महाभारत · अध्याय 3.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.83.1
अथ सन्ध्यां समासाद्य संवेद्ये तीर्थ उत्तमे ।
उपस्पृश्य नरो विद्यां लभते नात्र संशयः ॥ ३.८३.१ ॥
नंतर संध्याकाळी उत्तम व प्रसिद्ध तीर्थावर पोहोचून, आचमन करून मनुष्य विद्या प्राप्त करतो; यात शंका नाही.
3.83.2
रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन्कृतं पुरा ।
तल्लौहित्यं समासाद्य विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३.८३.२ ॥
हे राजा, रामाच्या कृपेने पूर्वी निर्माण झालेले ते तीर्थ आहे; त्या लौहित्य तीर्थावर पोहोचून मनुष्याने भरपूर सुवर्ण मिळवावे.
3.83.3
करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति प्रजापतिकृतो विधिः ॥ ३.८३.३ ॥
करतोया नदीवर पोहोचून तीन रात्री उपवास करणारा मनुष्य अश्वमेध यज्ञाचे फल मिळवतो; हा विधी प्रजापतीने निर्माण केला आहे.
3.83.4
गङ्गायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च सङ्गमे ।
अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३.८३.४ ॥
हे राजेंद्रा, तेथे गंगा व सागर यांच्या संगमावर अश्वमेधाचे दहापट फल असे ज्ञानी लोक सांगतात.
3.83.5
गङ्गायास्त्वपरं पारं प्राप्य यः स्नाति मानवः ।
त्रिरात्रमुषितो राजन्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ३.८३.५ ॥
गंगेच्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचून जो मनुष्य स्नान करतो व तीन रात्री तेथे राहतो, हे राजा, तो सर्व इच्छा प्राप्त करतो.
3.83.6
ततो वैतरणीं गत्वा सर्वपापप्रमोचनीम् ।
विरजातीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी ॥ ३.८३.६ ॥
नंतर सर्व पापांतून मुक्त करणाऱ्या वैतरणीकडे जाऊन, विरजा तीर्थावर पोहोचून तो चंद्रासारखा तेजस्वी होतो.
3.83.7
प्रभवेच्च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति ।
गोसहस्रफंल लब्ध्वा रपुनाति स्वकुलं नरः ॥ ३.८३.७ ॥
पुण्य कुलात जन्मलेला मनुष्य सर्व पापे दूर करतो. हजार गायींचे फळ मिळवून तो आपल्या कुलाला पवित्र करतो.
3.83.8
शोणस्य ज्योतिरथ्यायाः संगमे नियतः शुचिः ।
तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३.८३.८ ॥
शोण आणि ज्योतिरथ्या यांच्या संगमावर संयमी व शुद्ध राहून, पितरांना व देवांना तर्पण करून मनुष्याला अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळावे.
3.83.9
शोणस्य नर्मदायाश् प्रभेदे कुरुनन्दन ।
वंशगुल्म उपस्पृश्य वाचजिमेधफलं लभेत् ॥ ३.८३.९ ॥
हे कुरुनंदना, शोण आणि नर्मदा यांच्या फाट्यावर, बांबूच्या बेटात आचमन करून मनुष्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळावे.
3.83.10
वाजपेयमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं विन्द्यात्कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३.८३.१० ॥
तीन रात्री उपवास करणारा मनुष्य वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळवतो. हजार गायींचे फळ जाणून त्याने आपल्या कुलाचा उद्धार करावा.
3.83.11
कोसलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत् ।
वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः ॥ ३.८३.११ ॥
कोसला येथे पोहोचून कालतीर्थात आचमन करावे. त्याला अकरा वृषभांचे फळ मिळते; यात संशय नाही.
3.83.12
पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नृप ॥ ३.८३.१२ ॥
पुष्पवतीत आचमन करून, तीन रात्री उपवास करणारा मनुष्य, हे नृपा, हजार गायींचे फळ मिळवून आपल्या कुलाला पवित्र करतो.
3.83.13
ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा भरतसत्तम ।
दीर्घमायुरवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३.८३.१३ ॥
नंतर बदरिका तीर्थात, हे भरतश्रेष्ठा, स्नान करून मनुष्य दीर्घायुष्य प्राप्त करतो आणि स्वर्गलोकाला जातो.
3.83.14
तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः ।
दण्डाख्यमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.१४ ॥
तसेच चंपेला पोहोचून भागीरथीत उदकतर्पण करून दण्ड नावाच्या तीर्थाला गेल्यास हजार गाईंच्या दानाचे फळ मिळते.
3.83.15
लपेटिकां ततो गच्छेत्पुण्यां पुण्योपशोभिताम् ।
वाजपेयमवाप्नोति देवैः सर्वैश्च पूज्यते ॥ ३.८३.१५ ॥
नंतर पुण्याने शोभित अशा पवित्र लपेटिकेला जावे; वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते आणि सर्व देवांकडून पूजले जाते.
3.83.16
ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिपेवितम् ।
रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ३.८३.१६ ॥
नंतर जमदग्नीपुत्र (परशुराम) यांनी सेवलेल्या महेंद्र पर्वतावर पोहोचून, रामतीर्थात स्नान करणाऱ्या माणसाला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळावे.
3.83.17
मतङ्गस्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन ।
तत्र स्नात्वा कुरुश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.१७ ॥
मतंगाचे केदार तेथेच आहे. हे कुरुनंदना, तेथे स्नान करून हे कुरुश्रेष्ठा, हजार गाईंच्या दानाचे फळ मिळवावे.
3.83.18
श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत् ।
रअश्वमेधमवाप्नोति पूजयित्वा वृषध्वजम् ॥ ३.८३.१८ ॥
श्रीपर्वतावर पोहोचून नदीतीरी आचमन करावे; वृषध्वज (शिव)ची पूजा करून अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
3.83.19
श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः ।
न्यवसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैः सह ॥ ३.८३.१९ ॥
श्रीपर्वतावर महादेव, महातेजस्वी, देवीसह परम प्रसन्न होऊन राहिले; ब्रह्मदेवही देवांसह.
3.83.20
तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३.८३.२० ॥
तेथे देवह्रदात स्नान करून, शुचिर्भूत व संयमी मनाचा मनुष्य अश्वमेध प्राप्त करतो आणि आपल्या कुलाचा उद्धारही करतो.
3.83.21
ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु नृपपूजितम् ।
वाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ॥ ३.८३.२१ ॥
पांड्यांमध्ये राजांकडून पूजित ऋषभ पर्वतावर जाऊन मनुष्य वाजपेय प्राप्त करतो आणि स्वर्गपृष्ठावर आनंद भोगतो.
3.83.22
ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः ।
तत्रस्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.२२ ॥
नंतर अप्सरांच्या समूहांनी वेढलेल्या कावेरीकडे जावे; हे राजा, तेथे स्नान करणारा मनुष्य हजार गायींचे फल मिळवतो.
3.83.23
ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थमुपस्पृशेत् ।
तत्तोयं स्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३.८३.२३ ॥
नंतर समुद्राच्या तीरावर कन्यातीर्थाला स्पर्श करावा; हे राजेंद्रा, त्याचे पाणी स्पर्शून मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
3.83.24
अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ३.८३.२४ ॥
नंतर त्रिलोकांत प्रसिद्ध असलेल्या गोकर्णी पोहोचून, हे राजेंद्रा, समुद्राच्या मध्यभागी असलेल्या, सर्व लोकांनी नमस्कारलेल्या त्या तीर्थाला नमन करावे.
3.83.25
रयत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
भूतयक्षपिशाचाश्च किन्नराः समहोरगाः ॥ ३.८३.२५ ॥
तेथे ब्रह्मादी देव, तपोधन ऋषी, भूत, यक्ष, पिशाच, किन्नर आणि महानागही (उपासना करतात).
3.83.26
सिद्धचारणगन्धर्वमानुषाः पन्नगास्तथा ।
सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ॥ ३.८३.२६ ॥
सिद्ध, चारण, गंधर्व, मानव, पन्नग, नद्या, सागर आणि पर्वत हे उमापतीची उपासना करतात.
3.83.27
तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ॥ ३.८३.२७ ॥
तेथे ईशानाची यथाविधी पूजा करून तीन रात्री उपवास करणारा मनुष्य अश्वमेधाचे फळ मिळवतो आणि गाणपत्य पदही प्राप्त करतो.
3.83.28
उष्य द्वादशरात्रं तु पूतात्मा च भवेन्नरः ॥ ३.८३.२८ ॥
तेथे बारा रात्री राहिल्याने मनुष्याचा आत्मा पवित्र होतो.
3.83.29
तत एव च गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यपूजितम् ।
त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्।
निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप ॥ ३.८३.२९ ॥
तेथेच त्रैलोक्यपूजित गायत्रीचे स्थान आहे. तेथे तीन रात्री राहणाऱ्याला हजार गायींचे फळ मिळते. हे नराधिपा, याचे प्रत्यक्ष उदाहरण ब्राह्मणांमध्येच आहे.
3.83.30
गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा ।
गाथा च गाथिका चापि तस्य संपद्यते नृप ॥ ३.८३.३० ॥
जो गायत्रीचे पठण करतो, तो संकरजन्मा असला तरी, हे नृपा, त्याला गाथा आणि गाथिका साध्य होते.
3.83.31
अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति ॥ ३.८३.३१ ॥
जो अब्राह्मण सावित्री पठण करतो, त्याचे (फल) नष्ट होते.
3.83.32
संवर्तस्य तु विप्रर्षेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम् ।
रूपस्य भागी भवति सुभगश्च प्रजायते ॥ ३.८३.३२ ॥
विप्रर्षी संवर्ताच्या दुर्लभ वापीपर्यंत पोहोचलेला (मनुष्य) रूपाचा भागीदार होतो आणि भाग्यवान म्हणून जन्मतो.
3.83.33
ततो वेणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥ ३.८३.३३ ॥
नंतर वेणेपर्यंत पोहोचून तीन रात्री उपवास केलेला मनुष्य मोर व हंसांनी युक्त विमान प्राप्त करतो.
3.83.34
ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम् ।
गवां मेधमवाप्नोति वासुकेर्लोकमुत्तमम् ॥ ३.८३.३४ ॥
नंतर सिद्धांनी सदैव सेविलेल्या गोदावरीपर्यंत पोहोचलेला (मनुष्य) गोमेधाचे फल मिळवतो आणि वासुकीचे उत्तम लोक प्राप्त करतो.
3.83.35
वेणायाः संगमे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ।
वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.३५ ॥
वेणेच्या संगमात स्नान केल्याने (मनुष्य) अश्वमेधाचे फल मिळवावे; वरदेच्या संगमात स्नान केल्याने हजार गाईंचे फल मिळवावे.
3.83.36
ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं विन्द्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३.८३.३६ ॥
ब्रह्मस्थानी पोहोचून तीन रात्री उपवास केलेला मनुष्य हजार गाईंचे फल प्राप्त करतो आणि स्वर्गलोकी जातो.
3.83.37
कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३.८३.३७ ॥
कुशप्लवनात पोहोचून, संयमी ब्रह्मचारी तीन रात्री राहून स्नान केल्यास अश्वमेधाचे फळ मिळवतो.
3.83.38
ततो देवह्रदेऽरण्ये कृष्णवेणाजलोद्भवे ।
जातिस्मरह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः।
यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ॥ ३.८३.३८ ॥
नंतर अरण्यात, कृष्णवेणेच्या जलातून उत्पन्न झालेल्या देवह्रदात, जातिस्मर ह्रदात स्नान केल्यास मनुष्य पूर्वजन्म स्मरणारा होतो; येथे शंभर यज्ञ करून देवराज स्वर्गाला गेला.
3.83.39
अग्निष्टोमफलं विन्द्याद्गमनादेव भारत ।
ततः सर्वह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.३९ ॥
हे भारता, तेथे जाण्यानेच अग्निष्टोमाचे फळ जाणावे; नंतर सर्वह्रदात स्नान केल्यास हजार गोदानाचे फळ मिळते.
3.83.40
ततो वापीं महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् ।
पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.४० ॥
नंतर नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पयोष्णी नावाच्या महापुण्य वापीस जाऊन, पितृ आणि देवतांच्या पूजनात रत झालेला हजार गोदानाचे फळ मिळवतो.
3.83.41
दण्डकारण्यमासाद्य पुण्यं राजन्नुपस्पृशेत् ।
गोसहस्रफलं तस्य स्नातमात्रस्य भारत ॥ ३.८३.४१ ॥
दण्डकारण्यात पोहोचून, हे राजा, पवित्र जलाने आचमन करावे; हे भारता, स्नान केल्याबरोबरच त्याला हजार गोदानाचे फळ मिळते.
3.83.42
शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ।
न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥ ३.८३.४२ ॥
शरभंगाच्या आश्रमात आणि महात्मा शुकाच्या आश्रमात जाऊन मनुष्य दुर्गती पावत नाही; तो आपल्या कुलालाही पवित्र करतो.
3.83.43
ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् ।
रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३.८३.४३ ॥
नंतर मनुष्याने जामदग्न्य (परशुराम) यांनी सेवलेल्या शूर्पारकाला जावे; रामतीर्थात स्नान करून त्याला पुष्कळ सुवर्ण प्राप्त होईल.
3.83.44
सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः ।
महत्पुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥ ३.८३.४४ ॥
सप्तगोदावरीत स्नान करून, संयमी व नियमित आहार घेणारा मनुष्य मोठे पुण्य मिळवून देवलोकाला जातो.
3.83.45
ततो देवपथं गत्वा नियतो नियताशनः ।
देवसत्रस्य यत्पुण्यं तदेवाप्नोति मानवः ॥ ३.८३.४५ ॥
नंतर देवपथावर जाऊन, संयमी व नियमित आहार घेणारा मनुष्य देवसत्र यज्ञाचेच पुण्य मिळवतो.
3.83.46
तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्र्हमचारी जितेन्द्रियः ।
वेदानध्यापयत्तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥ ३.८३.४६ ॥
तुंग अरण्यात पोहोचून, ब्रह्मचारी व इंद्रियजयी असलेल्या सारस्वत ऋषींनी पूर्वी तेथे वेदांचे अध्यापन केले.
3.83.47
तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरङ्गिरसः सुतः ।
ऋषीणआमुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम् ॥ ३.८३.४७ ॥
तेथे वेद नष्ट झाल्यावर, अंगिरस मुनींचा पुत्र ऋषींच्या उत्तरीय वस्त्रांवर सुखाने बसला.
3.83.48
ओंकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह ।
येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तत्सर्वं समुपस्थितम् ॥ ३.८३.४८ ॥
ओंकाराचा यथाविधी व योग्य उच्चार केल्यावर, ज्याने पूर्वी जे अभ्यासले होते ते सर्व त्याच्या समोर उभे राहिले.
3.83.49
ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ।
हरिर्नारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च ॥ ३.८३.४९ ॥
तेथे ऋषी आणि देव होते; वरुण, अग्नी, प्रजापती होते; तेथे हरी नारायण आणि तसेच महादेवही होते.
3.83.50
पितामहश्च भगवान्देवैः सह महाद्युतिः ।
भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम् ॥ ३.८३.५० ॥
पितामह भगवान देवांसह, महातेजस्वी, यज्ञ करविण्यासाठी महातेजस्वी भृगूची नेमणूक केली.
3.83.51
ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा ।
सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३.८३.५१ ॥
मग त्या भगवानांनी ऋषींसाठी विधिपूर्वक, विधीने सांगितलेल्या कर्माद्वारे सर्वांचे पुनराधान केले.
3.83.52
आज्यभागेन तत्राग्नीं तर्पयित्वा यथाविधि ।
देवाः स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम् ॥ ३.८३.५२ ॥
तेथे आज्यभागाने अग्नीला विधिपूर्वक तृप्त करून देव आपापल्या भवनी गेले; ऋषीही क्रमाक्रमाने गेले.
3.83.53
तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ।
पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ॥ ३.८३.५३ ॥
हे राजश्रेष्ठा! त्या अरण्यात तुंगकात प्रवेश करणाऱ्या स्त्री किंवा पुरुषाचे सर्व पाप नष्ट होते.
3.83.54
तत्रमासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः ।
ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन्कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३.८३.५४ ॥
तेथे धीर, संयमी आणि नियमित आहार घेणाऱ्याने एक महिना वास करावा; हे राजन्, तो ब्रह्मलोकाला जातो आणि आपल्या कुलाचाही उद्धार करतो.
3.83.55
मेधाविकं समासाद्य पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ ३.८३.५५ ॥
मेधाविक तीर्थाला पोहोचून पितर आणि देवांचे तर्पण करावे. त्याला अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते आणि स्मृती व मेधा प्राप्त होते.
3.83.56
अत्र कालञ्जरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् ।
तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.५६ ॥
येथून लोकविख्यात कालंजर पर्वतावर जाऊन तेथील देवह्रदात स्नान केल्यास हजार गायींच्या दानाचे फळ मिळते.
3.83.57
आत्मानं स्नापयेत्तत्रगिरौ कालञ्जरे नृप ।
स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ ३.८३.५७ ॥
हे राजा, तेथे कालंजर पर्वतावर स्वतःला स्नान घालावे; मनुष्य स्वर्गलोकात सन्मानित होतो, यात संशय नाही.
3.83.58
ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशांपते ।
मन्दाकिनीं समासाद्य सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ ३.८३.५८ ॥
मग, हे नराधिपा, पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ चित्रकूटावर पोहोचून सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या मंदाकिनी नदीजवळ जावे.
3.83.59
तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ।
अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥ ३.८३.५९ ॥
तेथे अभिषेक करून, पितर आणि देवांच्या पूजेत रत राहणारा अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळवतो आणि परम गती प्राप्त करतो.
3.83.60
ततो गच्छेत धर्मज्ञ भर्तृस्थानमनुत्तमम् ।
यत्र नित्यं महासेनो गुहः सन्निहितो नृप ॥ ३.८३.६० ॥
हे धर्मज्ञा, मग सर्वोत्तम भर्तृस्थानाला जावे; जेथे सदैव महासेन गुह उपस्थित असतो, हे नृपा.
3.83.61
तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति ।
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३.८३.६१ ॥
तेथे जाण्यानेच, हे नृपश्रेष्ठा, सिद्धी प्राप्त होते. कोटितीर्थात स्नान करणाऱ्या माणसाला हजार गायींचे फळ मिळते.
3.83.62
प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नरः ।
अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥ ३.८३.६२ ॥
माणसाने प्रदक्षिणा करून ज्येष्ठस्थानी जावे. महादेवाजवळ जाऊन तो चंद्राप्रमाणे तेजाने झळकतो.
3.83.63
तत्र कूपे महाराज विश्रुता भरतर्षभ ।
समुद्रास्तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥ ३.८३.६३ ॥
तेथे, हे महाराजा, विहिरीत प्रसिद्ध आहेत, हे भरतर्षभा. हे युधिष्ठिरा, तेथे चार समुद्र राहतात.
3.83.64
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र पितृदेवार्चने रतः ।
नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥ ३.८३.६४ ॥
तेथे आचमन करून, हे राजेंद्रा, पितर-देवांच्या पूजनात रत, संयमी मनाचा पवित्र माणूस परम गती प्राप्त करावा.
3.83.65
ततो गच्छेत राजेन्द्र शृङ्गबेरपुरं महत् ।
यत्रतीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥ ३.८३.६५ ॥
मग, हे राजेंद्रा, शृंगबेरपुर नावाच्या महानगराला जावे; हे महाराजा, पूर्वी दशरथपुत्र राम तेथे उतरला होता.
3.83.66
रकतस्मिंस्तीर्थे महाबाहो स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते ।
गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥ ३.८३.६६ ॥
रक्त तीर्थात, हे महाबाहो, स्नान करून माणूस पापांतून मुक्त होतो. पण गंगेत, ब्रह्मचारी आणि एकाग्र मनाने स्नान करणारा माणूस...
3.83.67
विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ।
ततो मुञ्जवटं गच्छेत्स्थानं देवस्य धीमतः ॥ ३.८३.६७ ॥
पापमुक्त होऊन तो वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळवतो. नंतर बुद्धिमान देवाच्या स्थानी, मुञ्जवटाला जावे.
3.83.68
अभिगम्य महादेवमभिवाद्य च भारत ।
प्रदक्षिणमुपावृत् यगाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ३.८३.६८ ॥
हे भारता, महादेवाजवळ जाऊन, त्यांना वंदन करून, प्रदक्षिणा घालून तो गाणपत्य पद प्राप्त करावा.
3.83.69
तस्मिंस्तीर्थे तु जाह्नव्यां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम् ॥ ३.८३.६९ ॥
त्या तीर्थात गंगेत स्नान करून मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो. नंतर, हे राजेंद्रा, ऋषींनी स्तुती केलेल्या प्रयागाला जावे.
3.83.70
यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः ।
लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः ॥ ३.८३.७० ॥
जेथे ब्रह्मादी देव, दिशा व दिक्पाल, लोकपाल, साध्य आणि लोकमान्य पितर आहेत.
3.83.71
सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः ।
अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ३.८३.७१ ॥
सनत्कुमार प्रमुख परम ऋषी, अंगिरा प्रमुख निर्मल ब्रह्मर्षीही तिथे आहेत.
3.83.72
तथा नागाः सुपर्णश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा ।
सरितः सागराश्चैव गन्धर्वाप्सरसोऽपि च ॥ ३.८३.७२ ॥
तसेच नाग, सुपर्ण (गरुड), सिद्ध, आकाशचारी, नद्या, समुद्र, गंधर्व व अप्सरा हेही तिथे आहेत.
3.83.73
हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः ।
तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी ॥ ३.८३.७३ ॥
तेथे भगवान हरि प्रजापतीने सन्मानित होऊन वास करतात. तेथे तीन अग्निकुंडे आहेत, ज्यांच्या मधून जाह्नवी (गंगा) वाहते.
3.83.74
प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता ।
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ ३.८३.७४ ॥
प्रयागातून उगम पावलेली, सर्व तीर्थांत अग्रस्थानी सन्मानित, सूर्याची कन्या देवी (यमुना) त्रिलोकात प्रसिद्ध आहे.
3.83.75
यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी ।
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम् ॥ ३.८३.७५ ॥
यमुना गंगेसह मिळून लोकांना पवित्र करते. गंगा व यमुना यांच्यामधील भाग पृथ्वीचे कटिप्रदेश (जघन) मानले गेले आहे.
3.83.76
प्रयागं जघनस्थानमुपस्थमृषयो विदुः ।
प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा ॥ ३.८३.७६ ॥
ऋषी प्रयागाला जघनस्थान आणि उपस्थ (पवित्र केंद्र) म्हणून जाणतात. प्रतिष्ठानासह प्रयाग, तसेच कंबल व अश्वतर हेही तसेच.
3.83.77
तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः ।
तत्रवेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर ॥ ३.८३.७७ ॥
भोगवतीही तीर्थ आहे; ही प्रजापतीची वेदी आहे. तेथे, हे युधिष्ठिरा, वेद आणि यज्ञ मूर्तिमंत रूपात आहेत.
3.83.78
प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः ।
यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपाः ॥ ३.८३.७८ ॥
तपोधन असलेले ऋषी प्रजापतीची उपासना करतात. देव यज्ञांद्वारे त्याची पूजा करतात; चक्रधारी राजेही तसेच.
3.83.79
ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत ।
प्रयागं सर्वतीर्थेभ्यः प्रवदन्त्यधिकं विभो ॥ ३.८३.७९ ॥
नंतर त्रिलोकात 'पुण्यतम' नावाच्या प्रयागाला, हे भारता, सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ म्हणतात, हे विभो.
3.83.80
श्रवणात्तस्य तीर्थस् नामसंकीर्तनादपि ।
मृत्युकालभयाच्चापि नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ ३.८३.८० ॥
त्या तीर्थाचे श्रवण केल्याने, त्याचे नामसंकीर्तन केल्याने, अगदी मृत्युकाळाच्या भीतीनेही माणूस पापातून मुक्त होतो.
3.83.81
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे लोकविश्रुते ।
पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ३.८३.८१ ॥
लोकविख्यात त्या संगमात जो अभिषेक करतो, त्याला राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञांचे पुण्यफळ प्राप्त होते.
3.83.82
एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता ।
तत्र रदत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत ॥ ३.८३.८२ ॥
ही देवांची यज्ञभूमी आहे, तेथे संस्कारित केलेली. तेथे दिलेले सूक्ष्म दानही महान होते, हे भारता.
3.83.83
न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि ।
मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ॥ ३.८३.८३ ॥
हे तात, वेदवचनानेही किंवा लोकवचनानेही प्रयागात मरण्याचा तुझा निश्चय बदलू नये.
3.83.84
दशतीर्तसहस्राणि षष्टिः कोट्यस्तथाऽपराः ।
येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुन्दन ॥ ३.८३.८४ ॥
दहा हजार तीर्थे आणि साठ कोटी इतर तीर्थे — ज्यांची उपस्थिती येथेच सांगितली आहे, हे कुरुनंदना.
3.83.85
चतुर्विद्ये च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् ।
स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ॥ ३.८३.८५ ॥
चार वेदांमध्ये जे पुण्य आणि सत्यवाद्यांमध्ये जे पुण्य, ते गंगा-यमुना संगमात स्नान केल्यानेच प्राप्त होते.
3.83.86
तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम् ।
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३.८३.८६ ॥
तेथे वासुकीचे उत्तम तीर्थ भोगवती नावाचे आहे; तेथे अभिषेक करणाऱ्याला अश्वमेधाचे फळ मिळते.
3.83.87
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ॥ ३.८३.८७ ॥
तेथे त्रैलोक्यप्रसिद्ध हंसप्रपतन नावाचे तीर्थ आहे; गंगेतील ते दहा अश्वमेधांइतके फळ देते, हे कुरुनंदना.
3.83.88
कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्रतत्रावगाहिता ।
विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत् ॥ ३.८३.८८ ॥
गंगेत जिथे जिथे स्नान केले जाते, ते कुरुक्षेत्राइतके आहे; परंतु कनखल आणि प्रयाग येथे ते विशेषतः परम आणि महान आहे.
3.83.89
यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतंगङ्गावसेचनम् ।
सर्वं तत्तस्य गङ्गापो दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ ३.८३.८९ ॥
कुणी शंभर अकार्ये केली असली तरी गंगाजलाने अभिषेक केला, तर गंगेचे पाणी त्याचे सर्व काही अग्नी इंधनाला जाळतो तसे जाळते.
3.83.90
सर्वं कृतयुगे पुण्यंत्रेतायां पुष्करं स्मृतम् ।
द्वापरेऽपि कुरुक्षेत्रं गङ्गा कलियुगे स्मृता ॥ ३.८३.९० ॥
कृतयुगात सर्व पुण्य आहे; त्रेतायुगात पुष्कर स्मरले जाते; द्वापरात कुरुक्षेत्र, आणि कलियुगात गंगा स्मरली जाते.
3.83.91
पुष्करे तु तपस्तप्येद्दानं दद्यान्महालये ।
मलये त्वग्निमारोहेद्भृगुतुन्दे त्वनाशनम् ॥ ३.८३.९१ ॥
पुष्करात तप करावे, महालयात दान द्यावे. मलयावर अग्नीवर चढावे, भृगुतुंडावर उपवास करावा.
3.83.92
पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे रगङ्गायां मगधेषु च ।
स्नात्वा तारयते जन्तुः सप्तसप्तावरांस्तथा ॥ ३.८३.९२ ॥
पुष्कर, कुरुक्षेत्र, गंगा आणि मगधात स्नान करणारा माणूस आपल्या पुढच्या व मागच्या सात-सात पिढ्यांना तारतो.
3.83.93
पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति ।
अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥ ३.८३.९३ ॥
स्मरणाने पाप शुद्ध करते, दर्शनाने कल्याण देते. तिच्यात स्नान करून पाणी प्यायल्यास सातव्या पिढीपर्यंत कुल पवित्र होते.
3.83.94
यावदस्थि मनुष्यस् गङ्गायाः स्पृशते जलम् ।
तावत्स पुरुषो राजन्स्वर्गलोके महीपते ॥ ३.८३.९४ ॥
मानवाची हाड गंगेचे पाणी जोवर स्पर्शते, हे राजा, हे महीपते, तोवर तो पुरुष स्वर्गलोकात असतो.
3.83.95
यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवत्यमरलोकभाक् ॥ ३.८३.९५ ॥
जसे पवित्र तीर्थ आणि पवित्र आयतने आहेत, त्यांची उपासना करून व पुण्य मिळवून माणूस अमरलोकाचा अधिकारी होतो.
3.83.96
न गङ्गासदृशं तीर्थं न देवः केशवात्परः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एवमाह पितामहः ॥ ३.८३.९६ ॥
गंगेसारखे तीर्थ नाही; केशवाहून श्रेष्ठ देव नाही; ब्राह्मणांहून श्रेष्ठ काही नाही — असे पितामह म्हणाले.
3.83.97
यत्र गङ्गा महाराज स देशस्तत्तपोकवनम् ।
सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ॥ ३.८३.९७ ॥
हे महाराजा, जिथे गंगा आहे तो देश तपोवन आहे; गंगातीरी असलेले ते सिद्धिक्षेत्र म्हणून जाणावे.
3.83.98
इदं सत्यंद्विजातीनां साधूनामात्मनोपि च ।
सुहृदां च जपेत्कर्मे शिष्यस्यानुगतस्य च ॥ ३.८३.९८ ॥
हे द्विजांसाठी, साधूंसाठी, स्वतःसाठीही सत्य आहे; मित्रांसाठीही. कर्मात याचा जप करावा, शिष्य आणि अनुयायासाठीही.
3.83.99
इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम् ।
इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम् ॥ ३.८३.९९ ॥
हे धन्य आहे, हे पवित्र आहे, हे स्वर्गप्रद आहे, हे सुखप्रद आहे; हे पुण्य, रम्य, पावन, धर्म्य आणि उत्तम आहे.
3.83.100
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् ।
अधीत्यद्विजमध्ये च निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ ३.८३.१०० ॥
हे महर्षींचे गुह्य रहस्य आहे, सर्व पापांपासून मुक्त करणारे; द्विजांमध्ये याचे अध्ययन करून निर्मळ झालेला स्वर्ग प्राप्त करतो.
3.83.101
श्रीमत्स्वर्ग्यं तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम् ।
मेधाजननमग्र्यं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम् ॥ ३.८३.१०१ ॥
हे श्रीमंत, स्वर्गदायक, पुण्यदायक, शत्रूंना शांत करणारे, शिवकारी; बुद्धी निर्माण करणारे, श्रेष्ठ — हे तीर्थवंशांचे कीर्तन आहे.
3.83.102
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ।
शूद्रो यथेप्सितान्कामान्ब्राह्मणः पारगः पठन्।
महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्नुयात् ॥ ३.८३.१०२ ॥
अपुत्र पुत्र मिळवतो, निर्धन धन मिळवतो; शूद्र इच्छित कामना मिळवतो, ब्राह्मण यात पारंगत होऊन पठण करतो तेव्हा; राजा पृथ्वी जिंकतो, वैश्य धन मिळवतो.
3.83.103
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं नरः शुचिः ।
जातीः स स्मरते बह्वीर्नाकपृष्ठे च मोदते ॥ ३.८३.१०३ ॥
जो शुद्ध मनुष्य नित्य तीर्थपुण्याचे हे वर्णन ऐकतो, तो आपले अनेक जन्म स्मरतो आणि स्वर्गपृष्ठावर आनंद पावतो.
3.83.104
गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च ।
मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया ॥ ३.८३.१०४ ॥
जी तीर्थे गम्य आहेत आणि जी अगम्य म्हणून सांगितली आहेत, त्यांनाही सर्व तीर्थे पाहण्याच्या भावनेने मनाने जावे.
3.83.105
एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः ।
ऋषिभिर्देवकल्पैश्च स्नातानि सुकृतैषिभिः ॥ ३.८३.१०५ ॥
या तीर्थांमध्ये वसू, साध्य, आदित्य, मरुत आणि अश्विनीकुमार, तसेच देवतुल्य ऋषी, सुकृताची इच्छा करणाऱ्यांसह स्नान करून गेले आहेत.
3.83.106
एवं त्वमपि कौरव्य विधिनाऽनेन सुव्रत ।
व्रत तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धयन् ॥ ३.८३.१०६ ॥
हे कौरव्या, हे सुव्रता, याच विधीने तूही व्रतांनी व संयमाने तीर्थांमध्ये जा; पुण्याने पुण्य वाढवत जा.
3.83.107
भाषितैः करणैः पूर्वमास्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात् ।
प्राप्यन्ते तानि तीर्तानि सद्भिः शास्त्रार्थदर्शिभिः।
सद्भिः शास्त्रार्थतत्वज्ञैर्ब्राह्मणैः सह गम्यताम् ॥ ३.८३.१०७ ॥
पूर्वी शब्दांनी, कर्मांनी, आस्तिक्याने व श्रुतिदर्शनाने ती तीर्थे प्राप्त होतात; शास्त्रार्थ पाहणाऱ्या सज्जनांसह, शास्त्रार्थतत्त्व जाणणाऱ्या ब्राह्मणांसह जा.
3.83.108
नाव्रती नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्करः ।
स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः ॥ ३.८३.१०८ ॥
हे कौरव्या, जो व्रतहीन, अकृतात्मा, अशुद्ध, चोर किंवा वक्र बुद्धीचा मनुष्य आहे, तो तीर्थांमध्ये स्नान करत नाही.
3.83.109
त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना ।
पितरस्तात सर्वे च तारिताः प्रपितामहाः ॥ ३.८३.१०९ ॥
वत्सा, तू सदैव सम्यक् आचरणाने आणि धर्मार्थ जाणून सर्व पितरांचा व प्रपितामहांचा उद्धार केला आहेस.
3.83.110
पिता पितामहस्चैव सर्वे च प्रपितामहाः ।
पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणा नृप।
तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषितः ॥ ३.८३.११० ॥
पिता, पितामह आणि सर्व प्रपितामह, पितामहांच्या पुढाकाराने देव व ऋषिगण, हे नृपा, हे धर्मज्ञा, तुझ्या धर्माने ते सदैव पूर्ण संतुष्ट आहेत.
3.83.111
अवाप्स्यसि त्वं लोकान्वै वसूनां वासवोपम ।
कीर्तिं च महातीं भीष्म प्राप्स्यसे भुविशाश्वतीं ॥ ३.८३.१११ ॥
हे वासवासारख्या, तू वसूंचे लोक प्राप्त करशील; हे भीष्मा, पृथ्वीवर शाश्वत महान कीर्ती मिळवशील.
3.83.112
एवमुक्त्वाऽभ्यनुज्ञाय पुलस्त्यो भगवानृषिः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३.८३.११२ ॥
असे बोलून अनुज्ञा देऊन भगवान ऋषी पुलस्त्य प्रसन्न मनाने तेथेच अंतर्धान पावले.
3.83.113
भीष्मश्च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् ।
पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीं परिचक्रमे ॥ ३.८३.११३ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, शास्त्रतत्त्वार्थ जाणणारा भीष्म पुलस्त्यांच्या वचनानुसार पृथ्वीभोवती फिरला.
3.83.114
एवमेषा महाभागा प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता ।
तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी ॥ ३.८३.११४ ॥
अशा प्रकारे ही महाभाग्यवान तीर्थयात्रा प्रतिष्ठानात स्थापित झाली; ती महापुण्यदायी असून सर्व पापांपासून मुक्त करणारी आहे.
3.83.115
अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति ।
अश्वमेधशतं साग्रं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यति ॥ ३.८३.११५ ॥
जो या विधीने पृथ्वीवर संचार करेल, तो मृत्यूनंतर शंभर अश्वमेध यज्ञांहून अधिक फल भोगील.
3.83.116
ततश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् ।
भीष्मः कुरूणां प्रवरो यथा पूर्वमवाप्तवान् ॥ ३.८३.११६ ॥
नंतर, हे पार्था, तू आठपट उत्तम धर्म प्राप्त करशील, जसा कुरूंमध्ये श्रेष्ठ भीष्माने पूर्वी प्राप्त केला होता.
3.83.117
नेता च त्वमृषीन्यस्मात्तेन तेऽष्टगुणं फलम् ।
रक्षोगणबिकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत।
अगम्यानि मनुष्येन्द्रैस्त्वामृते कुरुनन्दन ॥ ३.८३.११७ ॥
तू ऋषींचा नेता असल्यामुळे तुला अष्टपट फल मिळेल. हे भारता, ही तीर्थे राक्षसगणांनी व्यापलेली आहेत; हे कुरुनंदना, तुझ्याशिवाय मनुष्यश्रेष्ठांनाही येथे जाता येत नाही.
3.83.118
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्ताभिसंवृतम् ।
यः पठेच्छृणुयाद्वाऽपिसर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३.८३.११८ ॥
सर्व तीर्थांनी युक्त असलेले हे देवर्षिचरित जो वाचेल किंवा ऐकेल, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
3.83.119
ऋषिमुख्याः सदा यत्रवाल्मीकिस्त्वथ कश्यपः ।
आत्रेयः कुण्डजठरो विश्वामित्रोऽथ गौतमः ॥ ३.८३.११९ ॥
जिथे सदैव प्रमुख ऋषी राहतात — वाल्मीकी, कश्यप, आत्रेय, कुंडजठर, विश्वामित्र आणि गौतम.
3.83.120
असितो देवलश्चैव मार्कण्डेयोऽथ गालवः ।
भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिरुद्दालकस्तथा ॥ ३.८३.१२० ॥
असित, देवल आणि मार्कण्डेय, गालव, भरद्वाज, वसिष्ठ आणि मुनी उद्दालक हेही तसेच.
3.83.121
शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च तपतांवरः ।
दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्च महातपाः ॥ ३.८३.१२१ ॥
पुत्रासह शौनक, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ व्यास, मुनिश्रेष्ठ दुर्वास आणि महातपस्वी जाबालि.
3.83.122
एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधनाः ।
एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज ॥ ३.८३.१२२ ॥
हे सर्व श्रेष्ठ ऋषी, तपोधन, तुझी वाट पाहत आहेत. हे महाराजा, त्यांच्यासह या तीर्थांना जा.
3.83.123
एष ते लोमशो नाम महर्षिरमितद्युतिः ।
समेष्यति महाराज तेन सार्धमनुव्रज ॥ ३.८३.१२३ ॥
हे पाहा तुझे लोमश नावाचे महर्षी, अमित तेजस्वी. हे महाराजा, ते तुला भेटतील; त्यांच्यासोबत जा.
3.83.124
मयाऽपिसह धर्मज्ञ तीर्थान्येतान्यनुक्रमात् ।
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषक् ॥ ३.८३.१२४ ॥
हे धर्मज्ञा, माझ्यासोबतही ही तीर्थे क्रमाने फिरलास तर तुला मोठी कीर्ती मिळेल, जशी राजा महाभिषकाला मिळाली.
3.83.125
यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः ।
तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥ ३.८३.१२५ ॥
धर्मात्मा ययाति आणि राजा पुरूरवा ज्याप्रमाणे होते, त्याप्रमाणेच हे कुरुश्रेष्ठा, तू आपल्या स्वधर्माने शोभतोस.
3.83.126
यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः ।
तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव ॥ ३.८३.१२६ ॥
राजा भगीरथ आणि प्रसिद्ध राम ज्याप्रमाणे होते, त्याप्रमाणेच तू सर्व राजांमध्ये किरणांनी युक्त सूर्यासारखा तेजस्वी दिसतोस.
3.83.127
यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशाः ।
यथा वैन्यो महाराज तथा त्वमपि विश्रुतः ॥ ३.८३.१२७ ॥
मनू, इक्ष्वाकू, महायशस्वी पुरू, वैन्य यांच्याप्रमाणे, हे महाराजा, तसाच तूही विख्यात आहेस.
3.83.128
यथा च वृत्रहा सर्वान्सपत्नान्निर्दहन्पुरा ।
त्रैलोक्यं पालयामास देवराड्विगतज्वरः ॥ ३.८३.१२८ ॥
पूर्वी वृत्रहन्ता सर्व शत्रूंना जाळून, देवराज होऊन, चिंतारहित होऊन त्रैलोक्याचे पालन करीत असे.
3.83.129
तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजाः पालयिष्यसि ।
स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य राजीवलोचन।
ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥ ३.८३.१२९ ॥
त्याचप्रमाणे शत्रूंचा नाश करून तू प्रजांचे पालन करशील; स्वधर्माने जिंकलेली पृथ्वी प्राप्त करून, हे कमलनयना, कार्तवीर्यार्जुनाप्रमाणे धर्माने कीर्ती मिळवशील.
3.83.130
एवमाश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषिः ।
अनुज्ञाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३.८३.१३० ॥
अशा प्रकारे राजाचे सांत्वन करून, भगवान ऋषी नारद, हे महाराजा, निरोप घेऊन तेथेच अंतर्धान पावले.
3.83.131
युधिष्ठिरोषि धर्मात्मा तमेवार्थं विचिन्तयन् ।
तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत् ॥ ३.८३.१३१ ॥
धर्मात्मा युधिष्ठिरही त्याच विषयाचा विचार करीत ऋषींना तीर्थयात्रेसंबंधीची पुण्यकथा सांगत राहिला.