マハーバーラタ · 章 4.35
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.35.1
तमसाऽभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत ।
व्यतिष्ठन्त मुहूर्तं ते व्यूढानीकाः प्रहारिणम् ॥ ४.३५.१ ॥
バラタよ、世界が闇と塵に覆われたとき、陣形を整えた軍勢は一瞬立ち止まり、打とうとする戦士たちは構えた。
4.35.2
ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठन्निशाकरः ।
कुर्वाणो विमलां रात्रिं दर्शयन्क्षत्रियान्रणे ॥ ४.३५.२ ॥
そのとき月が昇り、闇を払い、夜を澄ませ、戦場の王族の戦士たちを照らし出した。
4.35.3
ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत ।
घोररूपं तदा तेषामवेक्ष्य तु परस्परम् ॥ ४.३५.३ ॥
やがて光が差すと戦いは再び始まり、彼らは互いの恐ろしい姿を見た。
4.35.4
तथैव तेषां तुमुलानि तानि क्रुद्धानि चान्योन्यमभिद्रवन्ति ।
गदासिपट्टैश्च परश्वथैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुधौतधारैः ॥ ४.३५.४ ॥
同様に、怒り狂い喧騒に満ちた彼らの軍勢は、棍棒、剣、大刀、斧、鋭い穂先と磨かれた刃の槍を手に、互いに襲いかかった。
4.35.5
बलं तु मात्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा ।
प्रमथ्य जित्वा च निपीड्य मत्स्यान्विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ॥ ४.३५.५ ॥
しかしトリガルタの主スシャルマン王は自軍をもって摩茶王の全軍を打ち砕き、征服して苦しめ、猛き王ヴィラータへと突撃した。
4.35.6
मत्ताविव वृषौ तौ तु गजाविव मदोद्धतौ ।
सिंहाविव गजग्राहौ शक्रवृत्राविवोद्धतौ ॥ ४.३५.६ ॥
その二人は狂った雄牛のように、発情して猛る象のように、象を捕らえる二頭の獅子のように、インドラとヴリトラのように猛々しかった。
4.35.7
उभौ तुल्यबलोत्साहावुभौ तुल्यपराक्रमौ ।
उभौ तुल्यास्रविक्षेपावुभौ युद्धविशारदौ ॥ ४.३५.७ ॥
二人とも力と気概が等しく、勇猛さも等しく、武器を放つ技も等しく、ともに戦いに熟達していた。
4.35.8
तौ निहत्य पृथग्धुर्यानुभयोः पार्ष्णिसारथी ।
आस्तां तुल्यधनुर्ग्राहौ कृष्णकंसाविवोद्धतौ ॥ ४.३५.८ ॥
二人はそれぞれ相手の前の馬と後ろの御者を別々に討ち取った。二人は等しく弓を執る者で、クリシュナとカンサのように猛々しかった。
4.35.9
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा सुवर्मणा ।
अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ॥ ४.३५.९ ॥
そのとき、トリガルタの王スシャルマンは弟のスヴァルマンとともに戦車の群れを率いて、四方からマツヤの王に襲いかかった。
4.35.10
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ ।
गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां जवात् ॥ ४.३५.१० ॥
そのとき、クシャトリヤの中の雄牛たる二人の兄弟は、戦車から飛び降り、棍棒を手にして激怒し、速やかに突進した。
4.35.11
सुशर्मा परवीरघ्नो बलवान्वीर्यवान्गदी ।
विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमथाग्रहीत् ॥ ४.३५.११ ॥
敵の英雄を倒す者、力強く勇猛で、棍棒を持つスシャルマンは、戦車を失ったマツヤの王を生け捕りにした。
4.35.12
तमुन्मथ्य सुशर्मा तु युवतीमिव कामुकः ।
स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ भीमविक्रमः ॥ ४.३५.१२ ॥
恋人が若い女性を抱き上げるように、恐るべき武勇のスシャルマンは彼を捕らえて持ち上げ、自分の戦車に乗せて去っていった。
4.35.13
तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे ।
बलं सर्वं विभग्नं तन्निरुत्साहं निराशकम् ॥ ४.३५.१३ ॥
はるかに強いヴィラータが戦車を失って捕らえられると、その全軍は崩れ、気力も望みも失った。
4.35.14
प्राद्रवन्त भयान्मात्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता रणे ।
विदिक्षुः दिक्षु सर्वासु पलायन्ति च यान्ति च ॥ ४.३५.१४ ॥
戦いでトリガルタ族に攻め立てられたマッツヤ族は恐怖から逃げ出し、四方八方に散って逃げ続けた。
4.35.15
तेषु विद्रांव्यमाणेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भिमसेनमरिन्दमम् ॥ ४.३५.१५ ॥
彼らが追い散らされている時、クンティーの子で正しい心の持ち主のユディシュティラは、敵を制圧するビーマセーナに語りかけた。
4.35.16
मात्स्यराजस्त्रिगर्तेन परामृष्टः सुशर्मणा ।
तं मोक्षय महाबाही मा गमद्द्विषतां वशम् ॥ ४.३५.१६ ॥
マッツヤ王はトリガルタのスシャルマンに捕らえられた。おお、大腕の者よ、彼を救え。敵の手中に落ちさせてはならない。
4.35.17
भीमसेनः महाबाहो गृहीतं तु सुशर्मणा ।
त्रायस्व मोचय क्षिप्रमस्मत्प्रीतिकरं नृपम् ॥ ४.३५.१७ ॥
おおビーマセーナよ、大腕の者よ！我らにとって愛しい王がスシャルマンに捕らえられた。速やかに守り、解放せよ。
4.35.18
उषिताः स्म सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः ।
भीमसेन त्वया कार्या तस्य वातस्य निष्कृतिः ॥ ४.३५.१८ ॥
私たちは皆ここで幸せに暮らし、あらゆる願いをかなえられて手厚くもてなされた。ビーマセーナよ、その恩に報いねばならない。
4.35.19
तं तथावादिनं तत्र भीमसेनो महाबलः ।
अभ्यभाषत दुर्धर्षो रणमध्ये युधिष्ठिरम् ॥ ४.३५.१९ ॥
そう語ったユディシュティラに、大力で打ち破りがたいビーマセーナは戦場の只中で語りかけた。
4.35.20
अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव ।
पश्येदं सुमहत्कर्म युध्यतो मम शत्रुभिः ॥ ४.३५.२० ॥
王よ、あなたの命により、私は彼を守ります。敵と戦う私のこの大いなる武勇をご覧ください。
4.35.21
स्वबाहुबलमाश्रित्य परेषामसमं रणे ।
एकान्तमाश्रितो राजंस्तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह ॥ ४.३५.२१ ॥
王よ、自らの腕の力に頼り、戦場で敵に並ぶ者なき者として、あなたは兄弟たちと共に一人離れて留まりなさい。
4.35.22
अयं वृक्षो महाशाखो गिरिमात्रो वनस्पतिः ।
अहमेनं समारुज्य पोथयिष्यामि शात्रवान् ॥ ४.३५.२२ ॥
大枝を持ち山ほどの高さの、森の王であるこの木に、私は登って敵を打ち砕こう。
4.35.23
तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् ।
अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ४.३५.२३ ॥
その木を狂象のように見つめる勇士の弟に、法王ユディシュティラは語った。
4.35.24
भीम मा साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः ॥ ४.३५.२४ ॥
ビーマよ、無謀なことはするな。この木はそのまま立たせておけ。
4.35.25
मा त्वां वृक्षेण कर्माणि कुर्वन्तमतिमानुषम् ।
जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत ॥ ४.३५.२५ ॥
バーラタよ、木を使って人間離れした行いをするおまえを、人々がこれはビーマだと見分けることのないように。
4.35.26
मा ग्रहीस्त्वमिमं वृक्षं सिंहनादं च मा नद ।
कर्मणा सिंहनादेन विज्ञास्यन्ति जना ध्रुवम् ॥ ४.३५.२६ ॥
この木をつかむな、獅子の咆哮もするな。行いと獅子の咆哮によって、人々は必ずやおまえを見抜くだろう。
4.35.27
इमं वृक्षं गृहीत्वा त्वं नेमां सेनामभिद्रव ।
वृक्षं च त्वां रुजन्तं वै विज्ञास्यति जनो ध्रुवं ॥ ४.३५.२७ ॥
この木を手にして、この軍勢に襲いかかってはならない。木で敵を打ち砕くおまえを見れば、人々は必ずやおまえを見抜くだろう。
4.35.28
अन्यदेवायुधं गृह्य प्रतिपद्यस्व मानुषम् ।
चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वथम् ॥ ४.३५.२८ ॥
別の武器を取り、人間の姿をとれ——弓か、槍か、剣か、戦斧か。
4.35.29
यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् ।
तदेवायुधमादाय मोचयाशु महीतिम् ॥ ४.३५.२९ ॥
ビーマよ、他人の目に留まらない人間の武器を取り、この軍勢の猛攻をすぐに食い止めよ。
4.35.30
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ ।
व्यायच्छतस्ते समरे मत्स्यराजं परीप्स्रतः ॥ ४.३५.३० ॥
おまえの双子の兄弟は大力の者となって、戦場でマツヤの王を守ろうと奮闘するおまえの車輪の守護者となるだろう。
4.35.31
भ्रातुर्वचनमादाय भीमो वृक्षं विसृज्य च ।
चापमादाय संप्राप्तो रथमास्थाय पाण्डवः ॥ ४.३५.३१ ॥
兄の言葉を聞き入れ、ビーマは木を放し、弓を取り、パーンダヴァは戦車に乗って到着した。
4.35.32
व्यमुञ्चच्छरवर्षाणि सतोय इव तोयदः ।
तं भीमो भीमकर्माणं शुशर्माणमथाऽऽद्रवत् ॥ ४.३५.३२ ॥
水を満たした雲のように彼は矢の雨を降らせた。そのときビーマは恐ろしい行いをするスシャルマンへと突進した。
4.35.33
विराटमभिवीक्ष्यैनं तिष्ठितिष्ठेति चावदत् ॥ ४.३५.३३ ॥
ヴィラータを見て、彼は言った。「止まれ、止まれ！」
4.35.34
सुशर्मा चिन्तयामास कालान्तकयमोपमम् ।
तिष्ठतिष्ठेति भाषन्तं पृष्ठतो रथपुङ्गवः ॥ ४.३५.३४ ॥
スシャルマンは思った。死と閻魔に似たこの最上の戦車兵が、後ろから「止まれ、止まれ」と叫んでいる。
4.35.35
पश्यतां सुमहत्कर्म महद्युद्धमुपस्थितम् ।
परावृत्तो धनुर्गृह्य सुशर्मा भ्रातृभिः सह ॥ ४.३५.३५ ॥
皆が見守る中、その大いなる行いと大戦が起こった。スシャルマンは弓を取り、兄弟たちとともに引き返した。
4.35.36
निमेषान्तरमात्रेण भीमसेनेन ते रथाः ।
रथानां च गजानां च वाजिनां च ससादिनां ॥ ४.३५.३६ ॥
瞬く間に、ビーマセーナによって、彼らの戦車、象、馬が騎乗者とともに……
4.35.37
सहस्रशतसंघाताः शूराणामुग्रधन्विनाम् ।
पातिता भीमसेनेन विराटस्य समीपतः ॥ ४.३५.३७ ॥
ヴィラータの近くで、ビーマセーナは勇猛な弓手の英雄たちを数百数千と群れなして打ち倒した。
4.35.38
पत्तयो निहतास्तेषां गदां गृह्य महात्मना ॥ ४.३५.३८ ॥
その偉大な者は棍棒を取り、彼らの歩兵を殺した。
4.35.39
तद्दृष्ट्वा तादृशं युद्धं सुशर्मा युद्धदुर्मदः ।
चिन्तयामास मनसा किं शेषं हि बलस्य मे ॥ ४.३५.३९ ॥
そのような戦いを見て、戦いの驕りに酔った須舎摩は心の中で思った。私の軍にはもう何が残っているのか。
4.35.40
अपरो दृश्यते सैन्ये पुरा मग्नो महाबले ।
आकर्णपूर्णेन तदा धनुषा प्रत्यदृश्यत ॥ ४.३५.४० ॥
ああ大力の者よ、軍中に以前沈んでいた別の者が見えた。そのとき耳まで引き絞った弓と共に、彼は再び姿を現した。
4.35.41
सुशर्मा सायकांस्तीक्ष्णान्क्षिपते च पुनःपुनः ॥ ४.३५.४१ ॥
須舎摩は鋭い矢を何度も放った。
4.35.42
ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन् ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः ॥ ४.३५.४२ ॥
そこで彼らは皆一斉に馬を駆り、神聖な武器を繰り出して、怒りに満ちてトリガルタに向かって進んだ。
4.35.43
तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवास्तां महाचमूम् ।
वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ॥ ४.३५.४३ ॥
彼らの戦車が退いたのを見て、パーンダヴァ兵たちはその大軍と戦った。ヴィラータの息子は激しく怒り、この上なく見事に戦った。
4.35.44
त्रिगर्ताः समभिक्रम्य अयुध्यन्त जयैषिणः ।
तान्भीमसेनः संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ॥ ४.३५.४४ ॥
勝利を求めるトリガルタの軍は一斉に攻め込んで戦った。武器を取る者の中で最も優れたビーマセーナは彼らに激怒した。ヴィラータの息子は激しく怒り、この上なく見事に戦った。
4.35.45
सहस्रं प्राहिणीद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ॥ ४.३५.४५ ॥
クンティーの息子のユディシュティラ王は千人を送り、ナクラもまた矢を携えた七百人を送った。
4.35.46
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् ।
युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः ॥ ४.३५.४६ ॥
勇猛なサハデーヴァはユディシュティラの命により三百の勇士とともに(敵を)打ち倒した。彼は人中の雄牛であった。
4.35.47
प्रविश्य महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलः ।
क्षोभयन्सर्वभूतानि सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ ४.३५.४७ ॥
大力のビーマは、トリガルタの大軍に突入し、獅子が小鹿を怯えさせるように、すべての生き物を震え上がらせた。
4.35.48
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महाबलः ।
अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यहनद्धृशम् ॥ ४.३५.४८ ॥
そこで大力のユディシュティラ王は急いで前進し、スシャルマンに襲いかかって矢で激しく打ちのめした。
4.35.49
सुशर्माऽपि सुसंक्रुद्धस्त्वराणो युधिष्ठिरम् ।
अविध्यद्दशभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ४.३५.४९ ॥
スシャルマンもまた激しく怒り、急いでユディシュティラに向かい、十本の矢で彼を、四本ずつの矢で四頭の馬を射た。
4.35.50
ततो राजन्क्षिप्रकारी कुन्तीऽपुत्रो वृकोदरः ।
समासाद्य सुशर्माणमश्वांस्तस्य न्यपातयत् ॥ ४.३५.५० ॥
そこで王よ、行動の速いクンティーの子ヴリコーダラ（ビーマ）はスシャルマンに近づき、その馬を倒した。
4.35.51
पृष्ठगोषौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः ।
अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपतयत् ॥ ४.३५.५१ ॥
さらに彼の後方を守る二人を最高の矢で射殺し、怒って御者を戦車の台から突き落とした。
4.35.52
चक्ररक्षस्तु शूरश्च शोणाश्वो नाम नामतः ।
स भयाद्विरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं व्याजहात्तदा ॥ ४.३५.५२ ॥
しかし車輪の守護者であった勇士ショーナーシュヴァは、戦車を失ったトライガルタ（スシャルマン）を見て、恐怖のあまりそのとき叫んだ。
4.35.53
ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः ।
गदामस्य परामृश्य तमेवाभ्यहनद्बली ॥ ४.३५.५३ ॥
そこでヴィラータは戦車から飛び降り、スシャルマンの棍棒を掴み、力強くまさにその彼を打った。
4.35.54
स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा ॥ ४.३५.५४ ॥
棍棒を手に動き回った、年老いてはいても若者のように。
4.35.55
भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य वीर्यवान् ।
उत्प्लुत्य गत्वा वेगेन तद्रथे विनिपत्य च।
सुशर्मणः शिरोऽगुह्णात्पुनराश्वास्य युध्यतः ॥ ४.३५.५५ ॥
ビーマに等しい恐ろしいビーマは戦車から飛び降り、勢いよく跳び上がって彼の戦車に落ちかかり、戦っていたスシャルマンが息を整えた後、その頭をつかんだ。
4.35.56
अग्राद्गिरेर्विनिक्षिप्य सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।
ऊर्ध्वमुत्प्लृत्य मार्जार आखोर्यद्वच्छिरो रुषा ॥ ४.३५.५६ ॥
獅子が山の頂から小さな鹿を投げ落とすように、また猫が跳び上がって怒りに任せて鼠の頭をつかむように。
4.35.57
समुद्यम्य तु रोषात्तं निष्पिपेष महीतले ।
यदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः ॥ ४.३५.५७ ॥
怒って彼を持ち上げ、地面に叩きつけた。そして、嘆き悲しもうとしていた彼の頭を、その大腕の者が打った。
4.35.58
तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना ।
स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः ॥ ४.३५.५८ ॥
ビーマは彼の膝を打ち、肘で彼を殴った。最上の打撃に苦しめられた王は気を失った。
4.35.59
तस्मिन्वीरे गृहीते तु त्रिगर्तानां महारथे ।
अभज्यत बलं सर्वं त्रिगर्तानां भयातुरम् ॥ ४.३५.५९ ॥
トリガルタの大戦車兵であるその英雄が捕らえられると、トリガルタの全軍は恐怖に襲われて崩れ、散り散りになった。
4.35.60
निवृत्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महारथाः ।
अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः ॥ ४.३५.६० ॥
そこでパーンドゥの大戦車兵の息子たちは、すべての牛を連れ戻し、スシャルマンを征服し、すべての財宝を奪って帰還した。
4.35.61
स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेवा यतव्रताः ।
विराटस्य महात्मानः परिक्लेशविनाशनाः।
स्थिताः समक्षं ते सर्वे त्वथ भीमोऽभ्यभाषत ॥ ४.३५.६१ ॥
自らの腕力に恵まれ、慎み深く、誓いを固く守り、ヴィラータの偉大な人々で苦しみを除く者たちは、皆その場に立っていた。そのときビーマが語った。
4.35.62
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति ।
किंनु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी ।
गले गृहीत्वा राजानमानीय विवशं वशम् ॥ ४.३५.६२ ॥
この悪行者は私の手で生きる値打ちはない。王はいつも慈悲深いのだから、私に何ができようか。喉を掴み、無力になった王を支配下に置いて──
4.35.63
तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः ।
रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ॥ ४.३५.६३ ॥
そこで身をよじるその男を縛り、プリターの子ヴリコーダラ（ビーマ）は、塵にまみれて意識を失った彼を戦車に乗せさせた。
4.35.64
अभ्येत्य रणमध्यस्थमभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् ।
दर्शयामास भीमस्तु सुशर्माणं नराधिपम् ॥ ४.३५.६४ ॥
戦いの真ん中に立つユディシュティラのもとに赴き、ビーマは人の主スシャルマンを彼に示した。
4.35.65
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रो भीममाहवशोभिनम् ।
तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतां वै नराधमः ॥ ४.३५.६५ ॥
人中の虎は、戦いに輝くビーマに語った。王はそれを見て笑い、「この下劣な者を放してやれ」と言った。
4.35.66
एवमुक्तोऽब्रवीद्भीमः सुशर्माणं महाबलम् ।
जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥ ४.३५.६६ ॥
そう言われて、ビーマは大力のスシャルマンに言った。「愚か者よ、生きたいのなら、私の言う理由を聞け。」
4.35.67
दासोस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ।
एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ॥ ४.३५.६७ ॥
集会と評議会で「私は奴隷です」と言わねばならない。そうすればお前に命を与えよう。これが戦いに勝った者の定めだ。
4.35.68
तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः ।
मुञ्चमुञ्चाधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥ ४.३५.६८ ॥
そこで長兄は優しい言葉で彼に言った。「放せ、放せ、この卑劣な振る舞いの者を。我々がお前の基準であるならば。」
4.35.69
दासभावं गतो ह्येष विराटस्य महीपतेः ।
अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः कदाचन ॥ ४.३५.६९ ॥
この者はすでに王ヴィラータの奴隷となっている。お前は奴隷ではない。行け、お前は放免された。二度とこのようなことをするな。
4.35.70
एवमुक्ते तु सव्रीडः सुशर्माऽसीदधोमुखः ।
स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य प्रतस्थिवान् ॥ ४.३५.७० ॥
このように言われると、スシャルマンは恥じ入り、顔を伏せて立っていた。解放された彼は王のもとへ行き、礼をして立ち去った。
4.35.71
विसृज्य तु सुशर्माणं पाण्डवास्ते हतद्विषः ।
स्वबाहुबलसंपन्ना हीनिषेवा यतव्रताः ।
संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ॥ ४.३५.७१ ॥
スシャルマンを解放した後、敵を討ち果たしたパーンダヴァたちは、自らの腕の力に恵まれ、卑しい奉仕に身を落とさず、誓いに堅固に、戦場の真ん中でその夜を幸せに過ごした。