महाभारत · अध्याय 4.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.3.1
एवं निर्दिश्य चात्मानं निश्वसन्नुष्णमार्तिजम् ।
विमुञ्चन्नश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनमुवाच ह ॥ ४.३.१ ॥
अशा प्रकारे स्वतःची ओळख देऊन, दुःखातून उठणारे उष्ण निःश्वास सोडत, डोळ्यांतून अश्रू ढाळत त्यांनी भीमसेनाला म्हटले.
4.3.2
भीमसेन कथं कर्म मात्स्यराष्ट्रे करिष्यसि ।
हत्वा क्रोधवशांस्तत्र पर्वते गन्धमादने ॥ ४.३.२ ॥
हे भीमसेना, मत्स्य राज्यात तू कसे कर्म करशील? तेथे गंधमादन पर्वतावर क्रोधवश असलेल्यांना तू मारलेस.
4.3.3
यक्षान्क्रोधाभिताम्राक्षान्राक्षसांश्चापि पौरुषात् ।
प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि ॥ ४.३.३ ॥
क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांच्या यक्ष आणि राक्षसांनाही तू आपल्या पौरुषाने जिंकलेस; पांचाल कन्येसाठी अनेक कमळे आणून दिलीस.
4.3.4
बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम् ।
जघ्निवानसि कौन्तेय ब्राह्मणार्थमरिन्दम।
क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता ॥ ४.३.४ ॥
हे कौन्तेया, हे अरिंदमा, ब्राह्मणासाठी भयंकर नरभक्षक राक्षसराज बकाला तू मारलेस; एकचक्रा नगरी सुरक्षित व निर्भय केलीस.
4.3.5
हिडिम्बं च महावीर्यं किर्मीरं चैव राक्षसम् ।
त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम् ॥ ४.३.५ ॥
हे महाबाहो, महापराक्रमी हिडिंबाला आणि राक्षस किर्मीराला तू मारून वन निष्कंटक केलेस.
4.3.6
आपदं चापि संप्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी ।
जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः ॥ ४.३.६ ॥
सुंदर हसणारी द्रौपदीही संकटात सापडली होती; जटासुराचा वध करून तू आम्हांला मुक्त केलेस.
4.3.7
मत्स्यराजांन्तिके तात वीर्यपूर्णोऽत्यमर्षणः ।
वृकोदर विराटस्य बलीयान्दुर्बलीयसः।
समीपे नगरे तस्य वत्स्यसे केन कर्मणा ॥ ४.३.७ ॥
हे तात, मत्स्यराजाच्या समीप, वीर्यपूर्ण आणि अत्यंत क्रोधी वृकोदरा, विराटाच्या बलवानाला दुर्बलाप्रमाणे, त्याच्या नगरात कोणत्या कर्माने राहशील?
4.3.8
सूदोऽहं वललो नाम्ना सूपकारो नराधिप ।
उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति रोचये ॥ ४.३.८ ॥
मी वल्लभ नावाचा सूपकार आहे, हे नराधिपा. विराट राजाची सेवा करावी असे मला योग्य वाटते.
4.3.9
रसान्नानाविधांश्चापि स्वादूंश्च मधुरांस्तथा ।
सूपांश्चापि करिष्यामि कुशलोस्मि महानसे ॥ ४.३.९ ॥
अनेक प्रकारचे रसयुक्त अन्न, स्वादिष्ट व गोड पदार्थ आणि सूप मीही बनवीन; मी स्वयंपाकघरात कुशल आहे.
4.3.10
कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः ।
तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम् ॥ ४.३.१० ॥
त्याच्या सुशिक्षित आचाऱ्यांनी पूर्वी बनवलेल्या पदार्थांनाही मी आनंद देत मागे टाकीन.
4.3.11
पूर्वमप्राशितांस्तेन कर्ता रसगुणान्वितान् ।
स्वादु व्यञ्जनमास्वाद्य मात्स्यः प्रीतो भविष्यति ॥ ४.३.११ ॥
त्याच्याकडून पूर्वी कधीही न चाखलेले, रसगुणांनी युक्त असे स्वादिष्ट पदार्थ चाखून मत्स्यराज प्रसन्न होईल.
4.3.12
आहरिष्यामि दारूणां पाटितानां शतंशतम् ।
राजा कर्माणि मे दृष्ट्वा न मां परिभविष्यति ॥ ४.३.१२ ॥
फोडलेली शेकडो लाकडे मी आणीन; माझी कर्मे पाहून राजा माझा अपमान करणार नाही.
4.3.13
ये च तस्य महामल्लाः समरेष्वपराजिताः ।
कृतप्रतापा बहुशो राज्ञः प्रत्यायिता बले ॥ ४.३.१३ ॥
युद्धांत अपराजित, अनेकदा पराक्रम दाखवलेले आणि राजाच्या सैन्यात विश्वासू असे त्याचे महामल्ल —
4.3.14
रङ्गोपजीविनः सर्वे परेषां च भयावहाः ।
तानहं निहनिष्यामि रतिं राज्ञः प्रवर्तयन् ॥ ४.३.१४ ॥
रंगभूमीवर उपजीविका करणारे आणि शत्रूंना भय देणारे हे सर्व — त्यांना मी राजाला आनंद देत मारीन.
4.3.15
न च तान्युध्यमानोऽहं नयिष्ये यमसादनम् ।
तथा तान्निहनिष्यामि जीविष्यन्ति यथाऽऽतुराः ॥ ४.३.१५ ॥
त्यांच्याशी लढताना मी त्यांना यमलोकी पाठवणार नाही; रोग्यांप्रमाणे जिवंत राहतील अशा रीतीने मी त्यांना मारीन.
4.3.16
वृषो वा महिषो वापि नागो वा षाष्टिहायनः ।
सिंहो व्याघ्रो ग्रहीतव्यो भविष्यति न संशयः ॥ ४.३.१६ ॥
बैल, रेडा, किंवा साठ वर्षांचा हत्ती, सिंह किंवा वाघ — यांना पकडावे लागेल, यात संशय नाही.
4.3.17
तान्सर्वान्दुर्ग्रहानन्यैराशीविषविषोपमान् ।
बलादहं ग्रहीष्यामि मत्स्यराजस्य पश्यतः ॥ ४.३.१७ ॥
इतरांना पकडणे कठीण असलेल्या, विषारी सापाच्या विषासारख्या त्या सर्वांना मी मत्स्यराजाच्या देखत बलाने पकडीन.
4.3.18
आरालिका वा सूदा वा येऽस्य युक्ता महानसे ।
तानहं प्रीणयिष्यामिं मनुष्यान्स्तेन कर्मणा ॥ ४.३.१८ ॥
त्याच्या स्वयंपाकघरात नेमलेले आरालिक किंवा सूद — त्या माणसांना मी चोराच्या कृत्याने संतुष्ट करीन.
4.3.19
आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः ।
आसं युधिष्ठिरस्याहमिति वक्ष्यामि मानवान् ॥ ४.३.१९ ॥
मी स्वयंपाकी, मांस कापणारा, सूप बनवणारा आणि मल्ल आहे; मी युधिष्ठिराचा सेवक होतो, असे मी लोकांना सांगेन.
4.3.20
आत्मानमात्मना रक्षंश्चरिष्यामि विशांपते ।
इत्येवं च प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा।
विराटनगरे च्छन्नो विराटस्य समीपतः ॥ ४.३.२० ॥
हे राजा, मी स्वतःचे स्वतः रक्षण करीत फिरेन; असे मी वचन दिले आहे; विराटाच्या नगरात, त्याच्या जवळ गुप्तपणे मी फिरेन.
4.3.21
अग्निर्ब्राह्मणरूपेण प्रच्छन्नोऽन्नमयाचत ।
महाशनं ब्राह्मणं मां प्रमुञ्चार्जुन खाण्डवे ॥ ४.३.२१ ॥
अग्नी ब्राह्मणाच्या रूपात गुप्तपणे अन्न मागत होता. हे अर्जुना, खांडवात महाभोजी ब्राह्मण अशा मला मुक्त कर.
4.3.22
संशुश्रुवे च धर्मात्मा यस्तमर्थं चकार ह ।
तस्मै ब्राह्मणरूपाय हुताशाय महायशाः ।
विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान् ॥ ४.३.२२ ॥
ज्या धर्मात्म्याने ते कार्य केले असे ऐकले आहे. त्या महायशस्वीने ब्राह्मण रूपातील हुताशनासाठी एकाच रथातून इंद्राला जिंकून, नाग आणि राक्षसांचा वध करून ते केले.
4.3.23
यस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत् ।
स भीमधन्वा श्वेताश्वः पाण्डवः किं करिष्यति ॥ ४.३.२३ ॥
ज्याने एकाच रथाने देव आणि सर्व मानवांना जिंकले, तो भीमधन्वा, श्वेतअश्व पांडव आता काय करील?
4.3.24
आशीविषसमस्पर्शो नागानामिव वासुकिः ।
दृष्टीविष इवाहीनामग्निस्तेजस्विनामिव ॥ ४.३.२४ ॥
नागांमध्ये वासुकीसारखा, ज्याचा स्पर्श विषारी सर्पासारखा आहे; सर्पांमध्ये दृष्टिविषासारखा, तेजस्व्यांमध्ये अग्नीसारखा.
4.3.25
समुद्र इव सिन्धूनां शैलानां हिमवानिव ।
महेन्द्र इव देवानां दानवानां बलिर्यथा ॥ ४.३.२५ ॥
नद्यांमध्ये समुद्र, पर्वतांमध्ये हिमवान, देवांमध्ये महेंद्र आणि दानवांमध्ये बली जसे (तू आहेस).
4.3.26
सुप्रतीको गजेन्द्राणां युग्यानां तुरगो यथा ।
कुबेर इव यक्षाणां मृगाणां केसरी यथा ॥ ४.३.२६ ॥
गजेंद्रांमध्ये सुप्रतीक, वाहनयोग्य प्राण्यांमध्ये घोडा, यक्षांमध्ये कुबेर आणि मृगांमध्ये सिंह जसे (तू आहेस).
4.3.27
राक्षसानां दशग्रीवो दैत्यानामिव शम्बरः ।
रुद्राणामिव कापाली विष्णुर्बलवतामिव ॥ ४.३.२७ ॥
राक्षसांमध्ये दशग्रीव, दैत्यांमध्ये शंबर, रुद्रांमध्ये कापाली आणि बलवानांमध्ये विष्णू जसे (तू आहेस).
4.3.28
रोषामर्षसमायुक्तो भुजङ्गानां च तक्षकः ।
वायुवेगबलोद्धृतो गरुडः पततामिव ॥ ४.३.२८ ॥
क्रोध व असहिष्णुता यांनी युक्त तक्षक भुजंगांमध्ये आणि वायुवेगाच्या बळाने उसळलेला गरुड पक्ष्यांमध्ये जसे (तू आहेस).
4.3.29
तपतामिव चादित्यः प्रजानां ब्राह्मणो यथा ।
ह्रदानामिव पातालं पर्जन्यो नर्दतामिव ॥ ४.३.२९ ॥
तापणाऱ्यांमध्ये आदित्य, प्रजांमध्ये ब्राह्मण, सरोवरांमध्ये पाताल आणि गर्जणाऱ्यांमध्ये पर्जन्य जसे (तू आहेस).
4.3.30
आयुधानां वरो वज्रः ककुद्मांश्च गवां वरः ।
धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिष्वैरावतो यथा ॥ ४.३.३० ॥
आयुधांमध्ये वज्र, गायींमध्ये ककुद्मान, नागांमध्ये धृतराष्ट्र आणि हत्तींमध्ये ऐरावत जसे श्रेष्ठ आहेत (तू आहेस).
4.3.31
पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च सुहृदां वरा ।
गिरीणां प्रवरो मेरुर्देवानां मधुसूदनः।
ग्रहाणां प्रवरश्चन्द्रः सरसां मानसो यथा ॥ ४.३.३१ ॥
प्रियांमध्ये पुत्र अधिक आहे, सुहृदांमध्ये भार्या श्रेष्ठ आहे. पर्वतांमध्ये मेरू श्रेष्ठ, देवांमध्ये मधुसूदन. ग्रहांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ, सरोवरांमध्ये मानस जसे.
4.3.32
यथैतानि विशिष्टानि स्वस्यां जात्यां वृकोदर । ॥ ४.३.३२ ॥
जसे हे आपापल्या जातीत विशिष्ट आहेत, हे वृकोदरा.
4.3.33
सोयमिन्द्रादनवमो वासुदेवाच्च भारत ।
उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि।
ब्रह्मचारी व्रते युक्तः सर्वशस्त्रभृतांवरः ॥ ४.३.३३ ॥
हा इंद्रापेक्षा आणि वासुदेवापेक्षाही कमी नाही, हे भारता. सहस्राक्ष इंद्राच्या घरी पाच वर्षे राहून, ब्रह्मचर्यव्रतात स्थिर होऊन, सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ झाला.
4.3.34
अवाप चास्त्रमस्त्रज्ञः सर्वज्ञः सर्वसंमतः ।
क्षिप्रं चाणु विचित्रं च ध्रुवं च वदतां वरः ॥ ४.३.३४ ॥
त्याने अस्त्रे मिळवली; अस्त्रज्ञ, सर्वज्ञ, सर्वांनी मान्य असा. शीघ्र, सूक्ष्म, विचित्र आणि निश्चित (अस्त्र सोडण्यात); वक्त्यांत श्रेष्ठ.
4.3.35
अनुज्ञातः सुरेन्द्रेण पुनः प्रत्यागतो महीम् ।
धार्तराष्ट्रविनाशाय पाण्डवानां जयाय च ॥ ४.३.३५ ॥
सुरेंद्राच्या (इंद्राच्या) अनुज्ञेने तो पुन्हा पृथ्वीवर परतला; धार्तराष्ट्रांच्या नाशासाठी आणि पांडवांच्या विजयासाठी.
4.3.36
यं मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् ।
वसूनां नवमं मन्ये गिरीणामष्टमः स्मृतः ॥ ४.३.३६ ॥
आदित्यांमध्ये बारावा रुद्र म्हणून मी ज्याला मानतो, तेरावा (आदित्य); वसूंमध्ये नववा, पर्वतांमध्ये आठवा असे स्मरले जाते.
4.3.37
यस्य दीर्घौ समौ बाहू ज्याघातेन किणीकृतौ ।
दक्षिणश्चैव सव्यश्च बाहू अनडुहो यथा। ॥ ४.३.३७ ॥
ज्याचे लांब आणि समान दोन्ही बाहू धनुष्याच्या दोरीच्या आघाताने घट्ट झाले आहेत, उजवा आणि डावा दोन्ही, बैलाच्या बाहूंसारखे.
4.3.38
तलाङ्गुलित्राभ्युचितौ नागराजकरोपमौ ।
पीनौ परिघसङ्काशौ मृदुताम्रतलौ शुभौ ॥ ४.३.३८ ॥
तळवे आणि बोटे चामड्याच्या आवरणाच्या खुणांनी नीट घडलेली; गजराजाच्या सोंडेसारखी; पुष्ट, लोखंडी अर्गलेसारखी; मऊ ताम्रवर्णी तळवे असलेली, शुभ.
4.3.39
श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः ।
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः किरीटी वानरध्वजः ॥ ४.३.३९ ॥
सावळा, तरुण, कुरळ्या केसांचा, दर्शनीय पाण्डव, गाण्डीव धनुष्यधारी, श्वेत अश्वांचा, मुकुटधारी, वानरध्वज.
4.3.40
किंरूपधारी किंकर्मा किंचेष्टः किंपरायणः ।
बीभत्सुर्भीमधन्वा च किं करिष्यति चार्जुनः ।
कुन्तीपुत्रो विराटस्य रमते केन कर्मणा ॥ ४.३.४० ॥
कोणते रूप धारण करून, कोणत्या कर्मात, कोणत्या चेष्टेने, कोणाच्या आश्रयाने? बीभत्सु, भीमधनुष्य अर्जुन काय करील? कुंतीपुत्र विराटाकडे कोणत्या कामाने रमतो?
4.3.41
इमौ किणीकृतौ बाहू ज्याघाततलपीडनात् ।
नित्यं कञ्चुकसंछन्नौ नान्यथा गोप्तुमुत्सहे ॥ ४.३.४१ ॥
ही दोन्ही बाहू धनुष्याच्या दोरीच्या आघाताने आणि तळव्याच्या दाबाने घट्ट झाले आहेत; नेहमी कंचुकाने झाकलेले असतात; अन्यथा मी ते लपवू शकत नाही.
4.3.42
किं तु कार्यवशादेतदाचरिष्यामि कुत्सितम् ॥ ४.३.४२ ॥
पण कार्याच्या अगतिकतेमुळे मी हे निंद्य कर्म करीन.
4.3.43
बाहू मे भरतश्रेष्ठ महालाञ्छनलक्षितौ ।
ज्याघातेन महान्तौ मे गूहितुं नान्यथोत्सहे ॥ ४.३.४३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, माझे दोन्ही बाहू मोठ्या खुणांनी अंकित आहेत; प्रत्यंचेच्या आघाताने ते मोठे झाले आहेत. इतर मार्गाने ते लपवण्यास मी समर्थ नाही.
4.3.44
उभौ कम्बू प्रतीमुच्य कुण्डले परिपातुके ।
वेणीकृतशिरा भूत्वा भविष्यामि बृहन्नला ॥ ४.३.४४ ॥
दोन शंखांची कंकणे घालून, चमकणारी कुंडले धारण करून, डोक्यावर वेणी बांधून मी बृहन्नला होईन.
4.3.45
पठन्नाख्यायिकां नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः ।
प्रजानां समुदाचारं बहुनर्मकृतं वदन् ।
रमयिष्यामि राजानमन्यं चान्तःपुरे जनम् ॥ ४.३.४५ ॥
स्त्रीरूपात 'आख्यायिका' नावाच्या कथा पुन्हा पुन्हा वाचून, लोकांचे आचार आणि पुष्कळ विनोदी गोष्टी सांगून मी राजाला आणि अंतःपुरातील इतरांना आनंदित करीन.
4.3.46
नृत्तं गीतं च वादित्रं दिव्यं च विविधं तथा ।
शिक्षयिष्याम्यहं राजन्विराटनगरे स्त्रियः ॥ ४.३.४६ ॥
हे राजन्, नृत्य, गीत, वाद्य आणि विविध दिव्य कला मी विराटनगरात स्त्रियांना शिकवीन.
4.3.47
स्त्रीभावसमुदाचारान्नृत्तगीतकथाश्रयैः ।
छादयिष्यामि राजेन्द्र माययाऽऽत्मानमात्मना ॥ ४.३.४७ ॥
हे राजेंद्रा, स्त्रीभावाच्या वर्तनाने, नृत्य, गीत आणि कथांच्या आश्रयाने मी स्वतःला स्वतःच्या मायेने झाकून ठेवीन.
4.3.48
युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्मिन्द्रौपद्याः परिचारिका ।
उषिताऽस्मीति वक्ष्यामि धर्मराजस्य संमता ॥ ४.३.४८ ॥
'या युधिष्ठिराच्या घरात मी द्रौपदीची परिचारिका म्हणून राहिले' असे मी सांगेन; धर्मराजालाही ते मान्य होईल.
4.3.49
उर्वश्याश्चापि शापेन प्राप्तोस्मि नृप षण्डताम् ।
शक्रप्रसादान्मुक्तोऽहं वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात्।
इत्येतन्मे प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा ॥ ४.३.४९ ॥
हे राजा, उर्वशीच्या शापामुळे मला नपुंसकत्व प्राप्त झाले आहे. इंद्राच्या कृपेने तेरा वर्षांनंतर मी त्यातून मुक्त होईन. हीच माझी प्रतिज्ञा आहे; आता मी त्याप्रमाणेच वावरेन.
4.3.50
एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः ।
विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटस्य पुरे सुखम् ॥ ४.३.५० ॥
हे राजेंद्रा, नलाप्रमाणे वेष धारण करून लपून राहून, या पद्धतीने मी विराटाच्या नगरात सुखाने राहीन.
4.3.51
वासुदेवसमो लोके यशसा विक्रमेण च ।
सोयं राज्ये विराटस्य भवने भरतर्षभः ॥ ४.३.५१ ॥
जगात यश आणि पराक्रमात वासुदेवासमान असा हा भरतश्रेष्ठ विराटाच्या राज्यात, त्याच्या महालात राहील.
4.3.52
मेरुः प्रच्छादित इव वसन्वज्रोण मुष्टिना ।
आख्याता षण्डकोस्मीति प्रतिज्ञातं हि पातकं ॥ ४.३.५२ ॥
वज्रमुष्टीने झाकलेल्या मेरूप्रमाणे तू राहशील. 'मी षंढ आहे' असे म्हणवून घेणे, ही प्रतिज्ञा खरोखर पापच आहे.