महाभारत · अध्याय 4.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.30.1
ततो दुर्योधनो राजा श्रुत्वा तेषां वचस्तदा ।
चिरमन्तर्मना भूत्वा इदमाह सभासदः ॥ ४.३०.१ ॥
तब राजा दुर्योधन उनकी बातें सुनकर देर तक मन ही मन विचार करता रहा, फिर सभासदों से यह बोला।
4.30.2
अशक्यं खलु कार्यस्य गतिं ज्ञातुं हि तत्वतः ।
तस्मात्सर्वे परीक्षध्वं क्वनु स्युः पाण्डवा गताः ॥ ४.३०.२ ॥
कार्य की वास्तविक गति को ठीक-ठीक जान पाना सचमुच कठिन है। इसलिए तुम सब खोजो कि पाण्डव कहाँ गए होंगे।
4.30.3
अल्पावशिष्टः कालस्तु गतो भूयिष्ठ एव च ।
तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ॥ ४.३०.३ ॥
अज्ञातवास के इस तेरहवें वर्ष में उनका थोड़ा ही समय शेष रहा है, और अधिकांश समय बीत चुका है।
4.30.4
अपि वर्षस्य शेषं ते ह्यतीयुरिह पाण्डवाः ।
निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणाः ॥ ४.३०.४ ॥
पाण्डव तो वर्ष का शेष भाग भी बिता चुके होंगे। उनकी अवधि पूरी हो चुकी है, वे सत्य-व्रत के पालन में तत्पर रहने वाले हैं।
4.30.5
क्षरन्त इव नागेन्द्राः सर्वे ह्याशीविषोपमाः ।
दुःखाद्भवेयुः संरब्धाः कौरवान्प्रति ते ध्रुवम् ॥ ४.३०.५ ॥
वे सब मदमस्त गजराज जैसे, विषधर सर्पों के समान हैं; दुःख के कारण वे निश्चय ही कौरवों के प्रति क्रोध से भर उठेंगे।
4.30.6
विज्ञातव्या मनुष्येन्द्रास्तर्कया सुप्रणीतया ।
निपुणैश्चारपुरुषैः प्राज्ञैर्दक्षैः सुसंवृतैः ॥ ४.३०.६ ॥
उन मनुष्यों के स्वामियों को सावधानी से विचार करके पहचानना चाहिए—निपुण, बुद्धिमान, दक्ष और भली प्रकार छिपे हुए गुप्तचरों के द्वारा।
4.30.7
अज्ञातसमये ज्ञाताः कृच्छ्ररूपसमाश्रिताः ।
प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम् ॥ ४.३०.७ ॥
अज्ञात समय में पहचाने गए, कष्ट का रूप धारण किए हुए, क्रोध को जीते हुए, उतने ही समय तक वे फिर से वन में प्रवेश करें।
4.30.8
तस्मात्क्षिप्रं विचिन्वध्वं यथा चात्यन्तमव्ययम् ।
राज्यं निर्द्वन्द्वमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत् ॥ ४.३०.८ ॥
इसलिए शीघ्र खोज करो, जिससे राज्य सदा के लिए अविनाशी, द्वन्द्वरहित, अव्याकुल और शत्रुहीन होकर दीर्घकाल तक बना रहे।
4.30.9
दुर्योधनेनैवमुक्ते वचनेऽतीव दुःखिना ।
ततः कर्णोऽब्रवीद्वाक्यं सत्यधर्मार्थसंयुतम् ॥ ४.३०.९ ॥
दुर्योधन के इस प्रकार अत्यन्त दुःखी होकर वचन कहने पर, तब कर्ण ने सत्य, धर्म और अर्थ से युक्त वाक्य कहा।
4.30.10
एते पुनर्न गच्छन्तु अन्ये गच्छन्तु भारत ।
शीघ्रवृत्ता नरा योग्या निपुणाश्छन्नचारिणः ॥ ४.३०.१० ॥
हे भारत, ये लोग फिर न जाएँ, दूसरे जाएँ। शीघ्र कार्य करने वाले, योग्य, निपुण और छिपकर विचरने वाले मनुष्य भेजे जाएँ।
4.30.11
चरन्तु देशान्विविधान्स्फीताञ्जनपदाकुलान् ।
तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धा ब्राह्मणरूपिणः ॥ ४.३०.११ ॥
वे अनेक समृद्ध, जनपदों से भरे देशों में विचरें। वहाँ सुन्दर सभाओं में ब्राह्मण रूप धारण किए सिद्ध जन रहें।
4.30.12
परिवाहेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च ।
अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ॥ ४.३०.१२ ॥
हे नरेन्द्र, नदी-प्रवाहों में, तीर्थों में और विविध खानों में पाण्डवों को छिपकर विचरते हुए खोजा जाना चाहिए।
4.30.13
नदीकुञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च ।
आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च ॥ ४.३०.१३ ॥
नदी के कुंजों में, तीर्थों में, गाँवों में और नगरों में, और सुंदर आश्रमों में, पर्वतों पर और गुफाओं में भी।
4.30.14
विज्ञातव्या मनुष्येन्द्र तर्कया सुविनूतया ।
विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विपुणैस्तज्ज्ञसंमतैः ॥ ४.३०.१४ ॥
हे नरेंद्र, उन्हें सूक्ष्म तर्क से पहचानना चाहिए, विविध, उसी में लगे हुए, भली-भाँति निपुण और उसे जानने वालों द्वारा मान्य लोगों के द्वारा।
4.30.15
अथाग्रजानन्तरजो भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ॥ ४.३०.१५ ॥
तब भाई के प्रिय और हितकर कार्यों में रत, अग्रज के ठीक बाद जन्मे दुःशासन ने वहाँ अपने बड़े भाई से कहा।
4.30.16
येषु नः प्रत्ययो राजंश्चारेषु मनुजाधिप ।
ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान्परिमार्गितुम् ॥ ४.३०.१६ ॥
हे राजन्, हे मनुजाधिप, जिन गुप्तचरों पर हमारा विश्वास है, वे ही जाएँ, जिन्हें दिया गया और जो देने योग्य हैं, उन्हें फिर से पूरी तरह खोजने के लिए।
4.30.17
यदाह कर्णो राजेन्द्र सर्वमेतदवेक्ष्यताम् ।
यथोद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु यतस्ततः ॥ ४.३०.१७ ॥
हे राजेन्द्र, कर्ण ने जो कहा, यह सब विचार किया जाए। जैसा निर्देश दिया गया है, सभी गुप्तचर इधर-उधर खोजें।
4.30.18
घ्राणैः पश्यन्ति पशवो वेदैरेव द्विजोत्तमाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ ४.३०.१८ ॥
पशु गंध से देखते हैं, हे उत्तम द्विजो, वेदों से ही (ज्ञान से)। राजा गुप्तचरों से देखते हैं, और अन्य लोग आँखों से।
4.30.19
यथोक्ताश्चारपुरुषा मृगयन्तु पुनःपुनः ।
एते चान्ये च बहवो देशांश्च नगराणि च ॥ ४.३०.१९ ॥
जैसा पहले कहा गया, वे गुप्तचर पुरुष बार-बार खोजें। ये और दूसरे बहुत से लोग देशों और नगरों में भी (खोजें)।
4.30.20
न हि तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिर्वोपलभ्यते ।
अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं वोर्मिमतो गताः ॥ ४.३०.२० ॥
न तो उनका मार्ग, न निवास, न ही कोई समाचार मिलता है। या तो वे पूर्णतः छिपे हैं, या लहरों वाले (समुद्र) के उस पार चले गए हैं।
4.30.21
व्यालैर्वाऽपि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः ।
द्वीपं वा परमं प्राप्ता गिरिदुर्गवनेष्वपि ॥ ४.३०.२१ ॥
या तो वे शूरता के अभिमानी महान वन में हिंसक पशुओं द्वारा खा लिए गए हैं, या दूर किसी द्वीप पर पहुँच गए हैं, या पर्वतीय दुर्गम वनों में (छिप गए हैं)।
4.30.22
हीनदर्पा निराशास्ते भक्षिता वाऽपि राक्षसैः ।
अथवा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥ ४.३०.२२ ॥
अभिमान से रहित, निराश वे राक्षसों द्वारा खा लिए गए होंगे, या किसी विषम स्थान पर पहुँचकर अनन्त वर्षों के लिए नष्ट हो गए होंगे।
4.30.23
तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वाऽऽत्मानं नियम्य च ।
कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ॥ ४.३०.२३ ॥
इसलिए, मन को अविचलित रखकर और अपने आप को संयमित करके, हे नराधिप, जो कार्य आप उचित समझें उसे महान उत्साह से करें।