्हटले.
3.49.36
असशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम् ।
वर्षात्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना ॥ ३.४९.३६ ॥
हे महाबाहो, संशय नाही, तेरा वर्षांनंतर गांडीवधारी अर्जुनासह तू सुयोधनाला मारशील.
3.49.37
यत्त्वमाभाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो ।
अनृतं नत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते ॥ ३.४९.३७ ॥
हे प्रभो, पार्था, तू म्हणालास की 'काल आला आहे' — असत्य बोलणे मला सहन होणार नाही; ते माझ्यात नाही.
3.49.38
अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिंपापनिश्चयम् ।
हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम् ॥ ३.४९.३८ ॥
हे कौन्तेया, कपट आणि पापी निश्चय यांच्याशिवायही, हे दुर्धर्षा, तू अनुयायांसह सुयोधनाचा वध करशील.
3.49.39
एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः ॥ ३.४९.३९ ॥
धर्मराज युधिष्ठिर भीमाशी असे बोलत असताना, महाभाग्यवान महर्षी बृहदश्व आले.
3.49.40
तमभिप्रेक्ष्यधर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम् ।
शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट् ॥ ३.४९.४० ॥
धर्मात्मा धर्मराजाने त्या धर्माचरण करणाऱ्या ऋषीला आलेले पाहून शास्त्राप्रमाणे मधुपर्काने त्यांचा सन्मान केला.
3.49.41
आश्वस्तं चैनमासीनमुपासनो युधिष्ठिरः ।
अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत ॥ ३.४९.४१ ॥
आश्वस्त होऊन बसलेल्या त्यांच्याजवळ बसलेले महाबाहू युधिष्ठिर त्यांच्याकडे पाहून दीनपणे पुष्कळ बोलले.
3.49.42
अक्षद्यूते च भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम् ।
आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः ॥ ३.४९.४२ ॥
हे भगवन्, द्यूतात माझे धन आणि राज्य कपटी बुद्धीच्या, फासे खेळण्यात निपुण अशा जुगाऱ्यांनी मला बोलावून हिरावून घेतले.
3.49.43
अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः ।
भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योपि गरीयसी ॥ ३.४९.४३ ॥
फासे न जाणणाऱ्या मला कपटाने पापबुद्धी लोकांनी फसवले; प्राणांपेक्षाही प्रिय माझ्या पत्नीला सभेत ओढून नेले.
3.49.44
पुनर्द्यूतेन मां जित्वा वनवासां सुदारुणम् ।
प्राव्राजयन्मंहारण्यमजिनैः परिवारितम् ॥ ३.४९.४४ ॥
पुन्हा फाशांच्या खेळात मला जिंकून अत्यंत कठोर वनवासात पाठवले; मृगचर्म धारण केलेल्या मला त्या महारण्यात हाकलले.
3.49.45
अहं वने दुर्वसतीर्वसन्परमदुःखितः ।
अक्षद्यूताभिषङ्गेण गिरः शृण्वन्सुदारुणाः ॥ ३.४९.४५ ॥
रानात कष्टदायक निवाऱ्यांत राहत, अत्यंत दुःखी होऊन, फाशांच्या खेळाच्या आसक्तीमुळे त्यांची अति कठोर वचने ऐकत मी होतो.
3.49.46
आर्तानां सुहृदां वाचो द्यूतप्रभृति शंसताम् ।
अहं हृदि श्रिताः स्मृत्वा सर्वरात्रीर्विचिन्तयन् ॥ ३.४९.४६ ॥
फाशांच्या खेळापासून सुरू करून सांगितलेली दुःखी मित्रांची वचने मी हृदयात धरून ठेवली होती; ती आठवत मी सर्व रात्री चिंतन करत होतो.
3.49.47
यस्मिंश्च वयमायत्ताः सदा गाण्डीवधन्वनि ।
स चेन्द्रलोकं गतवानस्त्रहेतोर्महाबलः ॥ ३.४९.४७ ॥
ज्याच्यावर आम्ही सदा अवलंबून होतो, गांडीवधारी तो महाबली अस्त्रांसाठी इंद्रलोकाला गेला आहे—
3.49.48
विना महात्मना तेन गतसत्व इवास्महे ।
कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतास्त्रं पुनरागतम् ॥ ३.४९.४८ ॥
त्या महात्म्याशिवाय आम्ही जणू प्राणहीन झालो आहोत; अस्त्रांत निपुण होऊन पुन्हा आलेल्या बीभत्सुला मी केव्हा पाहीन?
3.49.49
इति सर्वे महेष्वासं चिन्तयाना धनंजयम् ।
अनेन तु विषण्णोऽहं कारणेन सहानुजः ॥ ३.४९.४९ ॥
असे सर्वजण महाधनुर्धर धनंजयाचे चिंतन करीत असताना, या कारणामुळे मी आणि माझे धाकटे बंधू खिन्न झालो.
3.49.50
वनवासान्निवृत्तं मां पुनस्ते पापबुद्धयः ।
जानन्तः प्रीयमाणा वै देवने भ्रातृभिः सह।
द्यूतेनैवाह्वयिष्यन्ति बलादक्षेषु तद्विदः ॥ ३.४९.५० ॥
वनवासातून परतलेल्या मला ते पापबुद्धी लोक, जाणूनबुजून आणि आनंदाने, भावांसह जुगारासाठी पुन्हा बोलावतील; फाशांत निपुण असलेले ते बळजबरीने द्यूतानेच आव्हान देतील.
3.49.51
आहूतश्च पुनर्द्यूते नास्मि शक्तो निवर्तितुम् ।
पणे च मम नात्यर्थं वसु किंचन विद्यते ॥ ३.४९.५१ ॥
पुन्हा द्यूतासाठी आव्हान दिल्यास मला मागे हटता येणार नाही; आणि पणाला लावण्यासारखे माझ्याकडे फारसे धन काही नाही.
3.49.52
एतत्सर्वमनुध्यायंश्चिन्तयानो दिवानिशम् ।
न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीह कश्चन ॥ ३.४९.५२ ॥
हे सर्व सतत चिंतन करीत, रात्रंदिवस विचार करीत असताना, माझ्यापेक्षा अधिक दुःखी असा कोणी पुरुष येथे नाही.
3.49.53
नास्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि ।
भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोपि वा क्वचित्।
न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः ॥ ३.४९.५३ ॥
पृथ्वीवर माझ्यापेक्षा अधिक अभागी राजा कोणी नाही; तुम्ही कधी पाहिलेला किंवा ऐकलेला असला तरी कुठेही माझ्यापेक्षा अधिक दुःखी पुरुष नाही, असे माझे मत आहे.
3.49.54
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तमुवाच भगवानृषिः ।
शोकं व्यपनुदन्राज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ॥ ३.४९.५४ ॥
दुःखाने पीडित होऊन असे बोलणाऱ्या बुद्धिमान धर्मराजाचा शोक दूर करीत भगवान ऋषी म्हणाले.
3.49.55
न विषादे मनः त्वया बुद्धिमतांवर ।
आगमिष्यति बीभत्सुरमित्रांश्च विजेष्यते ॥ ३.४९.५५ ॥
हे बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठा, तुझे मन विषादात बुडू नये. बीभत्सु (अर्जुन) येईल आणि शत्रूंना जिंकेल.
3.49.56
यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्ते क्वचित् ।
अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव ॥ ३.४९.५६ ॥
हे महाराजा, माझ्यापेक्षा अधिक अभागी पुरुष कुठेही नाही असे तू म्हणतोस, हे पाण्डवा.
3.49.57
अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ ।
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवीपते ॥ ३.४९.५७ ॥
हे निष्पाप, तू ऐकू इच्छितोस तर तुझ्यापेक्षाही अधिक दुःखी असलेला राजा कोण होता ते येथे मी वर्णन करीन, हे पृथ्वीपती.
3.49.58
अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति ।
इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम् ॥ ३.४९.५८ ॥
तेव्हा राजा त्यांना म्हणाला, "भगवान सांगोत. या अवस्थेला पोहोचलेल्या त्या राजाबद्दल ऐकण्याची माझी इच्छा आहे."
3.49.59
शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत ।
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवोपते ॥ ३.४९.५९ ॥
हे राजा, हे अच्युता, बंधूंसह लक्षपूर्वक ऐक. तुझ्यापेक्षाही अधिक दुःखी असलेला राजा होता, हे पृथ्वीपती.
3.49.60
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति श्रुतः ।
तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्तकोविदः ॥ ३.४९.६० ॥
निषध देशात वीरसेन नावाचा प्रसिद्ध राजा होता. त्याचा पुत्र नल नावाने झाला, जो धर्म आणि अर्थ जाणणारा होता.
3.49.61
स निकृत्याजतो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम् ।
वनवासं सुदुःखार्तो भार्यया न्यवसत्सह ॥ ३.४९.६१ ॥
पुष्कराने कपटाने पराभूत केलेला तो राजा, आम्ही ऐकल्याप्रमाणे, अत्यंत दुःखाने पीडित होऊन पत्नीसह वनवासात राहिला.
3.49.62
न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च भान्धवाः ।
वने निवसतो राजन्नश्रूयन्त कदाचन ॥ ३.४९.६२ ॥
हे राजा, वनात राहणाऱ्या त्याच्याकडे दास नव्हते, रथ नव्हता, भाऊ नव्हता, नातेवाईकही नव्हते असे कधी ऐकले नाही.
3.49.63
भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः ।
ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम् ॥ ३.४९.६३ ॥
तुम्ही देवतुल्य वीर बंधूंनी आणि ब्रह्मासमान श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी वेढलेले आहात; म्हणून तुम्ही शोक करू नये.
3.49.64
विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः ।
चरितं वदतांश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ ३.४९.६४ ॥
महात्मा नलाचे चरित्र मला विस्ताराने ऐकायचे आहे; हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, ते मला सांगावे.