મહાભારત · અધ્યાય 4.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.20.1
एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः ।
अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् ।
विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ॥ ४.२०.१ ॥
આ રીતે પાંચાલી વિલાપ કરતી હતી ત્યારે, મત્સ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રાજા વિરાટ બળના ગર્વવાળા કીચકને ત્યાં શિક્ષા કરવા અસમર્થ રહ્યા, અને માત્ર સાંત્વનાના શબ્દોથી તેને રોક્યો.
4.20.2
कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता ।
नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ॥ ४.२०.२ ॥
કીચકે અપરાધ કર્યો હતો, પરંતુ નિર્દોષ (દ્રૌપદી) દ્વારા મત્સ્યરાજે તેના અપરાધ અનુરૂપ દંડ આપ્યો ન હતો.
4.20.3
पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा ।
धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे ।
पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ॥ ४.२०.३ ॥
પાંચાલરાજની પુત્રી, દેવપુત્રી સમાન, વ્યવહારધર્મ જાણનારી, કીચકનું પાપ જોઈને, ઉત્તમ ધર્મનું સ્મરણ કરતાં ફરી રાજાને બોલી.
4.20.4
संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः ।
राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम्।
विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ॥ ४.२०.४ ॥
સુંદર કટિવાળી પાંચાલીએ ત્યાંના સર્વ સભાસદોને — રાજાને પ્રસન્ન કરવામાં લાગેલાઓને, અને અપરાધી કીચકને જોઈને, દુઃખથી વ્યાકુળ ચિત્તે વિરાટને કહ્યું.
4.20.5
न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके ।
दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते ॥ ४.२०.५ ॥
હે રાજન! કીચકના વિષયમાં તમે રાજાને શોભે એવું કંઈ આચરતા નથી. તમારો ધર્મ સજ્જનોમાં પ્રવર્તતો નથી; તે લૂંટારાઓના ધર્મ જેવો છે.
4.20.6
न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन ।
सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते ॥ ४.२०.६ ॥
કીચક પોતાના ધર્મમાં સ્થિર નથી; મત્સ્યરાજ પણ કોઈ રીતે એવા નથી. આની સેવા કરનારા સભાસદો પણ ધર્મ ન જાણનારા છે.
4.20.7
न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च ।
न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ॥ ४.२०.७ ॥
કીચક ધર્મને જાણતો નથી, રાજસેવકો પણ એવા જ છે. રાજા વિનયનો ઉપદેશ આપતો નથી, અને અમાત્યો પણ જાણતા નથી.
4.20.8
नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि ।
नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ॥ ४.२०.८ ॥
હે રાજા, રાજાઓની સભામાં હું તમને, હે વિરાટ, દોષ આપતી નથી. હે મત્સ્ય, તમારી સમક્ષ તેને મારવા હું યોગ્ય નથી.
4.20.9
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम् ।
विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ॥ ४.२०.९ ॥
સભાસદો ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરનાર કીચકને જુઓ. હે વિરાટ રાજા, અનાથ અને નિર્દોષ એવી મને જુઓ.
4.20.10
न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ॥ ४.२०.१० ॥
દુષ્ટ પર સામનીતિ ફળતી નથી; દુષ્ટ પર જ દંડ પ્રયોજાય છે.
4.20.11
अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ॥ ४.२०.११ ॥
જે રાજા દંડ ન કરવા યોગ્યને દંડે છે અને દંડ કરવા યોગ્યને દંડતો નથી, તે જગતમાં 'રાજા' શબ્દનો પાત્ર બનતો નથી.
4.20.12
दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान् ।
अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा ।
दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ॥ ४.२०.१२ ॥
દીન, આંધળા, નિરાધાર ગરીબ, અશક્ત, લંગડા, કુબડા, જડ વગેરેને, અનાથ બાળકો અને વૃદ્ધોને, પુરુષો કે સ્ત્રીઓને, તથા દુષ્ટો અને ચોરોથી પીડિતોને રાજાએ પાળવા જોઈએ.
4.20.13
अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः ।
माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्।
अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ॥ ४.२०.१३ ॥
રાજા અનાથોનો નાથ, પિતાવિહોણાનો પિતા હોવો જોઈએ. માતાવિહોણાની માતા અને ગુરુવિહોણાનો ગુરુ હોવો જોઈએ. અસહાયોનો આશરો અને મનુષ્યોનો પરમ આધાર રાજા હોવો જોઈએ.
4.20.14
विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः ।
स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ॥ ४.२०.१४ ॥
ખાસ કરીને દુષ્ટ શત્રુઓ દ્વારા સતાવાયેલી, સાધ્વી અને અનાથ સ્ત્રીનું નરોત્તમ રાજાએ પોતાની પુત્રીની જેમ રક્ષણ કરવું જોઈએ.
4.20.15
त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम् ।
अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ॥ ४.२०.१५ ॥
હે રાજન, તમારા ઘરમાં આટલા સમય રહેવા કરતાં પણ વધુ, તમારી પુત્રી સમાન, કીચકથી પ્રહારિત મને જુઓ.
4.20.16
परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम् ।
अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ॥ ४.२०.१६ ॥
તમે બંને વચ્ચેના ઝઘડાને હું પ્રત્યક્ષ જાણતો નથી. સાચી હકીકત જાણ્યા વિના મારું શું અહિત થશે?
4.20.17
येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन् ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.१७ ॥
જેમનો શત્રુ પગ વડે ભૂમિને સ્પર્શીને પણ નિરાંતે સૂતો નથી, તેમની માનિની પત્ની એવી મને સૂતપુત્રે પગ વડે માર્યો.
4.20.18
ये च दद्युर्न याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते भृशम्।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.१८ ॥
જેઓ દાન આપે છે, યાચના કરતા નથી, બ્રાહ્મણભક્ત અને સત્યવાદી છે, જેમના દુંદુભિનો ઘોષ અને ધનુષ્યનો ટંકાર સતત સંભળાય છે, તેમની પ્રિય પત્ની એવી મને સૂતપુત્રે પગ વડે માર્યો.
4.20.19
तेजस्विनस्तथा क्षान्ता बलवन्तश्च मानिनः ।
महेष्वासा रणे शूरा गर्विता मानतत्पराः।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.१९ ॥
તેઓ તેજસ્વી, ક્ષમાશીલ, બળવાન અને માનીઓ છે; મહાધનુર્ધર, રણમાં શૂર, ગૌરવશાળી અને માનમાં તત્પર છે. તેમની માનિની પત્ની એવી મને સૂતપુત્રે પગથી માર્યું.
4.20.20
सर्वलोकमिमं हन्युर्यदि क्रुद्धा महाबलाः ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.२० ॥
તેઓ ક્રોધે ભરાય તો આ આખા જગતને પણ નષ્ટ કરી શકે એવા મહાબળવાન છે; તેમની પ્રિય પત્ની એવી મને સૂતપુત્રે પગથી માર્યું.
4.20.21
येषां नास्ति समः कश्चिद्वीर्ये सत्ये बले दमे ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.२१ ॥
વીર્ય, સત્ય, બળ અને દમમાં જેમની બરાબરી કોઈ નથી; તેમની પ્રિય પત્ની એવી મને સૂતપુત્રે પગથી માર્યું.
4.20.22
येषां न सदृशः कश्चिद्धनाद्यैर्भुवि मानवः ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.२२ ॥
પૃથ્વી પર ધન વગેરેમાં જેમની બરાબરી કોઈ માનવી નથી; તેમની પ્રિય પત્ની એવી મને સૂતપુત્રે પગથી માર્યું.
4.20.23
तवाग्रतो विशेषेण प्रजानां च हितैषिणः ।
पश्यतो निहता राजंस्तेनेह जगतीपते ॥ ४.२०.२३ ॥
હે રાજન, તમારી સામે જ, ખાસ કરીને પ્રજાના હિતેચ્છુઓ માર્યા જતા તમે જોતા રહ્યા; હે જગત્પતિ, તે કારણે અહીં આ થયું.
4.20.24
शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम् ।
चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्वनु तेऽद्य महाबलाः ॥ ४.२०.२४ ॥
જે શરણે આવેલાઓનું અને શરણાર્થીઓનું આશ્રયસ્થાન બને છે, તે મહાબળવાનો આજે ક્યાં છુપાઈને ફરે છે?
4.20.25
कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम् ।
मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽतितेजसः ॥ ४.२०.२५ ॥
સૂતપુત્ર દ્વારા માર ખાતી, પ્રિય અને સતી એવી મને તેઓ કેવી રીતે સહન કરે છે? નપુંસકોની જેમ તેઓ સહન કરે છે; તેઓ બળવાન અને અતિ તેજસ્વી છે.
4.20.26
क्वनु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेषां च तद्बलम् ।
न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्माना ॥ ४.२०.२६ ॥
તો તેમનો રોષ, તેમનું પરાક્રમ અને તેમનું બળ ક્યાં છે? પત્નીને માર ખાતી જોઈને પણ જે તેનું રક્ષણ કરવા ઇચ્છતા નથી, એ દુરાત્માઓ ક્યાં છે?
4.20.27
मयाऽपि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे ।
मां मर्षंयति यः पश्यन्वध्यमानामनागसम् ॥ ४.२०.२७ ॥
ધર્મને દૂષિત કરનાર વિરાટ સમક્ષ હું પણ શું કરી શકું? નિર્દોષ મને માર ખાતી જોઈને પણ જે સહન કરે છે.
4.20.28
धर्मो विद्धो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठति ।
न चेद्विशल्यः क्रियते सर्वे विद्धाः सभासदः ॥ ४.२०.२८ ॥
અધર્મથી વિંધાયેલો ધર્મ જે સભામાં આવે છે, ત્યાં જો તેનું બાણ કાઢવામાં ન આવે, તો સભાના સર્વ સભ્યો વિંધાઈ જાય છે.
4.20.29
यत्र धर्मो ह्यधर्मेम सत्यं यत्रानृतेन च ।
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥ ४.२०.२९ ॥
જ્યાં અધર્મથી ધર્મ અને અસત્યથી સત્ય હણાય છે, સભાસદો જોતા રહે ત્યારે જે બને છે, ત્યાં સભાસદો જ હણાયેલા છે.
4.20.30
तस्यास्तत्कृपणं श्रुत्वा सैरन्ध्र्याः परिदेवितम् ।
ततः सभ्यास्तु ते सर्वे भूयः कृष्णामपूजयन्।
साधुसाध्विति चाप्याहुः कीचकं चाप्यगर्हयन् ॥ ४.२०.३० ॥
સૈરંધ્રીનો તે દીન વિલાપ સાંભળીને, ત્યારે સર્વ સભાસદોએ ફરી કૃષ્ણાનું સન્માન કર્યું; 'સાધુ, સાધુ' એમ કહ્યું, અને કીચકની નિંદા પણ કરી.
4.20.31
केचित्कृष्णां प्रशंसन्ति केचिन्निन्दन्ति कीचकम् ।
केचिन्निन्दन्ति राजानं केचिद्देवीं च तां नराः ॥ ४.२०.३१ ॥
કેટલાક કૃષ્ણાની પ્રશંસા કરતા હતા, કેટલાક કીચકની નિંદા કરતા હતા, કેટલાક રાજાની નિંદા કરતા હતા અને કેટલાક તે રાણીની પણ નિંદા કરતા હતા.
4.20.32
यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा ।
परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ॥ ४.२०.३२ ॥
સર્વાંગ સુંદર, વિશાળ નેત્રોવાળી આ સ્ત્રી જેની પત્ની થાય, તેને મોટો લાભ થાય અને તે ક્યારેય શોક ન કરે.
4.20.33
यस्या गात्रं शुभं पीनं मुखं जयति पङ्कजम् ।
गतिर्हंसं स्मितं कुन्दं सौषा नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३३ ॥
જેનું સુંદર, પુષ્ટ શરીર, કમળને જીતતું મુખ, હંસને જીતતી ચાલ અને કુંદ પુષ્પને જીતતું સ્મિત છે, તે પગથી વધ થવા યોગ્ય નથી.
4.20.34
द्वात्रिंशद्दशना यस्याः श्वेता मांसनिबन्धनाः ।
स्निग्धाश्च मृदवः केशाः सैषा नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३४ ॥
માંસમાં દૃઢ રીતે બેઠેલા બત્રીસ શ્વેત દાંત અને ચીકણા, મૃદુ વાળ ધરાવતી આ સ્ત્રી પગથી વધ થવા યોગ્ય નથી.
4.20.35
पद्मं चक्रं ध्वजं शङ्खं प्रासादो मकरस्तथा ।
यस्याः पाणितले सन्ति सैषा नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३५ ॥
કમળ, ચક્ર, ધ્વજ, શંખ, પ્રાસાદ અને મકર — આ જેની હથેળીમાં છે, તે પગથી વધ થવા યોગ્ય નથી.
4.20.36
आवर्ताः खलु चत्वारः सर्वे चैव प्रदक्षिणाः ।
समं गात्रं शुभं स्निग्धं यस्या नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३६ ॥
ચાર આવર્ત ખરેખર બધા પ્રદક્ષિણાવર્ત છે; સમ, શુભ, ચીકણું શરીર ધરાવતી તે પગથી વધ થવા યોગ્ય નથી.
4.20.37
अच्छिद्रहस्तपादा च अच्छिद्रदशना च या ।
कन्या कमलपत्राक्षी कथमर्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३७ ॥
જેના હાથ-પગ અને દાંત નિર્દોષ છે, કમળની પાંખડી જેવા નેત્રોવાળી આ કન્યા પગના પ્રહારને કેવી રીતે યોગ્ય હોય?
4.20.38
सेयं लक्षणसंपन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना ।
सुरूपिणी सुवदना नेयं योग्या पदा वधम् ॥ ४.२०.३८ ॥
શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન, પૂર્ણચંદ્ર જેવા મુખવાળી, સુરૂપા અને સુંદર મુખવાળી આ સ્ત્રી પગના પ્રહારને યોગ્ય નથી.
4.20.39
देवदेवीव सुभगा शक्रदेवीव शोभना ।
अप्सरा इव सारूप्यान्नेयं योग्या पदा वधम् ॥ ४.२०.३९ ॥
દેવદેવી જેવી સૌભાગ્યવતી, ઇન્દ્રાણી જેવી શોભતી, અપ્સરા જેવા સમાન રૂપવાળી આ સ્ત્રી પગના પ્રહારને યોગ્ય નથી.
4.20.40
इति स्मापूजसंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः ॥ ४.२०.४० ॥
એમ કહીને ત્યાંના સભાસદો કૃષ્ણાને જોઈને તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
4.20.41
सा विनिःश्वस्य सुश्रोणी भूमावन्तर्मुखी स्थिता ।
तूष्णीमासीत्तदा दृष्ट्वा विवक्षन्तं युधिष्ठिरम् ॥ ४.२०.४१ ॥
તે સુંદર કટિવાળી નિસાસો નાખીને, મુખ અંદરની તરફ વાળીને ભૂમિ પર ઊભી રહી; યુધિષ્ઠિરને બોલવા ઇચ્છતા જોઈને ત્યારે તે મૌન રહી.
4.20.42
युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आस्रवत् ।
अब्रवीद्धर्मपुत्रोऽथ सैरन्ध्रीं महिषीं प्रियाम् ।
कृष्णां तत्र नृपाभ्याशे परिव्राजकरूपधृत् ॥ ४.२०.४२ ॥
યુધિષ્ઠિરના કપાળ પર ક્રોધથી પરસેવો વહેવા લાગ્યો. ત્યારે ધર્મપુત્રે રાજાની પાસે, પરિવ્રાજકનું રૂપ ધારણ કરેલી સૈરંધ્રી, પ્રિય મહિષી કૃષ્ણાને કહ્યું.
4.20.43
गच्छ सैरन्ध्रि मा भैस्त्वं सुदेष्णाया निवेशनम् ।
राजा ह्ययं धर्मशीलो विराटः परलोकभीः ।
यतस्त्वां न परित्राति सत्ये धर्मपथे स्थितः ॥ ४.२०.४३ ॥
જા સૈરન્ધ્રી, ડરીશ નહીં; સુદેષ્ણાના નિવાસે જા. આ રાજા વિરાટ ધર્મશીલ છે, પરલોકથી ડરનારા છે; સત્ય અને ધર્મમાર્ગે સ્થિત હોવાથી તે તારું રક્ષણ નહીં કરે એવું નથી.
4.20.44
भर्तारमनुरुन्धन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः ।
शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ॥ ४.२०.४४ ॥
પતિને અનુસરતી વીરપત્નીઓ ક્લેશ સહે છે; સેવાથી ક્લેશ પામતી તેઓ પતિલોક જીતે છે.
4.20.45
मन्ये न कालः क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव ।
तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥ ४.२०.४५ ॥
મને લાગે છે કે આ ક્રોધનો સમય નથી; તારા પતિઓ જુએ છે; તેથી સૂર્યસમાન તેજસ્વી ગંધર્વો તારી તરફ દોડતા નથી.
4.20.46
श्रूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रयाः कथाः ।
यथा धर्मः कुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात् ॥ ४.२०.४६ ॥
હે સુકેશી, મોક્ષધર્મને આશ્રિત એ કથાઓ સાંભળ; જેમાં કુળસ્ત્રીઓનો ધર્મ ધર્મના અનુરોધથી દર્શાવ્યો છે.
4.20.47
नास्ति यज्ञः स्त्रियाः कश्चिन्न श्राद्धं नाप्युपोषणम् ।
या तु भर्तारि शुश्रूषा सा स्वर्गायाभिजायते ॥ ४.२०.४७ ॥
સ્ત્રી માટે કોઈ યજ્ઞ નથી, શ્રાદ્ધ નથી, ઉપવાસ પણ નથી; પરંતુ પતિની જે સેવા છે, તે જ સ્વર્ગ માટે થાય છે.
4.20.48
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ ४.२०.४८ ॥
બાળપણમાં પિતા રક્ષણ કરે છે, યૌવનમાં પતિ રક્ષણ કરે છે, વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્ર રક્ષણ કરે છે; સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્યને યોગ્ય નથી.
4.20.49
भीरु भर्तृभयात्पत्न्यो न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
बहुभिश्च परिक्लेशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः ।
अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयन्त्युत ॥ ४.२०.४९ ॥
હે ભીરુ, પતિના ભયથી પત્નીઓ ક્યારેય ક્રોધ કરતી નથી. ઘણા ક્લેશો અને શત્રુઓથી અપમાનિત થવા છતાં, અનન્ય ભાવવાળી શુદ્ધ સ્ત્રીઓ પુણ્યલોક જીતે છે.
4.20.50
न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव ।
न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतींस्ते वृत्रहा अपि।
तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः ॥ ४.२०.५० ॥
તારા પતિઓ ક્રોધનો સમય નિશ્ચિત જોતા નથી. ક્રોધિત પતિઓ પાસે વૃત્રહંતા ઇન્દ્ર પણ જઈ શકતા નથી. તેથી ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા ગંધર્વો તારી તરફ દોડી આવતા નથી.
4.20.51
यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने ।
तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो ह्यनुत्तमः ॥ ४.२०.५१ ॥
હે વિશાળ નયના, જો તેં કોઈ કરાર કર્યો હોય તો તેને સ્મરણ કર. હે ક્ષમાશીલા, ક્ષમા જ સર્વોત્તમ ધર્મ છે.
4.20.52
क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः ।
क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावतांम् ॥ ४.२०.५२ ॥
ક્ષમા ધર્મ છે, ક્ષમા સત્ય છે, ક્ષમા દાન છે, ક્ષમા તપ છે. ક્ષમાવાનો માટે આ લોક છે, ક્ષમાવાનો માટે પરલોક છે.
4.20.53
द्व्यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ।
कस्त्रिषष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमी भवेत् ॥ ४.२०.५३ ॥
બે અંશ, બાર અંગ, ચોવીસ પર્વ અને ત્રણસો સાઠ આરા ધરાવતા (કાળચક્રના) એક માસ ઓછા સમય માટે કોણ અધીર થશે?
4.20.54
गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम् ।
व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ॥ ४.२०.५४ ॥
જા, હે સૈરંધ્રી! ગંધર્વો તારું પ્રિય કરશે. જેણે તારું અપ્રિય કર્યું તેનાથી થયેલું દુઃખ તેઓ દૂર કરશે.
4.20.55
इत्येवमुक्ते तिष्ठन्तीं पुनरेवाह धर्मराट् ।
विघ्नं करोषि वै भद्रे दीव्यतां राजसंसदि ॥ ४.२०.५५ ॥
આમ કહેવાયે ઊભેલી તેને ધર્મરાજે ફરી કહ્યું, 'હે ભદ્રે, રાજસભામાં જુગાર રમનારાઓને તું વિઘ્ન કરે છે.'
4.20.56
तस्मात्त्वमपि सुश्रोणि शैलूषीव विभासि नः ।
एवमुक्ता तु सा भर्त्रा समुद्वीक्ष्याब्रवीदिदम् ॥ ४.२०.५६ ॥
તેથી, હે સુંદર કટિવાળી, તું પણ અમને નર્તકી જેવી લાગે છે.' આમ પતિ વડે કહેવાયે તે તેમની સામે જોઈને આ બોલી.
4.20.57
सत्यमुक्तं त्वया विद्वञ्शैलूषीं विद्धि मां पुनः ।
शैलूषकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः ॥ ४.२०.५७ ॥
'હે વિદ્વાન, તેં સાચું કહ્યું. છતાં મને નટની પત્ની જાણ. હું તેની છું, જેમાં મોટો પાસા-રમતમાં નિપુણ છે.'
4.20.58
एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम् ।
केशान्विमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ॥ ४.२०.५८ ॥
આમ કહીને સુંદર કટિવાળીએ પોતાનું સુંદર મુખ લૂછ્યું અને લોહીથી ભીંજાયેલા છૂટા વાળ સમેટી લીધા.
4.20.59
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिव ।
प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ ४.२०.५९ ॥
આખા અંગે ધૂળથી મલિન, ગજરાજની પત્ની જેવી, હાથીની સૂંઢ જેવી જાંઘોવાળી તે પતિની આજ્ઞા જાણીને ચાલી નીકળી.
4.20.60
विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा ।
प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ॥ ४.२०.६० ॥
હરણીના બચ્ચા જેવી આંખોવાળી, ઘટ્ટ સ્તનોવાળી તે મુક્ત થઈને જાણે નક્ષત્રરાજ (ચંદ્ર)ની પ્રભા કાળા વાદળોથી ઢંકાયેલી હોય તેવી.
4.20.61
यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपि जीवितम् ।
तां ते दृष्ट्वा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः।
समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ॥ ४.२०.६१ ॥
જેના માટે પાંડવો પોતાનો જીવ પણ આપી શકે, એ કૃષ્ણાને આ દશામાં જોઈને પણ ક્ષમાશીલ ધર્મચારીઓ પોતાના સમયનું ઉલ્લંઘન કરતા નથી, જેમ મહાસાગર પોતાના કિનારાને ઓળંગતો નથી.
4.20.62
सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम् ।
रुदन्ती चारुसर्वाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ॥ ४.२०.६२ ॥
ધ્રૂજતી સુદેષ્ણાના નિવાસમાં પ્રવેશીને, રડતી, સુંદર અંગોવાળી તે તેની સામે ઊભી રહી.
4.20.63
तामुवाच विराटस्य महिषी शाठ्यमास्थिता ।
किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम् ॥ ४.२०.६३ ॥
વિરાટની મુખ્ય રાણીએ કપટનો આશ્રય લઈને તેને કહ્યું — કમળ જેવી, સુંદર દાંત, હોઠ, આંખો અને નાક ધરાવતી, આ શું છે?
4.20.64
रुदन्त्या अवमृष्टास्रं पूर्णेन्दुसमवर्चसम् ।
बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम्।
नयनाभ्यामजिह्याभ्यां मुखं ते मुञ्चते जलम् ॥ ४.२०.६४ ॥
રડતાં આંસુ લૂછતું, પૂર્ણચંદ્ર જેવી કાંતિવાળું, બિંબફળ જેવા હોઠવાળું, કાળી કીકીઓવાળું, અતિ સુંદર આભાવાળું તારું મુખ સીધી આંખોમાંથી પાણી વહાવી રહ્યું છે.
4.20.65
कस्त्वाऽवधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने ।
को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः ॥ ४.२०.६५ ॥
હે સુંદર કટિવાળી, તને કોણે માર્યું? હે શોભને, કેમ રડે છે? પત્નીઓ, પુત્રો, સ્વજનોથી કોણ વિખૂટું પડ્યું છે?
4.20.66
कस्याद्य राजा कुपितो वधमाज्ञापयिष्यति ।
ब्रूहि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ॥ ४.२०.६६ ॥
આજે કોના પર ક્રોધિત થઈને રાજા વધની આજ્ઞા આપશે? કહે, તારું પ્રિય કાર્ય શું છે? કોને ત્યજું, કે કોનો વધ કરાવું?
4.20.67
तां निःश्वस्याब्रवीत्कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि ।
भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं हि विकत्थसे ॥ ४.२०.६७ ॥
તેણે નિસાસો નાખીને કહ્યું, "જાણવા છતાં પૂછે છે? તારા ભાઈના આદેશથી મને મોકલીને આમ કેમ બડાઈ હાંકે છે?"
4.20.68
कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीमितोगताम् ।
सभायां पश्यतो राज्ञो यथा वै निर्जने वने ॥ ४.२०.६८ ॥
ત્યાં કીચકે મારું અપમાન કર્યું—મદ્યપાન કરનારાઓ વચ્ચે આવેલી મને, રાજાની સામે સભામાં જ, નિર્જન વનમાં કરે તેમ.
4.20.69
घातयामि सुदन्तोष्ठि कीचकं यदि मन्यसे ।
भ्राता यद्येष मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम्।
यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामवमन्यते ॥ ४.२०.६९ ॥
સુંદર દાંત અને હોઠવાળી! તારી ઇચ્છા હોય તો હું કીચકને મરાવી નાખીશ. ધર્મચારિણી એવી તને ઉલ્લંઘી, કામથી મન વશ થઈ દુર્લભ એવી તારું અપમાન કરનાર આ—મારો ભાઈ હોવા છતાં—સ્પષ્ટ રીતે દોષી છે.
4.20.70
अद्यैव तं हनिष्यन्ति येषामागस्करो हि सः ।
मन्येऽहमद्य वा श्वो वा परलोकं गमिष्यति ॥ ४.२०.७० ॥
આજે જ તેને મારી નાખશે—જેમના પ્રત્યે તે અપરાધી છે તેઓ જ. હું માનું છું કે આજે કે કાલે તે પરલોક જશે.
4.20.71
भ्रातुः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्छ्राद्धं त्वमद्य वै ।
सुहृष्टं कुरु वै चैनं नासून्मन्ये धरिष्यति ॥ ४.२०.७१ ॥
તારા ભાઈ માટે ઝડપથી જીવતાનું શ્રાદ્ધ કર—આજે જ. આનંદપૂર્વક તેને તૈયાર કર; મને લાગે છે કે તે હવે પ્રાણ ટકાવી નહીં શકે.
4.20.72
तेषां हि मम भर्तॄणां पञ्चानां धर्मचारिणाम् ।
एको दुर्धषणोऽत्यर्थं बले चाप्रतिमो भुवि ॥ ४.२०.७२ ॥
મારા તે ધર્મચારી પાંચ પતિઓમાંથી એક—અત્યંત દુર્ધર્ષ, પૃથ્વી પર બળમાં અજોડ.
4.20.73
निर्मनुष्यमिमं लोकं कुर्यात्क्रुद्धो निशामिमाम् ।
न स संक्रुध्यते तावद्गन्धर्वः कामरूपधृत् ॥ ४.२०.७३ ॥
ક્રોધે ભરાય તો તે આ રાત્રે આ લોકને માણસો વિનાનું કરી શકે; પણ ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર તે ગંધર્વ હજી ક્રોધે ભરાયો નથી.
4.20.74
नूनं ज्ञास्यति यावद्वै ममैतत्पादघातनम् ।
तत्क्षणात्कीचकः पापः सपुत्रभ्रातृबान्धवः।
विनशिष्यति दुष्टात्मा यथा दुष्कृतकर्मकृत् ॥ ४.२०.७४ ॥
મારા આ પગના પ્રહારની તેને ખબર પડતાં જ પાપી કીચક પુત્રો, ભાઈઓ અને સગાંઓ સહિત તે ક્ષણે જ નાશ પામશે, દુષ્ટાત્મા અને દુષ્કર્મ કરનારની જેમ.
4.20.75
अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः ।
एकस्तु कुरुते पापं कालपाशवशं गतः।
नीचेनात्मापराधेन कुलं तेन विनश्यति ॥ ४.२०.७५ ॥
પૂર્વે નિપુણ શ્રેષ્ઠ માણસોએ પણ આ કહ્યું છે: એકલો જ પાપ કરીને કાળપાશને વશ થાય છે, ત્યારે નીચ માણસ પોતાના જ અપરાધથી કુળનો નાશ કરે છે.
4.20.76
सुदेष्णामेवमुक्त्वा तु सैरन्ध्री दुःखमोहिता ।
कीचकस्य वधार्थाय व्रतदीक्षामुपागमत् ॥ ४.२०.७६ ॥
સુદેષ્ણાને આમ કહીને દુઃખથી મોહિત થયેલી સૈરંધ્રી કીચકના વધ માટે વ્રતદીક્ષા લેવા લાગી.
4.20.77
अभ्यर्थिता च नारीभिर्मानिता च सुदेष्णया ।
न च स्नाति न चाश्नाति न पांसून्परिमार्जति।
रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा ॥ ४.२०.७७ ॥
સ્ત્રીઓએ વિનંતી કરી અને સુદેષ્ણાએ માન આપ્યું, છતાં તે સ્નાન કરતી નહોતી, ભોજન કરતી નહોતી, ધૂળ લૂછતી નહોતી; લોહીથી ભીના મુખ અને દબાયેલી આંખો સાથે તે બની ગઈ.
4.20.78
तां तथा शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा प्ररुदितां स्त्रियः ।
कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ॥ ४.२०.७८ ॥
શોકથી સંતપ્ત અને રડતી તેને જોઈને બધી સ્ત્રીઓ મનમાં કીચકના વધની ઇચ્છા કરવા લાગી.