महाभारत · अध्याय 4.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.20.1
एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः ।
अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् ।
विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ॥ ४.२०.१ ॥
अशा प्रकारे पाञ्चाली विलाप करत असताना, मत्स्यांमधील श्रेष्ठ राजा विराटाला बलदर्पित कीचकाला तेथे शिक्षा करता आली नाही; त्याने केवळ सांत्वनाच्या शब्दांनीच त्याला रोखले.
4.20.2
कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता ।
नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ॥ ४.२०.२ ॥
कीचकाने अपराध केला होता, परंतु निर्दोष (द्रौपदी) हिच्यामुळे मत्स्यराजाने त्याच्या अपराधाला साजेशी शिक्षा दिली नाही.
4.20.3
पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा ।
धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे ।
पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ॥ ४.२०.३ ॥
पाञ्चालराजाची कन्या, देवकन्येसारखी, व्यवहारधर्म जाणणारी, कीचकाचे पाप पाहून, उत्तम धर्माचे स्मरण करत पुन्हा राजाला म्हणाली.
4.20.4
संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः ।
राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम्।
विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ॥ ४.२०.४ ॥
सुंदर कटी असलेली पाञ्चाली तेथील सर्व सभासदांकडे पाहून — राजाला प्रसन्न करण्यात गुंतलेल्यांकडे, आणि अपराधी कीचकाकडे पाहून, दुःखाने व्याकूळ मनाने विराटाला म्हणाली.
4.20.5
न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके ।
दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते ॥ ४.२०.५ ॥
हे राजा! कीचकाच्या बाबतीत तू राजाला शोभेल असे काहीही करत नाहीस. तुझा धर्म सज्जनांमध्ये प्रचलित नाही; तो दरोडेखोरांच्या धर्मासारखा आहे.
4.20.6
न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन ।
सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते ॥ ४.२०.६ ॥
कीचक स्वधर्मात स्थिर नाही; मत्स्यराजही कोणत्याही प्रकारे तसा नाही. याची सेवा करणारे सभासदही धर्म न जाणणारे आहेत.
4.20.7
न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च ।
न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ॥ ४.२०.७ ॥
कीचक धर्म जाणत नाही, राजसेवकही तसेच. राजा विनयाचा उपदेश करत नाही, आणि अमात्यही जाणत नाहीत.
4.20.8
नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि ।
नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ॥ ४.२०.८ ॥
हे राजा, राजांच्या सभेत मी तुम्हाला, हे विराटा, दोष देत नाही. हे मत्स्या, तुमच्या समोर याला मारण्यास मी योग्य नाही.
4.20.9
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम् ।
विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ॥ ४.२०.९ ॥
सभासदांनी धर्माचे उल्लंघन करणाऱ्या कीचकाला पाहावे. हे विराट राजा, अनाथ आणि निर्दोष अशा मला पहा.
4.20.10
न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ॥ ४.२०.१० ॥
दुष्टावर साम फळ देत नाही; दुष्टावरच दंड योजला जातो.
4.20.11
अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ॥ ४.२०.११ ॥
जो राजा दंड न करण्याजोग्यांना दंड करतो आणि दंड करण्याजोग्यांना दंड करत नाही, तो जगात 'राजा' या शब्दाला पात्र होत नाही.
4.20.12
दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान् ।
अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा ।
दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ॥ ४.२०.१२ ॥
दीन, आंधळे, असहाय गरीब, अशक्त, पांगळे, कुबडे, मंदबुद्धी इत्यादींना, अनाथ बालके व वृद्ध यांना, पुरुष किंवा स्त्रियांना, तसेच दुष्ट व चोरांनी पीडित झालेल्यांना राजाने सांभाळावे.
4.20.13
अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः ।
माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्।
अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ॥ ४.२०.१३ ॥
अनाथांचा नाथ, पितृहीनांचा पिता राजा असावा. मातृहीनांची माता, गुरुहीनांचा गुरू राजा असावा. निराधारांची गती आणि माणसांचा परम आधार राजा असावा.
4.20.14
विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः ।
स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ॥ ४.२०.१४ ॥
विशेषतः दुष्ट शत्रूंनी छळलेल्या, साध्वी आणि अनाथ स्त्रीचे नरोत्तम राजाने आपल्या कन्येप्रमाणे पालन करावे.
4.20.15
त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम् ।
अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ॥ ४.२०.१५ ॥
हे राजा, आपल्या घरात इतका काळ राहिल्यापेक्षाही अधिक, आपल्या कन्येप्रमाणे कीचकाने पीडिलेल्या मला पहा.
4.20.16
परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम् ।
अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ॥ ४.२०.१६ ॥
तुम्हा दोघांमधील कलह मी प्रत्यक्ष जाणत नाही. वास्तविक तथ्य न समजता माझे काय अहित होईल?
4.20.17
येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन् ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.१७ ॥
ज्यांचा शत्रू पायाने भूमीला स्पर्श करूनही निवांत झोपत नाही, त्यांची मानिनी पत्नी मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
4.20.18
ये च दद्युर्न याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते भृशम्।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.१८ ॥
जे दान देतात, याचना न करणारे, ब्राह्मणनिष्ठ आणि सत्यवादी आहेत, ज्यांच्या दुंदुभीचा घोष आणि धनुष्याची टणत्कार सतत ऐकू येतो, त्यांची प्रिय पत्नी मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
4.20.19
तेजस्विनस्तथा क्षान्ता बलवन्तश्च मानिनः ।
महेष्वासा रणे शूरा गर्विता मानतत्पराः।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.१९ ॥
ते तेजस्वी, क्षमाशील, बलवान आणि मानी आहेत; महाधनुर्धर, रणात शूर, अभिमानी आणि मानासाठी तत्पर आहेत. त्यांची मानिनी पत्नी असलेल्या मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
4.20.20
सर्वलोकमिमं हन्युर्यदि क्रुद्धा महाबलाः ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.२० ॥
ते क्रुद्ध झाले तर हे सर्व जग नष्ट करू शकतील असे महाबलवान आहेत; त्यांची प्रिय पत्नी असलेल्या मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
4.20.21
येषां नास्ति समः कश्चिद्वीर्ये सत्ये बले दमे ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.२१ ॥
वीर्य, सत्य, बल आणि दम यामध्ये ज्यांच्या बरोबरीचा कोणी नाही; त्यांची प्रिय पत्नी असलेल्या मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
4.20.22
येषां न सदृशः कश्चिद्धनाद्यैर्भुवि मानवः ।
तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.२०.२२ ॥
पृथ्वीवर धन इत्यादींमध्ये ज्यांच्या बरोबरीचा कोणी मानव नाही; त्यांची प्रिय पत्नी असलेल्या मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
4.20.23
तवाग्रतो विशेषेण प्रजानां च हितैषिणः ।
पश्यतो निहता राजंस्तेनेह जगतीपते ॥ ४.२०.२३ ॥
हे राजा, तुमच्यासमोरच, विशेषतः प्रजेच्या हिताची इच्छा करणारे मारले जात असताना तुम्ही पाहत राहिलात; हे जगत्पती, त्यामुळेच येथे हे घडले.
4.20.24
शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम् ।
चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्वनु तेऽद्य महाबलाः ॥ ४.२०.२४ ॥
जे शरण आलेल्यांचे आणि शरणार्थींचे आश्रय असतात, ते महाबलवान आज कुठे लपून फिरत आहेत?
4.20.25
कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम् ।
मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽतितेजसः ॥ ४.२०.२५ ॥
सूतपुत्राकडून मार खात असलेल्या, प्रिय आणि सती अशा मला ते कसे सहन करतात? षंढांप्रमाणे ते सहन करतात; ते बलवान आणि अति तेजस्वी आहेत.
4.20.26
क्वनु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेषां च तद्बलम् ।
न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्माना ॥ ४.२०.२६ ॥
मग त्यांचा संताप, त्यांचे पराक्रम आणि ते बळ कुठे आहे? पत्नीला मार खाताना पाहूनही तिचे रक्षण करण्याची इच्छा न करणारे ते दुरात्मे कुठे आहेत?
4.20.27
मयाऽपि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे ।
मां मर्षंयति यः पश्यन्वध्यमानामनागसम् ॥ ४.२०.२७ ॥
धर्माला दूषित करणाऱ्या विराटासमोर मी तरी काय करू शकते? निरपराध मला मार खाताना पाहूनही जो सहन करतो.
4.20.28
धर्मो विद्धो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठति ।
न चेद्विशल्यः क्रियते सर्वे विद्धाः सभासदः ॥ ४.२०.२८ ॥
अधर्माने विद्ध झालेला धर्म ज्या सभेत येतो, तिथे जर त्याचा बाण काढला नाही तर सभेतील सर्वजण विद्ध होतात.
4.20.29
यत्र धर्मो ह्यधर्मेम सत्यं यत्रानृतेन च ।
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥ ४.२०.२९ ॥
जिथे अधर्माने धर्म आणि असत्याने सत्य मारले जाते, सभासद पाहत असताना जे घडते, तेथे सभासद स्वतःच मारलेले असतात.
4.20.30
तस्यास्तत्कृपणं श्रुत्वा सैरन्ध्र्याः परिदेवितम् ।
ततः सभ्यास्तु ते सर्वे भूयः कृष्णामपूजयन्।
साधुसाध्विति चाप्याहुः कीचकं चाप्यगर्हयन् ॥ ४.२०.३० ॥
सैरन्ध्रीचा तो दीन विलाप ऐकून, तेव्हा सर्व सभासदांनी पुन्हा कृष्णेचा सन्मान केला; 'साधू, साधू' असे म्हटले आणि कीचकाचीही निंदा केली.
4.20.31
केचित्कृष्णां प्रशंसन्ति केचिन्निन्दन्ति कीचकम् ।
केचिन्निन्दन्ति राजानं केचिद्देवीं च तां नराः ॥ ४.२०.३१ ॥
कोणी कृष्णेची प्रशंसा केली, कोणी कीचकाची निंदा केली, कोणी राजाची निंदा केली, आणि कोणी त्या राणीचीही निंदा केली.
4.20.32
यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा ।
परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ॥ ४.२०.३२ ॥
सर्वांगसुंदर, विशाल नयनांची ही स्त्री ज्याची भार्या होईल, त्याला मोठा लाभ होईल आणि तो कधीही शोक करणार नाही.
4.20.33
यस्या गात्रं शुभं पीनं मुखं जयति पङ्कजम् ।
गतिर्हंसं स्मितं कुन्दं सौषा नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३३ ॥
जिचे सुंदर, पुष्ट शरीर, कमळालाही जिंकणारे मुख, हंसालाही जिंकणारी चाल आणि कुंदफुलालाही जिंकणारे हास्य आहे, ती पायाने वध होण्यास योग्य नाही.
4.20.34
द्वात्रिंशद्दशना यस्याः श्वेता मांसनिबन्धनाः ।
स्निग्धाश्च मृदवः केशाः सैषा नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३४ ॥
मांसात घट्ट बसलेले बत्तीस पांढरे दात आणि गुळगुळीत, मृदू केस असलेली ही स्त्री पायाने वध होण्यास योग्य नाही.
4.20.35
पद्मं चक्रं ध्वजं शङ्खं प्रासादो मकरस्तथा ।
यस्याः पाणितले सन्ति सैषा नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३५ ॥
कमळ, चक्र, ध्वज, शंख, प्रासाद आणि मकर हे ज्या स्त्रीच्या तळहातावर आहेत, ती पायाने वध होण्यास योग्य नाही.
4.20.36
आवर्ताः खलु चत्वारः सर्वे चैव प्रदक्षिणाः ।
समं गात्रं शुभं स्निग्धं यस्या नार्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३६ ॥
चार आवर्त खरोखर सर्व प्रदक्षिणावर्त आहेत; समान, शुभ, गुळगुळीत शरीर असलेली ती पायाने वध होण्यास योग्य नाही.
4.20.37
अच्छिद्रहस्तपादा च अच्छिद्रदशना च या ।
कन्या कमलपत्राक्षी कथमर्हति पद्वधम् ॥ ४.२०.३७ ॥
ज्यांचे हात, पाय आणि दात निर्दोष आहेत, कमलपत्रासारखे नेत्र असलेली ही कन्या पादप्रहारास कशी योग्य असेल?
4.20.38
सेयं लक्षणसंपन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना ।
सुरूपिणी सुवदना नेयं योग्या पदा वधम् ॥ ४.२०.३८ ॥
शुभ लक्षणांनी संपन्न, पूर्ण चंद्रासारखे मुख असलेली, सुरूप आणि सुंदर मुखाची ही स्त्री पादप्रहारास योग्य नाही.
4.20.39
देवदेवीव सुभगा शक्रदेवीव शोभना ।
अप्सरा इव सारूप्यान्नेयं योग्या पदा वधम् ॥ ४.२०.३९ ॥
देवांच्या देवीसारखी सौभाग्यवती, इंद्राणीसारखी शोभिवंत, अप्सरेसारख्या रूपसौंदर्याची ही स्त्री पादप्रहारास योग्य नाही.
4.20.40
इति स्मापूजसंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः ॥ ४.२०.४० ॥
असे म्हणून तेथील सभासद कृष्णेकडे पाहून तिची प्रशंसा करू लागले.
4.20.41
सा विनिःश्वस्य सुश्रोणी भूमावन्तर्मुखी स्थिता ।
तूष्णीमासीत्तदा दृष्ट्वा विवक्षन्तं युधिष्ठिरम् ॥ ४.२०.४१ ॥
ती सुंदर कटी असलेली दीर्घ निःश्वास सोडून, मुख आत वळवून भूमीवर उभी राहिली; युधिष्ठिर बोलू पाहत आहे हे पाहून ती तेव्हा मौन राहिली.
4.20.42
युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आस्रवत् ।
अब्रवीद्धर्मपुत्रोऽथ सैरन्ध्रीं महिषीं प्रियाम् ।
कृष्णां तत्र नृपाभ्याशे परिव्राजकरूपधृत् ॥ ४.२०.४२ ॥
युधिष्ठिराच्या कपाळावर रागाने घाम वाहू लागला. मग धर्मपुत्र राजाजवळ, परिव्राजकाचे रूप धारण केलेल्या सैरंध्री, प्रिय महिषी कृष्णेला म्हणाला.
4.20.43
गच्छ सैरन्ध्रि मा भैस्त्वं सुदेष्णाया निवेशनम् ।
राजा ह्ययं धर्मशीलो विराटः परलोकभीः ।
यतस्त्वां न परित्राति सत्ये धर्मपथे स्थितः ॥ ४.२०.४३ ॥
जा सैरन्ध्री, भिऊ नकोस; सुदेष्णेच्या निवासस्थानी जा. हा राजा विराट धर्मशील आहे, परलोकाला भिणारा आहे; सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर स्थित असल्याने तो तुझे रक्षण करणार नाही असे नाही.
4.20.44
भर्तारमनुरुन्धन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः ।
शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ॥ ४.२०.४४ ॥
पतीला अनुसरणाऱ्या वीरपत्नी क्लेश सहन करतात; सेवेने क्लेश भोगत त्या पतिलोक जिंकतात.
4.20.45
मन्ये न कालः क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव ।
तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥ ४.२०.४५ ॥
हा क्रोधाचा काळ नाही असे मला वाटते; तुझे पती पाहत आहेत; म्हणूनच सूर्यासारखे तेजस्वी गंधर्व तुझ्याकडे धावत येत नाहीत.
4.20.46
श्रूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रयाः कथाः ।
यथा धर्मः कुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात् ॥ ४.२०.४६ ॥
हे सुकेशी, मोक्षधर्माश्रित त्या कथा ऐक; ज्यामध्ये कुलस्त्रियांचा धर्म धर्मानुरोधाने दाखवला आहे.
4.20.47
नास्ति यज्ञः स्त्रियाः कश्चिन्न श्राद्धं नाप्युपोषणम् ।
या तु भर्तारि शुश्रूषा सा स्वर्गायाभिजायते ॥ ४.२०.४७ ॥
स्त्रीसाठी कोणताही यज्ञ नाही, श्राद्धही नाही, उपवासही नाही; परंतु पतीची जी सेवा आहे, तीच स्वर्गासाठी घडते.
4.20.48
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ ४.२०.४८ ॥
बालपणी पिता रक्षण करतो, तारुण्यात पती रक्षण करतो, वृद्धापकाळी पुत्र रक्षण करतो; स्त्री स्वातंत्र्याला पात्र नाही.
4.20.49
भीरु भर्तृभयात्पत्न्यो न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
बहुभिश्च परिक्लेशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः ।
अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयन्त्युत ॥ ४.२०.४९ ॥
हे भीरू, पतीच्या भयामुळे पत्नी कधीही क्रोध करत नाहीत. अनेक क्लेशांनी आणि शत्रूंनी अवमानित झाल्या तरी, अनन्य भाव असलेल्या शुद्ध स्त्रिया पुण्यलोक जिंकतात.
4.20.50
न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव ।
न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतींस्ते वृत्रहा अपि।
तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः ॥ ४.२०.५० ॥
तुझे पती क्रोधाची वेळ निश्चित पाहत नाहीत. क्रुद्ध पतींजवळ वृत्रहंता इंद्रसुद्धा जाऊ शकत नाही. म्हणून इच्छेनुसार रूप धारण करणारे गंधर्व तुझ्याकडे धावत येत नाहीत.
4.20.51
यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने ।
तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो ह्यनुत्तमः ॥ ४.२०.५१ ॥
हे विशाल नेत्रे, जर तुझा काही करार झाला असेल तर तो आठव. हे क्षमाशीले, क्षमा हाच सर्वोत्तम धर्म आहे.
4.20.52
क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः ।
क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावतांम् ॥ ४.२०.५२ ॥
क्षमा हा धर्म, क्षमा हे सत्य, क्षमा हे दान, क्षमा हे तप. क्षमावंतांसाठी हा लोक, क्षमावंतांसाठी परलोक.
4.20.53
द्व्यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ।
कस्त्रिषष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमी भवेत् ॥ ४.२०.५३ ॥
दोन भाग, बारा अवयव, चोवीस पर्वे आणि तीनशे साठ आरे असलेल्या (कालचक्राच्या) एका महिन्याने कमी काळासाठी कोण अधीर होईल?
4.20.54
गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम् ।
व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ॥ ४.२०.५४ ॥
जा, हे सैरंध्री! गंधर्व तुझे प्रिय करतील. ज्याने तुझे अप्रिय केले, त्यामुळे झालेले दुःख ते दूर करतील.
4.20.55
इत्येवमुक्ते तिष्ठन्तीं पुनरेवाह धर्मराट् ।
विघ्नं करोषि वै भद्रे दीव्यतां राजसंसदि ॥ ४.२०.५५ ॥
असे म्हटल्यावर उभ्या असलेल्या तिला धर्मराज पुन्हा म्हणाला, 'हे भद्रे, राजसभेत जुगार खेळणाऱ्यांना तू विघ्न आणत आहेस.'
4.20.56
तस्मात्त्वमपि सुश्रोणि शैलूषीव विभासि नः ।
एवमुक्ता तु सा भर्त्रा समुद्वीक्ष्याब्रवीदिदम् ॥ ४.२०.५६ ॥
म्हणून, हे सुंदर कटी असलेले, तूसुद्धा आम्हाला नर्तकीसारखी दिसतेस.' असे पतीने म्हटल्यावर ती त्यांच्याकडे पाहून हे म्हणाली.
4.20.57
सत्यमुक्तं त्वया विद्वञ्शैलूषीं विद्धि मां पुनः ।
शैलूषकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः ॥ ४.२०.५७ ॥
'हे विद्वान, तू खरे बोललास. तरीही मला नटाची पत्नी समज. मी त्या नटाची आहे, ज्यांच्यात मोठा फासे खेळण्यात निपुण आहे.'
4.20.58
एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम् ।
केशान्विमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ॥ ४.२०.५८ ॥
असे बोलून सुंदर कटी असलेल्या तिने आपले सुंदर तोंड पुसले आणि रक्ताने भिजलेले मोकळे केस पुन्हा बांधले.
4.20.59
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिव ।
प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ ४.२०.५९ ॥
सर्वांगाला धूळ लागलेली, गजराजाच्या पत्नीप्रमाणे, हत्तीच्या सोंडेसारख्या मांड्या असलेली ती पतीची आज्ञा जाणून निघाली.
4.20.60
विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा ।
प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ॥ ४.२०.६० ॥
हरिणीच्या पिल्लासारखे डोळे असलेली, घट्ट स्तन असलेली ती मुक्त होऊन, जणू नक्षत्रराज (चंद्राची) प्रभा काळ्या ढगांनी झाकलेली.
4.20.61
यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपि जीवितम् ।
तां ते दृष्ट्वा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः।
समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ॥ ४.२०.६१ ॥
ज्याच्यासाठी पांडव आपलेही प्राण त्यागू शकत होते, त्या कृष्णेला अशा अवस्थेत पाहूनही क्षमाशील धर्मचारी आपल्या कालमर्यादेचे उल्लंघन करीत नाहीत, जसा महासागर आपल्या किनाऱ्याचे उल्लंघन करीत नाही.
4.20.62
सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम् ।
रुदन्ती चारुसर्वाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ॥ ४.२०.६२ ॥
थरथरत कापत सुदेष्णेच्या निवासस्थानी प्रवेश करून, रडत, सुंदर अवयवांची ती तिच्यासमोर उभी राहिली.
4.20.63
तामुवाच विराटस्य महिषी शाठ्यमास्थिता ।
किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम् ॥ ४.२०.६३ ॥
विराटाची प्रमुख राणी कपटाचा आश्रय घेऊन तिला म्हणाली — कमळासारखी, सुंदर दात, ओठ, डोळे व नाक असलेली, हे काय आहे?
4.20.64
रुदन्त्या अवमृष्टास्रं पूर्णेन्दुसमवर्चसम् ।
बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम्।
नयनाभ्यामजिह्याभ्यां मुखं ते मुञ्चते जलम् ॥ ४.२०.६४ ॥
रडताना अश्रू पुसणारे, पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे तेज, बिंबफलासारखे ओठ, काळ्या बाहुल्या असलेले, अत्यंत सुंदर कांतीचे तुझे मुख सरळ नेत्रांमधून अश्रू गाळत आहे.
4.20.65
कस्त्वाऽवधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने ।
को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः ॥ ४.२०.६५ ॥
हे सुंदर कमरेची, तुला कोणी मारले? हे शोभने, का रडतेस? पत्नी, पुत्र व बांधवांपासून कोण वियुक्त झाले आहे?
4.20.66
कस्याद्य राजा कुपितो वधमाज्ञापयिष्यति ।
ब्रूहि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ॥ ४.२०.६६ ॥
आज कोणावर कोपून राजा वधाची आज्ञा देईल? सांग, तुला प्रिय असे काय कार्य आहे? कोणाला त्यागू, की कोणाचा वध करवू?
4.20.67
तां निःश्वस्याब्रवीत्कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि ।
भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं हि विकत्थसे ॥ ४.२०.६७ ॥
ती निःश्वास टाकून म्हणाली, "माहीत असूनही विचारतोस? तुझ्या भावाच्या आज्ञेने मला पाठवून असे का बढाया मारतोस?"
4.20.68
कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीमितोगताम् ।
सभायां पश्यतो राज्ञो यथा वै निर्जने वने ॥ ४.२०.६८ ॥
तेथे कीचकाने माझा अपमान केला—मद्यपींमध्ये आलेल्या मला, राजासमोर सभेतच, निर्जन रानात करावे तसे.
4.20.69
घातयामि सुदन्तोष्ठि कीचकं यदि मन्यसे ।
भ्राता यद्येष मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम्।
यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामवमन्यते ॥ ४.२०.६९ ॥
सुंदर दात व ओठ असलेली! तुला इच्छा असेल तर मी कीचकाला मारवीन. धर्मचारिणी असलेल्या तुझे उल्लंघन करून, कामाने मन वश झालेला, दुर्लभ अशा तुझा अपमान करणारा हा—माझा भाऊ असला तरी—उघडपणे दोषी आहे.
4.20.70
अद्यैव तं हनिष्यन्ति येषामागस्करो हि सः ।
मन्येऽहमद्य वा श्वो वा परलोकं गमिष्यति ॥ ४.२०.७० ॥
आजच त्याला मारतील—ज्यांचा तो अपराधी आहे तेच. आज किंवा उद्या तो परलोकी जाईल असे मला वाटते.
4.20.71
भ्रातुः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्छ्राद्धं त्वमद्य वै ।
सुहृष्टं कुरु वै चैनं नासून्मन्ये धरिष्यति ॥ ४.२०.७१ ॥
तुझ्या भावासाठी लवकर जीवच्छ्राद्ध कर—आजच. आनंदाने त्याला सज्ज कर; तो आता प्राण धरू शकणार नाही असे मला वाटते.
4.20.72
तेषां हि मम भर्तॄणां पञ्चानां धर्मचारिणाम् ।
एको दुर्धषणोऽत्यर्थं बले चाप्रतिमो भुवि ॥ ४.२०.७२ ॥
माझ्या त्या धर्मचारी पाच पतींपैकी एक—अत्यंत दुर्धर्ष, पृथ्वीवर बलात अतुलनीय.
4.20.73
निर्मनुष्यमिमं लोकं कुर्यात्क्रुद्धो निशामिमाम् ।
न स संक्रुध्यते तावद्गन्धर्वः कामरूपधृत् ॥ ४.२०.७३ ॥
कुद्ध झाला तर तो या रात्रीत या जगाला माणसांविना करू शकला असता; परंतु इच्छेनुसार रूप धारण करणारा तो गंधर्व अजून कुपित झालेला नाही.
4.20.74
नूनं ज्ञास्यति यावद्वै ममैतत्पादघातनम् ।
तत्क्षणात्कीचकः पापः सपुत्रभ्रातृबान्धवः।
विनशिष्यति दुष्टात्मा यथा दुष्कृतकर्मकृत् ॥ ४.२०.७४ ॥
माझ्या या पादप्रहाराची त्याला माहिती होताच, पापी कीचक पुत्र, भाऊ आणि नातेवाइकांसह त्याच क्षणी नष्ट होईल, दुष्टात्मा आणि दुष्कर्म करणाऱ्या माणसासारखा.
4.20.75
अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः ।
एकस्तु कुरुते पापं कालपाशवशं गतः।
नीचेनात्मापराधेन कुलं तेन विनश्यति ॥ ४.२०.७५ ॥
पूर्वी निपुण श्रेष्ठ मानवांनीही हे सांगितले आहे: एकटाच पाप करून कालपाशाच्या वशात गेला, तर नीच मनुष्य स्वतःच्या अपराधाने आपले कुल नष्ट करतो.
4.20.76
सुदेष्णामेवमुक्त्वा तु सैरन्ध्री दुःखमोहिता ।
कीचकस्य वधार्थाय व्रतदीक्षामुपागमत् ॥ ४.२०.७६ ॥
सुदेष्णेला असे सांगून दुःखाने मोहित झालेली सैरंध्री कीचकाच्या वधासाठी व्रतदीक्षा घेऊ लागली.
4.20.77
अभ्यर्थिता च नारीभिर्मानिता च सुदेष्णया ।
न च स्नाति न चाश्नाति न पांसून्परिमार्जति।
रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा ॥ ४.२०.७७ ॥
स्त्रियांनी विनवणी केली आणि सुदेष्णेने तिचा सन्मान केला, तरीही ती स्नान करत नव्हती, जेवत नव्हती, धूळ पुसत नव्हती; रक्ताने भिजलेले तोंड आणि चुरगळल्यासारखे डोळे असे ती झाली.
4.20.78
तां तथा शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा प्ररुदितां स्त्रियः ।
कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ॥ ४.२०.७८ ॥
शोकाने संतप्त होऊन रडणाऱ्या तिला पाहून सर्व स्त्रिया मनातल्या मनात कीचकाच्या वधाची इच्छा करू लागल्या.