महाभारत · अध्याय 4.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.10.1
अथापरस्यां दिशि भीमदर्शनो वृकोदरोऽदृश्यत सिंहविक्रमः ।
असिप्रवेके प्रतिमुच्य शाणिते खजां च दर्वी च करेण धारयन् ॥ ४.१०.१ ॥
नंतर पश्चिम दिशेला भयंकर रूपाचा, सिंहासारखा पराक्रमी वृकोदर दिसला; तो तीक्ष्ण तलवारीच्या मुठीत अडकवलेली झारी आणि चमचा हातात धरून होता.
4.10.2
त्वचं च गोचर्ममयीं सुमर्दितां समुक्षितां पानकरागषाडवैः ।
किलासमालम्ब्य करेण चायसं सशृङ्गिबेरार्द्रकभूस्तृणाङ्कुरम् ॥ ४.१०.२ ॥
गाईच्या कातड्याची बनवलेली, नीट घासलेली आणि पेये, रंग व मसाल्यांनी शिंपडलेली त्वचा, आणि हातात लोखंड, शृंगिबेर, आले, माती व गवताचे अंकुर घेतलेले होते.
4.10.3
गम्भीररूपः परमेण तेजसा रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन् ।
स कृष्णवासा गिरिराजसारवान् स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान् ॥ ४.१०.३ ॥
गंभीर रूपाचा तो परम तेजाने सूर्याप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करत, काळी वस्त्रे परिधान करून, पर्वतराजासारखा बलवान होऊन मत्स्यराजाजवळ येऊन उभा राहिला.
4.10.4
सभागतो वारणयूथपोपमस्तमिस्रहा रात्रिमिवावभासयन् ।
सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमस्त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः ॥ ४.१०.४ ॥
सभेत आलेला तो गजयूथपतीसारखा, अंधाराचा नाश करून रात्र उजळणाऱ्यासारखा, सहस्रनेत्राच्या धाकट्या भावा यमासारखा, त्रिलोकपालांचा अधिपती हरीसारखा होता.
4.10.5
तमाव्रजन्तं गजयूथपोपमं निरीक्षमाणो नवसूर्यवर्चसम् ।
भयात्समुद्विग्नविपण्णचेतनो दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासकृत् ॥ ४.१०.५ ॥
गजयूथपतीसारख्या, नव्या उगवत्या सूर्याच्या तेजाने आपल्याकडे येणाऱ्या त्याला पाहून, भयाने मन विचलित व व्याकुळ होऊन त्याने सर्व दिशा वारंवार पाहिल्या.
4.10.6
तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणं सभाऽविदूरान्नृपतिर्नृपात्मजम् ।
समीक्ष्य वैक्लब्यमुपेयिवाञ्शनैर्जनाश्च भीताः परिसर्पिरे भृशम् ॥ ४.१०.६ ॥
एकच वस्त्र नेसलेल्या, शत्रूसैन्याला अडवणाऱ्या त्या राजपुत्राला सभेजवळून पाहून राजा व्याकूळ झाला; लोक भयभीत होऊन हळूहळू खूप दूर सरकले.
4.10.7
अथाब्रवीन्मात्स्यपतिः सभागतान् भृशातुरोष्णं परिनिश्वसन्निव ।
कोऽयं युवा वारणराजसन्निभः सभामभिप्रैति हि मामिकामिमाम् ॥ ४.१०.७ ॥
तेव्हा मत्स्यराजा सभेत आलेल्या लोकांना, अत्यंत व्याकूळ होऊन उष्ण उसासे टाकत म्हणाला — "गजराजासारखा हा तरुण कोण, जो एकटाच माझ्याकडे या सभेकडे येत आहे?"
4.10.8
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं मृगेन्द्रशार्दूलगतिं हि मामकः ।
व्यूढान्तरांसो मृगराडिवोत्कटो य एष दिव्यः पुरुषः प्रकाशते ॥ ४.१०.८ ॥
माझ्या लोकांपैकी कोणी पूर्वी याचे दर्शन जाणतो का? सिंह आणि वाघासारख्या चालीचा, विस्तीर्ण खांद्यांचा, मृगराजासारखा उग्र असा हा दिव्य पुरुष तळपत आहे.
4.10.9
राजश्रिया ह्येष विभाति राजवद्विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः ।
नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा ह्यसौ ॥ ४.१०.९ ॥
राजवैभवाने हा राजासारखा तळपतो; सोनेरी पर्वताच्या प्रभेसारखा चमकतो. हा निश्चितच क्षत्रिय नसेल असे होणार नाही; तो सहस्रनेत्र (इंद्र) यांच्यासारखा आहे.
4.10.10
रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान्महीमिमां शत्रः इवाभिपालयेत् ।
नाभूमिपोऽयं हि रतिर्ममेति च च्युतः समृद्ध्या नभसीव नाहुषः ॥ ४.१०.१० ॥
सौंदर्यात अतुलनीय असा हा महान पुरुष शत्रूसारखा या पृथ्वीचे रक्षण करू शकेल; हा पृथ्वीचा राजा नाही — "हा माझा आनंद" असे म्हणत — समृद्धीपासून च्युत झालेल्या नहुषासारखा आकाशातून पडल्यासारखा आहे.
4.10.11
वितर्कमाणस्य च तस्य पाण्डवः सभामतिक्रम्य वृकोदरोऽब्रवीत् ।
जयेति राजानमभिप्रमोदयन्सुखेन सभ्यं च सभागतं जनम् ॥ ४.१०.११ ॥
तो विचार करत असताना पाण्डुपुत्र वृकोदर सभेतून पुढे येऊन 'जय हो!' असे म्हणाला आणि राजाला व सभेतील लोकांना आनंदित करत राहिला.
4.10.12
ततो नृपं वाक्यमुवाच पाण्डवो यथाऽनुपूर्व्यात्कृपयान्वितोत्तरम् ।
त्वां जीवितुं शत्रुहन्नागतोऽहं त्वमेव लोके परमो हि संश्रयः ॥ ४.१०.१२ ॥
मग पाण्डुपुत्राने राजाला क्रमाने, करुणेने युक्त होऊन हे वचन सांगितले, 'हे शत्रुहन्ता, तुझे रक्षण करण्यासाठीच मी आलो आहे; जगात तूच सर्वोच्च आश्रय आहेस.'
4.10.13
नरेन्द्र शूद्रोस्मि चतुर्थवर्णभाग्गुरूपदेशात्परिचारकर्मकृत् ।
जानामि सूपांश्च रसांश्च संस्कृतान्मांसान्यपूपांश्च पचामि शोभनान् ।
रागप्रकाराश्च बहून्फलाश्रयान्महानसे मे न समोस्ति सूपकृत् ॥ ४.१०.१३ ॥
हे नरेन्द्रा, मी चौथ्या वर्णाचा शूद्र आहे; गुरूच्या उपदेशाने सेवाकर्म करणारा. सूप (डाळी), संस्कारित रस, उत्तम मांस आणि अपूप (पोळ्या) करता येतात; फळांवर आधारित अनेक प्रकारचे पदार्थही मला माहीत आहेत. स्वयंपाकघरात माझ्यासारखा सूपकार दुसरा नाही.
4.10.14
तमब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्प्रियं प्रगल्भं मधुरं विनीतवत् ।
न शूद्रतां कांचन लक्षयामि ते कुबेरचन्द्रेन्द्रदिवाकरप्रभ ॥ ४.१०.१४ ॥
मत्स्यपती आनंदित होऊन प्रिय, धीट, मधुर आणि विनम्र शब्दांत त्याला म्हणाला, 'तुझ्यात शूद्रत्व मला कोणत्याही प्रकारे दिसत नाही; हे कुबेर, चंद्र, इंद्र आणि सूर्याइतक्या तेजस्वी.'
4.10.15
हुताशनाशीविषतुल्यतेजसो न कर्म ते योग्यमिदं महानसे ।
न सूपकारो भवितुं त्वमर्हसि सुपर्णगन्धर्वमहोरगोपम ॥ ४.१०.१५ ॥
अग्नी आणि विषारी सर्पाच्या तेजासारख्या तेजस्वी, स्वयंपाकघराचे हे काम तुला योग्य नाही. तू स्वयंपाकी होण्यास योग्य नाहीस; तू गरुड, गंधर्व, महासर्पासारखा आहेस.
4.10.16
अनीककर्णाग्रधरो ध्वजी रथी भवाद्य मे वारणवाहिनीपतिः ।
न नीचकर्मा भवितुं त्वमर्हसि प्रशासितुं भूमिमिमां त्वमर्हसि ॥ ४.१०.१६ ॥
सैन्याचा अग्रभाग धारण करणारा, ध्वजधारी आणि रथी हो; आजपासून माझ्या हत्ती-सैन्याचा पती हो. नीच कर्म करणारा होऊ नकोस; ही भूमी शासन करण्यास तू योग्य आहेस.
4.10.17
चतुर्थवर्णोस्म्यहमुग्रशासन न वै वृणे त्वामहमीदृशं पदम् ।
जात्याऽस्मि शूद्रो बललेति नाम्ना जिजीविषुस्त्वद्विषयं समागतः ॥ ४.१०.१७ ॥
हे उग्र शासका, मी चौथ्या वर्णाचा आहे. तुझ्याकडे अशा पदाची मी इच्छा करत नाही. जन्माने मी शूद्र आहे; नावाने बल. जगण्याच्या इच्छेने मी तुझ्या राज्यात आलो आहे.
4.10.18
युधिष्ठिरस्यास्मि महानसे पुरा बभूव सर्वप्रभुरन्नपानदः ।
अथापि मामुत्सृजसे महीपते व्रजाम्यहं यावदितो यथागतम् ॥ ४.१०.१८ ॥
पूर्वी मी युधिष्ठिराच्या स्वयंपाकघरात होतो; तो सर्वांचा प्रभू आणि अन्नपान देणारा होता. तरीही, हे महीपते, तू मला सोडलेस तर मी आलो तसाच येथून निघून जाईन.
4.10.19
त्वमन्नसंस्कारविधौ प्रशाधि मां भवामि तेऽहं नरदेव सूपकृत् ।
बलेन तुल्यश्च न विद्यते मया नियुद्धशीलोस्मि सदा हि पार्थिव ॥ ४.१०.१९ ॥
अन्न तयार करण्याची पद्धत तू मला शिकव; हे नरदेवा, मी तुझा स्वयंपाकी होईन. बलात माझ्यासारखा कोणी आढळत नाही; मी नेहमी मल्लयुद्धात कुशल आहे, हे पार्थिवा.
4.10.20
गजांश्च सिंहांश्च समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम् ।
न नीचकर्मा तव मादृशः प्रभो बलस्य नेताऽप्यबलो भवेदिति ॥ ४.१०.२० ॥
मी नेहमी हत्ती आणि सिंहांशी झुंजून तुमचे प्रिय करीन. हे निष्पाप प्रभो, माझ्यासारखा नीच कर्म करणारा तुमच्या बलाचा नेता असला तरी दुर्बल होऊ नये.
4.10.21
स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां सूदपदे यदीच्छसि ।
ये सन्ति मल्ला बलवीर्यसंमतास्तानेव योत्स्यामि तवाभिहर्पयन् ॥ ४.१०.२१ ॥
हे नराधिपा, आम्ही आपल्या कर्मात समाधानी आहोत. आपली इच्छा असल्यास मला स्वयंपाक्याच्या पदावर नेमा. बल आणि पराक्रमासाठी मान्य असलेल्या मल्लांशी तुम्हाला आनंद देण्यासाठी मी लढेन.
4.10.22
तमेवमुक्ते वचने नराधिपः प्रत्यब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत् ।
सोहं न मन्ये तव कर्म तत्समं समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ॥ ४.१०.२२ ॥
असे बोलले गेल्यावर मत्स्यराज नराधिपाने आनंदाने उत्तर दिले: तुमचे कर्म त्याच्या बरोबरीचे आहे असे मला वाटत नाही; समुद्राने वेढलेल्या पृथ्वीसाठीच तुम्ही योग्य आहात.
4.10.23
त्रिलोकपालो हि यथा विराजसे तथाऽद्य मे विष्णुरिवातिरोचसे ।
यथा तु कामस्तव तत्तथा कृतं महानसे मे भव मे पुरस्कृतः ।
नराश्च मे तत्र मया सदाऽर्चिता भवाद्य तेषामधिपो मया कृतः ॥ ४.१०.२३ ॥
तिन्ही लोकांच्या रक्षकाप्रमाणे तुम्ही शोभता; आज माझ्यासाठी तुम्ही विष्णूप्रमाणे तेजस्वी दिसता. तुमच्या इच्छेप्रमाणेच होईल; स्वयंपाकघरात तुम्ही माझे आदरणीय व्हा. तेथील माणसांचाही मी नेहमी सन्मान केला आहे; आज तुम्हाला त्यांचा अधिपती मी नेमले आहे.
4.10.24
तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराजस्य बभूव वै प्रियः ।
उवास राजन्न च तं पृथग्जनो बुबोध तस्यानुचरश्च कश्चन ॥ ४.१०.२४ ॥
अशा प्रकारे भीम स्वयंपाकघरात नियुक्त होऊन विराटराजाचा प्रिय झाला. हे राजा, तो तेथे राहिला; सामान्य माणसांपैकी किंवा त्याच्या सेवकांपैकी कोणीही त्याला ओळखू शकले नाही.