মহাভারত · অধ্যায় 3.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.57.1
दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् ।
उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने कृतचेतसम् ॥ ३.५७.१ ॥
তখন দময়ন্তী পুণ্যশ্লোক নরাধিপকে দেখলেন, যিনি উন্মত্তের মতো মুখভঙ্গি নিয়ে দ্যূতে মন নিবিষ্ট করে আছেন।
3.57.2
भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः ।
चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्पार्थिवं प्रति ॥ ३.५७.२ ॥
হে রাজন, ভয় ও শোকে আবিষ্ট ভীমতনয়া তখন সেই রাজা সম্পর্কে সেই অতি গুরুতর কাজের কথা চিন্তা করতে লাগলেন।
3.57.3
सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् ।
नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत् ॥ ३.५७.३ ॥
সেই পাপের আশঙ্কায় এবং সেই প্রিয় কাজ করার ইচ্ছায়, সর্বস্ব হারানো নলকে জেনে, তিনি এই কথা বললেন।
3.57.4
बृहत्सेनामतियशां तां धात्रीं परिचारिकाम् ।
हितां सर्वार्थकुशलामनुरक्तां सुभाषिताम् ॥ ३.५७.४ ॥
অতি যশস্বিনী বৃহৎসেনাকে, সেই ধাত্রী ও পরিচারিকাকে, যিনি হিতৈষিণী, সর্ববিষয়ে দক্ষা, অনুরক্তা ও মধুরভাষিণী।
3.57.5
बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् ।
आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु ॥ ३.५७.५ ॥
হে বৃহৎসেনা, নলের আদেশে মন্ত্রীদের ডেকে আনো, এবং যা অপহৃত হয়েছে ও যে ধন অবশিষ্ট আছে তা বলো।
3.57.6
इत्येवं सा समादिष्टा बृहत्सेना नरेश्वर ।
उवाच देव्या वचनं मन्त्रिणां सा समीपत ॥ ३.५७.६ ॥
হে নরেশ্বর, এভাবে আদিষ্ট হয়ে বৃহৎসেনা দেবীর বাক্য নিকটস্থ মন্ত্রীদের কাছে বললেন।
3.57.7
ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् ।
अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा पुनराव्रजन् ॥ ३.५७.७ ॥
তখন নলের আদেশ জেনে মন্ত্রীরা সবাই 'হয়তো আমাদেরও ভাগ্য হবে' এই বলে আবার ফিরে গেলেন।
3.57.8
तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः ।
न्यवेदयद्भीमसुता न च तत्प्रत्यनन्दत ॥ ३.५७.८ ॥
কিন্তু সেই মন্ত্রীরা সবাই দ্বিতীয়বার উপস্থিত হয়ে ভীমের কন্যাকে জানালেন; তিনি তা অনুমোদন করলেন না।
3.57.9
वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा ।
दमयन्ती पुनर्वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह ॥ ३.५७.९ ॥
স্বামীকে সেই বাক্যে সম্মতি না দিতে দেখে দময়ন্তী লজ্জিত হয়ে আবার ঘরে প্রবেশ করলেন।
3.57.10
निशाम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्युखान् ।
नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह ॥ ३.५७.१० ॥
পুণ্যশ্লোক নলের প্রতি নিরন্তর বিমুখ পাশাগুলি এবং সর্বস্ব হারানো নলকে দেখে তিনি আবার ধাত্রীকে বললেন।
3.57.11
बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् ।
सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ ३.५७.११ ॥
বৃহৎসেনা, নলের আদেশে আবার যাও, বার্ষ্ণেয় সারথিকে নিয়ে এসো; কল্যাণী, এক মহৎ কাজ উপস্থিত হয়েছে।
3.57.12
बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् ।
वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ ३.५७.१२ ॥
বৃহৎসেনা দময়ন্তীর কথা শুনে বিশ্বস্ত লোকদের দিয়ে বার্ষ্ণেয় সারথিকে আনিয়ে নিলেন।
3.57.13
वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्छ्लक्ष्णया गिरा ।
उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता ॥ ३.५७.१३ ॥
তখন ভীমের কন্যা দময়ন্তী মধুর বাক্যে বার্ষ্ণেয়কে সান্ত্বনা দিয়ে, দেশকাল জানা সেই নিষ্কলুষা যথাসময়ে এই কথা বললেন।
3.57.14
जानषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि ।
तस्य त्वं विपमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ ३.५७.१४ ॥
তুমি জানো রাজা সর্বদা তোমার প্রতি সদ্ব্যবহার করেছেন; বিপদগ্রস্ত সেই রাজাকে সাহায্য করা তোমার কর্তব্য।
3.57.15
यथायथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते ।
तथातथाऽस्य वै द्यूते रागो भूयोऽभिवर्धते ॥ ३.५७.१५ ॥
রাজা পুষ্করের কাছে যতই পরাজিত হচ্ছেন, পাশাখেলার প্রতি তাঁর আসক্তি ততই বেড়ে চলেছে।
3.57.16
यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः ।
तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ॥ ३.५७.१६ ॥
পুষ্করের পাশাগুলি তার বশে থেকে যেমন পড়ে, তেমনি নলের পাশায় বিপরীত ফল দেখা যাচ্ছে।
3.57.17
सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथाऽयं न शृणोति च ।
ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति नैषध ॥ ३.५७.१७ ॥
বন্ধু ও স্বজনদের কথা যেমন ইনি শোনেন না, তেমনি হে নৈষধ, আমার কথাও তিনি অনুমোদন করেন না।
3.57.18
यथा राज्ञः प्रदीप्तानां भाग्यानामद्य सारथे ।
नूनं मन्ये न शेषोस्ति नैषधस्य महात्मनः ॥ ३.५७.१८ ॥
হে সারথি, রাজার ভাগ্য যেমন এখন পুরোপুরি জ্বলে গেছে, তেমনি মহাত্মা নৈষধের কিছুই অবশিষ্ট নেই বলে আমি মনে করি।
3.57.19
यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः ।
शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मि सारथे कुरु मद्वचः।
न हि मे शुध्ते भावो विनाशं प्रति सारथे ॥ ३.५७.१९ ॥
কিন্তু মোহিত রাজা আমার কথা অনুমোদন করেন না। হে সারথি, আমি তোমার শরণাগত; আমার কথা পালন করো। হে সারথি, বিনাশের দিকে আমার সংকল্প শুদ্ধ নয়।
3.57.20
नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा मनोजवान् ।
रथमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुर्महसि ॥ ३.५७.२० ॥
নলের প্রিয়, মনের মতো দ্রুতগামী ঘোড়াগুলি যুক্ত করে, এই যুগলকে রথে তুলে কুণ্ডিনে যাওয়া উচিত।
3.57.21
मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा ।
अश्वांश्चेमान्यथाकामं वस वाऽन्यत्र गच्छवा ॥ ३.५७.२१ ॥
আমার আত্মীয়দের কাছে দুই সন্তান, রথ ও এই ঘোড়াগুলি রেখে দিয়ে, তোমার ইচ্ছামতো এখানে থাকো বা অন্যত্র যাও।
3.57.22
दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वार्ण्येयो नलसारथिः ।
न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः ॥ ३.५७.२२ ॥
দময়ন্তীর সেই বাক্য বার্ষ্ণেয় নলের সারথি নলের প্রধান অমাত্যদের কাছে সম্পূর্ণভাবে নিবেদন করল।
3.57.23
तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते ।
ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भांस्तेन वाहिना ॥ ३.५७.२३ ॥
তাঁদের সঙ্গে মিলিত ও সিদ্ধান্ত নিয়ে, হে মহীপতি, অনুমতি পেয়ে সেই সেনাদলের সঙ্গে যুগলকে তুলে বিদর্ভের দিকে গেল।
3.57.24
हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् ।
इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम् ॥ ३.५७.२४ ॥
সেখানে ঘোড়াগুলি ও সেই শ্রেষ্ঠ রথ রেখে, সারথি ইন্দ্রসেনা নামক সেই কন্যাকে এবং ইন্দ্রসেন নামক বালককেও...
3.57.25
आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम् ।
क्व नु यास्यामि मनसा चिन्तयानो मुहुर्मुहुः।
अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा ॥ ३.५७.२५ ॥
ভীম রাজার কাছে বিদায় নিয়ে, দুঃখিত হয়ে, রাজা নলের জন্য শোক করতে করতে, 'আমি এখন কোথায় যাব?' মনে মনে বারবার ভাবতে ভাবতে, তখন ঘুরে ঘুরে তিনি অযোধ্যা নগরে গেলেন।
3.57.26
ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः ।
भृतिं च स ददौ चास्य सारथ्येन नियोजितः ॥ ३.५७.२६ ॥
অত্যন্ত দুঃখিত হয়ে তিনি রাজা ঋতুপর্ণের কাছে উপস্থিত হলেন। রাজা তাঁকে সারথির কাজে নিযুক্ত করলেন এবং তাঁর বেতনও দিলেন।