महाभारत · अध्याय 4.35
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.35.1
तमसाऽभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत ।
व्यतिष्ठन्त मुहूर्तं ते व्यूढानीकाः प्रहारिणम् ॥ ४.३५.१ ॥
हे भारता! अंधाराने आणि धुळीने जग व्यापले असता, व्यूहरचना केलेले सैन्य क्षणभर प्रहार करणाऱ्यांसारखे थांबले.
4.35.2
ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठन्निशाकरः ।
कुर्वाणो विमलां रात्रिं दर्शयन्क्षत्रियान्रणे ॥ ४.३५.२ ॥
तेव्हा अंधार दूर करत चंद्र उगवला; रात्रीला निर्मल करून रणांगणात क्षत्रियांना दाखवला.
4.35.3
ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत ।
घोररूपं तदा तेषामवेक्ष्य तु परस्परम् ॥ ४.३५.३ ॥
नंतर प्रकाश मिळताच युद्ध पुन्हा सुरू झाले; तेव्हा त्यांनी एकमेकांचे भयंकर रूप पाहिले.
4.35.4
तथैव तेषां तुमुलानि तानि क्रुद्धानि चान्योन्यमभिद्रवन्ति ।
गदासिपट्टैश्च परश्वथैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुधौतधारैः ॥ ४.३५.४ ॥
त्याचप्रमाणे त्यांचे क्रुद्ध आणि गोंगाट करणारे सैन्य एकमेकांवर तुटून पडले — गदा, तलवार, पट्टिश, परशू आणि तीक्ष्ण टोके व चकाकत्या धारांचे भाले यांनी.
4.35.5
बलं तु मात्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा ।
प्रमथ्य जित्वा च निपीड्य मत्स्यान्विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ॥ ४.३५.५ ॥
पण त्रिगर्तांचा अधिपती राजा सुशर्मा याने आपल्या सैन्याने मत्स्यांचे सर्व सैन्य चिरडले, जिंकले, मत्स्यांना पीडा दिली आणि पराक्रमी विराटावर धावून गेला.
4.35.6
मत्ताविव वृषौ तौ तु गजाविव मदोद्धतौ ।
सिंहाविव गजग्राहौ शक्रवृत्राविवोद्धतौ ॥ ४.३५.६ ॥
ते दोघे जणू माजलेल्या दोन वृषभांसारखे, मदाने उन्मत्त झालेल्या दोन हत्तींसारखे, हत्तींना पकडणाऱ्या दोन सिंहांसारखे, आणि इंद्र व वृत्रासारखे उग्र होते.
4.35.7
उभौ तुल्यबलोत्साहावुभौ तुल्यपराक्रमौ ।
उभौ तुल्यास्रविक्षेपावुभौ युद्धविशारदौ ॥ ४.३५.७ ॥
दोघेही बल आणि उत्साहात समान होते, दोघेही पराक्रमात समान होते, दोघेही अस्त्रफेकीत समान होते, दोघेही युद्धात निपुण होते.
4.35.8
तौ निहत्य पृथग्धुर्यानुभयोः पार्ष्णिसारथी ।
आस्तां तुल्यधनुर्ग्राहौ कृष्णकंसाविवोद्धतौ ॥ ४.३५.८ ॥
त्या दोघांनी एकमेकांचे पुढचे घोडे वेगवेगळे मारले आणि दोघांचे मागचे सारथीही मारले; ते समान धनुर्धर होते, कृष्ण आणि कंसासारखे उग्र.
4.35.9
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा सुवर्मणा ।
अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ॥ ४.३५.९ ॥
नंतर त्रिगर्तराज सुशर्मा आपला भाऊ सुवर्मा याच्यासह रथांच्या समूहाने सर्व बाजूंनी मत्स्यराजावर धावून गेला.
4.35.10
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ ।
गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां जवात् ॥ ४.३५.१० ॥
नंतर क्षत्रियांतील श्रेष्ठ ते दोघे भाऊ आपल्या रथांवरून उडी मारून, हातात गदा घेऊन, अत्यंत संतापाने वेगाने धावून गेले.
4.35.11
सुशर्मा परवीरघ्नो बलवान्वीर्यवान्गदी ।
विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमथाग्रहीत् ॥ ४.३५.११ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणारा, बलवान, वीर्यवान आणि गदाधारी सुशर्मा, रथहीन झालेल्या मत्स्यराजाला जिवंत पकडता झाला.
4.35.12
तमुन्मथ्य सुशर्मा तु युवतीमिव कामुकः ।
स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ भीमविक्रमः ॥ ४.३५.१२ ॥
कामुक जसा तरुणीला उचलून नेतो, तसा भयंकर पराक्रमी सुशर्मा त्याला उचलून आपल्या रथात चढवून निघून गेला.
4.35.13
तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे ।
बलं सर्वं विभग्नं तन्निरुत्साहं निराशकम् ॥ ४.३५.१३ ॥
बलवान विराट रथहीन होऊन पकडला गेल्यावर त्याचे सर्व सैन्य विखुरले, उत्साह आणि आशा गमावून बसले.
4.35.14
प्राद्रवन्त भयान्मात्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता रणे ।
विदिक्षुः दिक्षु सर्वासु पलायन्ति च यान्ति च ॥ ४.३५.१४ ॥
युद्धात त्रिगर्तांनी पीडित केलेले मत्स्य भयाने पळाले; सर्व दिशांना विखुरून धावत राहिले.
4.35.15
तेषु विद्रांव्यमाणेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भिमसेनमरिन्दमम् ॥ ४.३५.१५ ॥
ते पळवून लावले जात असताना, धर्मात्मा कुंतीपुत्र युधिष्ठिर शत्रुदमन भीमसेनाशी बोलला.
4.35.16
मात्स्यराजस्त्रिगर्तेन परामृष्टः सुशर्मणा ।
तं मोक्षय महाबाही मा गमद्द्विषतां वशम् ॥ ४.३५.१६ ॥
मत्स्यराजाला त्रिगर्त सुशर्म्याने पकडले आहे. हे महाबाहो, त्याला सोडव; शत्रूंच्या ताब्यात जाऊ देऊ नकोस.
4.35.17
भीमसेनः महाबाहो गृहीतं तु सुशर्मणा ।
त्रायस्व मोचय क्षिप्रमस्मत्प्रीतिकरं नृपम् ॥ ४.३५.१७ ॥
हे भीमसेना, हे महाबाहो! सुशर्म्याने त्याला पकडले आहे. लवकर त्याचे रक्षण करून त्याला सोडव; तो राजा आमच्या प्रीतीचा आहे.
4.35.18
उषिताः स्म सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः ।
भीमसेन त्वया कार्या तस्य वातस्य निष्कृतिः ॥ ४.३५.१८ ॥
आम्ही सर्वजण येथे सुखाने राहिलो आणि सर्व इच्छांनी उत्तम सन्मानित झालो. भीमसेना, त्या ऋणाची परतफेड तुला करावी लागेल.
4.35.19
तं तथावादिनं तत्र भीमसेनो महाबलः ।
अभ्यभाषत दुर्धर्षो रणमध्ये युधिष्ठिरम् ॥ ४.३५.१९ ॥
तेथे असे बोलणाऱ्या युधिष्ठिराशी महाबली, दुर्धर्ष भीमसेनाने रणभूमीच्या मध्यातच संवाद साधला.
4.35.20
अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव ।
पश्येदं सुमहत्कर्म युध्यतो मम शत्रुभिः ॥ ४.३५.२० ॥
हे राजा, तुमच्या आज्ञेने मी याचे रक्षण करीन. शत्रूंशी युद्ध करताना माझे हे महान कर्म पाहा.
4.35.21
स्वबाहुबलमाश्रित्य परेषामसमं रणे ।
एकान्तमाश्रितो राजंस्तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह ॥ ४.३५.२१ ॥
हे राजा, स्वतःच्या बाहुबलावर विसंबून, रणांगणात शत्रूंना अतुल्य होऊन, तू भावांसह एकांती राहा.
4.35.22
अयं वृक्षो महाशाखो गिरिमात्रो वनस्पतिः ।
अहमेनं समारुज्य पोथयिष्यामि शात्रवान् ॥ ४.३५.२२ ॥
हा वृक्ष, मोठ्या फांद्या असलेला, पर्वताएवढा उंच वनस्पती. मी यावर चढून शत्रूंना चिरडून टाकीन.
4.35.23
तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् ।
अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ४.३५.२३ ॥
मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे त्या वृक्षाकडे पाहणाऱ्या त्या वीर भावाला धर्मराज युधिष्ठिर म्हणाला.
4.35.24
भीम मा साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः ॥ ४.३५.२४ ॥
भीमा, साहस करू नकोस. हा वृक्ष तसाच उभा राहू दे.
4.35.25
मा त्वां वृक्षेण कर्माणि कुर्वन्तमतिमानुषम् ।
जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत ॥ ४.३५.२५ ॥
हे भारता, वृक्षाने अतिमानुष कर्मे करणाऱ्या तुला 'हा भीम आहे' असे लोकांनी ओळखू नये.
4.35.26
मा ग्रहीस्त्वमिमं वृक्षं सिंहनादं च मा नद ।
कर्मणा सिंहनादेन विज्ञास्यन्ति जना ध्रुवम् ॥ ४.३५.२६ ॥
तू या वृक्षाला धरू नकोस आणि सिंहनादही करू नकोस; कर्मानेच आणि सिंहनादानेच लोक निश्चित ओळखतील.
4.35.27
इमं वृक्षं गृहीत्वा त्वं नेमां सेनामभिद्रव ।
वृक्षं च त्वां रुजन्तं वै विज्ञास्यति जनो ध्रुवं ॥ ४.३५.२७ ॥
हा वृक्ष घेऊन तू या सेनेवर धावून जाऊ नकोस; वृक्षाने तू शत्रूंना चिरडताना पाहून लोक निश्चित ओळखतील.
4.35.28
अन्यदेवायुधं गृह्य प्रतिपद्यस्व मानुषम् ।
चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वथम् ॥ ४.३५.२८ ॥
दुसरे कोणतेतरी शस्त्र घेऊन मानवी रूप धारण कर — धनुष्य, किंवा शक्ती, किंवा तलवार, किंवा परशू.
4.35.29
यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् ।
तदेवायुधमादाय मोचयाशु महीतिम् ॥ ४.३५.२९ ॥
हे भीमा, इतरांना न दिसणारे जे मानवी शस्त्र असेल, तेच घेऊन या सेनेचा हल्ला त्वरित थांबव.
4.35.30
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ ।
व्यायच्छतस्ते समरे मत्स्यराजं परीप्स्रतः ॥ ४.३५.३० ॥
तुझे यमळ बंधू महाबली होऊन तुझे चक्ररक्षक होतील, जेव्हा तू युद्धात मत्स्यराजाचे रक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करशील.
4.35.31
भ्रातुर्वचनमादाय भीमो वृक्षं विसृज्य च ।
चापमादाय संप्राप्तो रथमास्थाय पाण्डवः ॥ ४.३५.३१ ॥
भावाचे वचन मानून भीमाने वृक्ष सोडला आणि धनुष्य घेऊन रथावर आरूढ होऊन पाण्डव आला.
4.35.32
व्यमुञ्चच्छरवर्षाणि सतोय इव तोयदः ।
तं भीमो भीमकर्माणं शुशर्माणमथाऽऽद्रवत् ॥ ४.३५.३२ ॥
पाण्याने भरलेल्या मेघाप्रमाणे त्याने बाणांचा वर्षाव केला; तेव्हा भीम भयंकर कर्म करणाऱ्या सुशर्म्याकडे धावला.
4.35.33
विराटमभिवीक्ष्यैनं तिष्ठितिष्ठेति चावदत् ॥ ४.३५.३३ ॥
विराटाला पाहून तो म्हणाला, 'थांब, थांब!'
4.35.34
सुशर्मा चिन्तयामास कालान्तकयमोपमम् ।
तिष्ठतिष्ठेति भाषन्तं पृष्ठतो रथपुङ्गवः ॥ ४.३५.३४ ॥
सुशर्म्याने विचार केला—काळ आणि यमासारखा, मागून 'थांब, थांब' म्हणत येणारा हा श्रेष्ठ रथी.
4.35.35
पश्यतां सुमहत्कर्म महद्युद्धमुपस्थितम् ।
परावृत्तो धनुर्गृह्य सुशर्मा भ्रातृभिः सह ॥ ४.३५.३५ ॥
सर्वजण पाहत असताना ते महत्कर्म आणि महायुद्ध उपस्थित झाले; सुशर्मा धनुष्य घेऊन भावांसह मागे वळला.
4.35.36
निमेषान्तरमात्रेण भीमसेनेन ते रथाः ।
रथानां च गजानां च वाजिनां च ससादिनां ॥ ४.३५.३६ ॥
डोळ्याच्या पापणीच्या उघडझापीत भीमसेनाने त्यांचे रथ, हत्ती आणि घोडे—स्वारांसह—...
4.35.37
सहस्रशतसंघाताः शूराणामुग्रधन्विनाम् ।
पातिता भीमसेनेन विराटस्य समीपतः ॥ ४.३५.३७ ॥
विराटाजवळ भीमसेनाने उग्र धनुर्धर शूरांना शेकडो-हजारांच्या समूहांत पाडले.
4.35.38
पत्तयो निहतास्तेषां गदां गृह्य महात्मना ॥ ४.३५.३८ ॥
महात्म्याने गदा हाती घेऊन त्यांचे पायदळ सैनिक ठार केले.
4.35.39
तद्दृष्ट्वा तादृशं युद्धं सुशर्मा युद्धदुर्मदः ।
चिन्तयामास मनसा किं शेषं हि बलस्य मे ॥ ४.३५.३९ ॥
असे युद्ध पाहून युद्धमदाने उन्मत्त सुशर्मा मनात विचार करू लागला, माझ्या सैन्यात आता काय उरले आहे?
4.35.40
अपरो दृश्यते सैन्ये पुरा मग्नो महाबले ।
आकर्णपूर्णेन तदा धनुषा प्रत्यदृश्यत ॥ ४.३५.४० ॥
हे महाबलवान, सैन्यात आधी बुडालेला दुसरा एक दिसला; तेव्हा कानापर्यंत ओढलेल्या धनुष्यासह तो पुन्हा दिसला.
4.35.41
सुशर्मा सायकांस्तीक्ष्णान्क्षिपते च पुनःपुनः ॥ ४.३५.४१ ॥
सुशर्मा तीक्ष्ण बाण वारंवार सोडत होता.
4.35.42
ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन् ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः ॥ ४.३५.४२ ॥
तेव्हा ते सर्वजण घोड्यांना हाकू लागले; दिव्य अस्त्र प्रकट करत, संतापाने त्रिगर्तांवर चालून गेले.
4.35.43
तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवास्तां महाचमूम् ।
वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ॥ ४.३५.४३ ॥
त्यांचे रथ परतलेले पाहून पांडव त्या महासेनेशी लढले. विराटपुत्र अत्यंत क्रुद्ध होऊन अत्यंत अद्भुत लढला.
4.35.44
त्रिगर्ताः समभिक्रम्य अयुध्यन्त जयैषिणः ।
तान्भीमसेनः संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ॥ ४.३५.४४ ॥
विजयाची इच्छा धरणारे त्रिगर्त एकत्र हल्ला करून लढले. सर्व शस्त्रधार्‍यांत श्रेष्ठ भीमसेन त्यांच्यावर अत्यंत क्रुद्ध झाला. विराटपुत्र अत्यंत क्रुद्ध होऊन अत्यंत अद्भुत लढला.
4.35.45
सहस्रं प्राहिणीद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ॥ ४.३५.४५ ॥
कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराने एक हजार योद्धे पाठवले. नकुलानेही सात शे योद्धे बाणांसह पाठवले.
4.35.46
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् ।
युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः ॥ ४.३५.४६ ॥
युधिष्ठिराच्या आज्ञेने प्रतापी सहदेवाने तीनशे शूरांसह (शत्रूंचा) संहार केला. तो पुरुषश्रेष्ठ होता.
4.35.47
प्रविश्य महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलः ।
क्षोभयन्सर्वभूतानि सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ ४.३५.४७ ॥
महाबलवान (भीम) त्रिगर्तांच्या विशाल सेनेत प्रवेश करून, सिंह लहान हरणांना जसा भयभीत करतो तसे सर्व प्राण्यांना क्षोभवू लागला.
4.35.48
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महाबलः ।
अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यहनद्धृशम् ॥ ४.३५.४८ ॥
मग महाबलवान राजा युधिष्ठिर त्वरेने पुढे जाऊन सुशर्म्यावर चाल करून बाणांनी त्याला अत्यंत घायाळ केले.
4.35.49
सुशर्माऽपि सुसंक्रुद्धस्त्वराणो युधिष्ठिरम् ।
अविध्यद्दशभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ४.३५.४९ ॥
सुशर्माही अत्यंत क्रुद्ध होऊन वेगाने युधिष्ठिराकडे धावला; दहा बाणांनी त्याला आणि चार बाणांनी चार घोड्यांना विद्ध केले.
4.35.50
ततो राजन्क्षिप्रकारी कुन्तीऽपुत्रो वृकोदरः ।
समासाद्य सुशर्माणमश्वांस्तस्य न्यपातयत् ॥ ४.३५.५० ॥
तेव्हा, हे राजा, क्षिप्रकारी कुंतीपुत्र वृकोदर (भीम) सुशर्म्याजवळ पोहोचला आणि त्याचे घोडे पाडले.
4.35.51
पृष्ठगोषौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः ।
अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपतयत् ॥ ४.३५.५१ ॥
नंतर त्याच्या मागील दोन रक्षकांना उत्तम बाणांनी ठार करून, क्रुद्ध होऊन त्याने त्याच्या सारथ्याला रथाच्या बैठकीवरून खाली पाडले.
4.35.52
चक्ररक्षस्तु शूरश्च शोणाश्वो नाम नामतः ।
स भयाद्विरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं व्याजहात्तदा ॥ ४.३५.५२ ॥
परंतु चक्ररक्षक शोणाश्व नावाचा शूर योद्धा रथहीन त्रैगर्ताला (सुशर्म्याला) पाहून भयाने तेव्हा ओरडला.
4.35.53
ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः ।
गदामस्य परामृश्य तमेवाभ्यहनद्बली ॥ ४.३५.५३ ॥
तेव्हा विराट रथावरून उडी मारून सुशर्म्याची गदा धरून बलवानपणे त्यालाच प्रहार करू लागला.
4.35.54
स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा ॥ ४.३५.५४ ॥
तो हातात गदा घेऊन फिरला, वृद्ध असूनही तरुणासारखा.
4.35.55
भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य वीर्यवान् ।
उत्प्लुत्य गत्वा वेगेन तद्रथे विनिपत्य च।
सुशर्मणः शिरोऽगुह्णात्पुनराश्वास्य युध्यतः ॥ ४.३५.५५ ॥
भीमासारखा भयंकर पराक्रमी भीम आपल्या रथातून उडी मारून वेगाने जाऊन त्याच्या रथावर कोसळला आणि पुन्हा श्वास घेतलेल्या लढणाऱ्या सुशर्म्याचे मस्तक पकडले.
4.35.56
अग्राद्गिरेर्विनिक्षिप्य सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।
ऊर्ध्वमुत्प्लृत्य मार्जार आखोर्यद्वच्छिरो रुषा ॥ ४.३५.५६ ॥
सिंह डोंगराच्या शिखरावरून लहान हरणाला फेकतो, किंवा मांजर वर उडी मारून रागाने उंदराचे डोके धरते.
4.35.57
समुद्यम्य तु रोषात्तं निष्पिपेष महीतले ।
यदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः ॥ ४.३५.५७ ॥
रागाने त्याला उचलून जमिनीवर चेपले; आणि विलाप करणाऱ्या त्याच्या मस्तकावर त्या महाबाहूने प्रहार केला.
4.35.58
तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना ।
स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः ॥ ४.३५.५८ ॥
भीमाने त्याच्या गुडघ्यावर प्रहार केला आणि कोपराने त्याला मारले; उत्तम प्रहारांनी पीडित झालेला तो राजा मूर्च्छित झाला.
4.35.59
तस्मिन्वीरे गृहीते तु त्रिगर्तानां महारथे ।
अभज्यत बलं सर्वं त्रिगर्तानां भयातुरम् ॥ ४.३५.५९ ॥
त्रिगर्तांचा तो महारथी वीर पकडला गेल्यावर, त्रिगर्तांचे सारे सैन्य भयाने व्याकुळ होऊन पळून गेले.
4.35.60
निवृत्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महारथाः ।
अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः ॥ ४.३५.६० ॥
मग पांडुपुत्र महारथी सर्व गायी परत वळवून, सुशर्म्याला जिंकून आणि सर्व धन घेऊन परतले.
4.35.61
स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेवा यतव्रताः ।
विराटस्य महात्मानः परिक्लेशविनाशनाः।
स्थिताः समक्षं ते सर्वे त्वथ भीमोऽभ्यभाषत ॥ ४.३५.६१ ॥
स्वतःच्या बाहुबलाने संपन्न, लज्जाशील, व्रतनिष्ठ, विराटाचे महात्मे, दुःखनाशक ते सर्वजण समोर उभे राहिले; तेव्हा भीम बोलला.
4.35.62
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति ।
किंनु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी ।
गले गृहीत्वा राजानमानीय विवशं वशम् ॥ ४.३५.६२ ॥
हा पापाचारी माझ्यापासून जगण्यास पात्र नाही. राजा सतत दयाळू आहे, तर मी काय करू शकतो? गळा धरून, असहाय्य झालेल्या राजाला ताब्यात आणून —
4.35.63
तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः ।
रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ॥ ४.३५.६३ ॥
तेव्हा तळमळणाऱ्या त्याला बांधून, पृथेचा पुत्र वृकोदर (भीम) धुळीने माखलेल्या, बेशुद्ध अवस्थेतील त्याला रथावर चढवले.
4.35.64
अभ्येत्य रणमध्यस्थमभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् ।
दर्शयामास भीमस्तु सुशर्माणं नराधिपम् ॥ ४.३५.६४ ॥
रणांगणाच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या युधिष्ठिराजवळ जाऊन भीमाने नराधिप सुशर्म्याला दाखवले.
4.35.65
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रो भीममाहवशोभिनम् ।
तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतां वै नराधमः ॥ ४.३५.६५ ॥
पुरुषव्याघ्र (युधिष्ठिर) युद्धशोभित भीमाला म्हणाला. राजाने त्याला पाहून हसत म्हटले, "या नीच माणसाला सोडून दे."
4.35.66
एवमुक्तोऽब्रवीद्भीमः सुशर्माणं महाबलम् ।
जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥ ४.३५.६६ ॥
असे सांगितल्यावर भीम महाबली सुशर्म्याला म्हणाला — "हे मूर्खा, जर तुला जगायचे असेल, तर मी सांगतो ते कारण ऐक."
4.35.67
दासोस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ।
एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ॥ ४.३५.६७ ॥
'मी दास आहे' हे तुला सभांमध्ये व परिषदांमध्ये म्हणावे लागेल. अशा प्रकारे मी तुला जीवन देईन; हाच युद्धजेत्याचा नियम आहे.
4.35.68
तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः ।
मुञ्चमुञ्चाधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥ ४.३५.६८ ॥
तेव्हा ज्येष्ठ बंधू त्याला प्रेमाने म्हणाला: 'सोड, सोड या अधमाचाऱ्याला, जर आम्ही तुझे प्रमाण आहोत.'
4.35.69
दासभावं गतो ह्येष विराटस्य महीपतेः ।
अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः कदाचन ॥ ४.३५.६९ ॥
हा तर राजा विराटाचा दास झाला आहे. तू दास नाहीस, जा, तू मुक्त आहेस; असे कधीही करू नकोस.
4.35.70
एवमुक्ते तु सव्रीडः सुशर्माऽसीदधोमुखः ।
स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य प्रतस्थिवान् ॥ ४.३५.७० ॥
असे सांगितल्यावर सुशर्मा लज्जित होऊन खाली मान घालून उभा राहिला. मुक्त होऊन तो राजाजवळ जाऊन नमस्कार करून निघून गेला.
4.35.71
विसृज्य तु सुशर्माणं पाण्डवास्ते हतद्विषः ।
स्वबाहुबलसंपन्ना हीनिषेवा यतव्रताः ।
संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ॥ ४.३५.७१ ॥
सुशर्म्याला सोडून दिल्यानंतर शत्रूंना ठार मारलेले पांडव, स्वबाहुबलाने संपन्न, नीच सेवेपासून दूर, व्रतांत दृढ, रणभूमीच्या मध्यभागी त्या रात्री सुखाने राहिले.