महाभारत · अध्याय 4.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.61.1
एतस्मिन्नन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः ।
आजगाम महाबाहुः कृपः शस्त्रभृतांवरः ।
अर्जुनं प्रतियोद्धुं वै युद्धकामो महारथः। ॥ ४.६१.१ ॥
याच वेळी महापराक्रमी, महाबाहू, शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असा कृप अर्जुनाशी युद्ध करण्याच्या इच्छेने तेथे आला, तो महारथी.
4.61.2
अथं द्रौणे रथं त्यक्त्वा कृपस्य रथमुत्तमम् ।
आजगामार्जुनस्तूर्णं सूर्यवैश्वानरप्रभम् ॥ ४.६१.२ ॥
मग द्रोणपुत्राचा रथ सोडून सूर्य व अग्नीसारखे तेज असलेल्या कृपाच्या उत्तम रथाकडे अर्जुन त्वरेने आला.
4.61.3
तौ वीर सूर्यसंकाशौ योत्स्यमानौ महारथौ ।
वाषिकाविव जीमूतौ व्यरोचेतां व्यवस्थितौ ॥ ४.६१.३ ॥
सूर्यासारखे तेजस्वी ते दोन वीर, युद्धास सिद्ध झालेले महारथी, वर्षाव करणाऱ्या दोन मेघांप्रमाणे उभे राहून शोभू लागले.
4.61.4
श्रगृह्य गाण्डिवं लोके विश्रुतं पुनरर्जुनः ।
अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठो विनिघ्नञ्शरमालया ॥ ४.६१.४ ॥
जगप्रसिद्ध गाण्डीव धनुष्य पुन्हा हाती घेऊन भरतश्रेष्ठ अर्जुन बाणांची रांग सोडत पुढे सरसावला.
4.61.5
कृपश्च धनुरादाय तथैवार्जुनमभ्यगाम् ॥ ४.६१.५ ॥
कृपानेही धनुष्य घेऊन तसेच अर्जुनाकडे कूच केले.
4.61.6
प्रगृह्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान् ।
कृपः पार्थाय चिक्षेप शंतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४.६१.६ ॥
बलवान धनुष्य घेऊन कृपाने पार्थावर रक्त पिणारे लोखंडी बाण शेकडो आणि मग हजारो सोडले.
4.61.7
जीमूत इव धर्मान्ते शरवर्पं विमुञ्चति ।
नन्दयन्सुहृदः सर्वान्प्रत्ययुध्यत फल्गुनम् ॥ ४.६१.७ ॥
पावसाळ्याच्या शेवटी मेघ जसा बाणवर्षाव करतो, तसे सर्व मित्रांना आनंदित करत त्याने फाल्गुनाशी (अर्जुनाशी) युद्ध केले.
4.61.8
विकृष्य बलवच्चापं पाण्डवोऽमितविक्रमः ।
चचार समरे पार्थश्चित्रमार्गान्विदर्शयन् ॥ ४.६१.८ ॥
अमित पराक्रमी पांडुपुत्र पार्थ (अर्जुन) याने बलवान धनुष्य ओढून, युद्धात विचित्र मार्ग दाखवत संचार केला.
4.61.9
सर्वाश्चैव दिशो बाणैः प्रदिशश्च महाबलः ।
एकच्छायमिवाकाशं सर्वतः कृतवान्प्रभुः ॥ ४.६१.९ ॥
त्या महाबलवान प्रभूने बाणांनी सर्व दिशा व उपदिशा भरून टाकल्या; आकाश सर्वत्र एकाच छायेने व्यापल्यासारखे झाले.
4.61.10
प्राच्छादयदमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम् ।
उद्गतः समरे मेघो धाराभिरिव पर्वतम् ॥ ४.६१.१० ॥
अमित आत्मा असलेल्या पार्थाने (अर्जुनाने) शेकडो बाणांनी कृपाला झाकले; युद्धात उठलेल्या मेघाने धारांनी पर्वत झाकावा तसे.
4.61.11
स शरैरर्पितः ऋद्धः शितैरग्निशिखोपमैः ।
कृपो बभूव समरे विधूमोऽग्निरिव ज्वलंम् ॥ ४.६१.११ ॥
अग्निज्वाळांसारख्या त्या तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध झालेला कृप युद्धात संतापला आणि धूररहित अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित झाला.
4.61.12
ततः शरसहस्रेण पार्थमप्रतिमौजसम् ।
अर्दयित्वा महाबाहुर्ननाद समरे कृपः ॥ ४.६१.१२ ॥
तेव्हा महाबाहू कृपाने अप्रतिम तेजस्वी पार्थाला (अर्जुनाला) हजारो बाणांनी पीडित करून युद्धात गर्जना केली.
4.61.13
ततः कनकपुङ्खेन शरेण नतपर्वणा ।
बिभेद समरे पार्थः कृपस्य ध्वजमुत्तमम् ॥ ४.६१.१३ ॥
तेव्हा सोन्याच्या पंखांच्या, वाकलेल्या पेरांच्या बाणाने पार्थाने युद्धात कृपाचा उत्तम ध्वज भेदला.
4.61.14
ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसन्निभान् ।
जग्राह समरे पार्थो भूयो बहुशिलीमुखान् ॥ ४.६१.१४ ॥
मग महातेजस्वी पार्थाने युद्धात सूर्यासारखे तेजस्वी नाराच आणि अनेक शिलीमुख बाण पुन्हा घेतले.
4.61.15
तैस्तदातीं महाबाहुः कृपस्य रथरक्षिणः ।
जघान क्षत्रियश्रेष्ठो युध्यमानान्महारथान् ॥ ४.६१.१५ ॥
तेव्हा महाबाहू, क्षत्रियश्रेष्ठ त्या बाणांनी कृपाच्या रथरक्षकांना आणि लढणाऱ्या महारथींना ठार केले.
4.61.16
चन्द्रकेतुः सुकेतुश्च चित्राश्वो मणिमांस्तद ।
मुञ्जमौलिश्च विक्रान्तो हेमवर्णो भयावहः ॥ ४.६१.१६ ॥
चंद्रकेतू, सुकेतू, चित्राश्व, मणिमान्, पराक्रमी मुंजमौली आणि भय देणारा सुवर्णवर्ण,
4.61.17
सुरथोऽतिरथश्चैव सुपेणोऽरिष्ट एव च ।
नृकेतुश्च सहानीकास्ते निषेदुर्गतासवः ॥ ४.६१.१७ ॥
सुरथ, अतिरथ, सुपेण, अरिष्ट आणि नृकेतू—ते आपल्या सेनांसह प्राणहीन होऊन पडले.
4.61.18
तान्निहत्य ततः पार्थो निमेपादिव भारत ।
पुनरन्यान्समाधत्त त्रयोदश शिलीमुखान् ॥ ४.६१.१८ ॥
त्यांना ठार करून, हे भारता, पार्थाने निमिषार्धात पुन्हा तेरा शिलीमुख बाण धनुष्यावर चढवले.
4.61.19
अथास्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
षष्ठेन तु शिरः सङ्ख्ये कृपस्य रथसारथेः ॥ ४.६१.१९ ॥
नंतर त्याचा जू एका बाणाने, चार घोडे चार बाणांनी आणि सहाव्या बाणाने युद्धात कृपाच्या सारथ्याचे मस्तक छेदले.
4.61.20
त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः ।
द्वादशेन तु भल्लेन कृपस्य सशरं धनुः ॥ ४.६१.२० ॥
बलवान व महाबली त्याने तीन बाणांनी त्रिवेणू दांडा, दोन बाणांनी आस आणि बारावा भल्ल बाण वापरून कृपाचे बाणासह धनुष्य तोडले.
4.61.21
छित्त्वा वज्रनिकाशेन फल्गुनः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ४.६१.२१ ॥
वज्रासारख्या बाणाने तोडून फाल्गुन जणू हसत इंद्रासमान त्याने तेराव्या बाणाने कृपाच्या छातीत प्रहार केला.
4.61.22
स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
अथ शक्तिं परामृश्य सूर्यवैश्वानरप्रभाम् ।
चिक्षेप सहसा क्रुद्धः पार्थायाद्भुतकर्मणे ॥ ४.६१.२२ ॥
धनुष्य तुटलेला, रथहीन, घोडे व सारथी मारले गेलेला तो मग सूर्य-वैश्वानरासारख्या तेजस्वी शक्तीला घेऊन क्रुद्ध होऊन अद्भुतकर्मा पार्थावर अचानक फेकता झाला.
4.61.23
तामर्जुनस्तथारूपां शक्तिं हेमपरिष्कृताम् ।
रुरोध सायकैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रमुखैश्च ताम् ॥ ४.६१.२३ ॥
सोन्याने सजवलेल्या त्या शक्तीला अर्जुनाने तीक्ष्ण अर्धचंद्रमुख बाणांनी रोखले.
4.61.24
आपतन्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः ।
सापतद्दशधा भूमौ पार्थेन निहता शरैः ॥ ४.६१.२४ ॥
महाउल्केसारखी पडणारी ती दहा बाणांनी त्याने तोडली; पार्थाच्या बाणांनी हत झालेली ती दहा तुकड्यांत भूमीवर पडली.
4.61.25
शक्त्यां तु विनिकृत्तायां विरथः शरपीडितः ।
गदापाणिरवप्लुत्य रथात्तूर्णममित्रहा।
गदां चिक्षेप सहसा पार्थायामिततेजसे ॥ ४.६१.२५ ॥
शक्ती तुटल्यावर, रथहीन आणि बाणांनी पीडित झालेल्या त्या शत्रुघातकाने रथावरून त्वरेने उडी मारून, हातात गदा घेऊन अमिततेजस्वी पार्थावर अचानक गदा फेकली.
4.61.26
सा च मुक्ता गदा गुर्वी रूपेणास्य परिष्कृता ।
अर्जुनस्य शरैर्नुन्ना प्रतिमार्गं जगाम सा ॥ ४.६१.२६ ॥
ती जड गदा, जी त्याच्या रूपाने सजलेली होती, सोडल्यावर अर्जुनाच्या बाणांनी आदळून आपल्याच मार्गाने परत गेली.
4.61.27
अथ खङ्गं समुद्धृत्य शतचन्द्रं च भानुमत् ।
इयेष पाण्डवं हन्तुं कृपो लघुपराक्रमः ॥ ४.६१.२७ ॥
मग अल्प पराक्रमी कृपाने तलवार आणि तेजस्वी शतचंद्र ढाल उपसून पांडवाला मारण्याची इच्छा केली.
4.61.28
स शरद्वत्सुतस्तूर्णं महाचार्यः सुशिक्षितः ।
खेचरेव चचारकैः क्रमाच्चर्मासिधृग्भुवि ॥ ४.६१.२८ ॥
शरद्वानाचा तो पुत्र, महान आचार्य आणि सुशिक्षित, आकाशात संचार करणाऱ्यांप्रमाणे वेगाने, ढाल व तलवार धारण करून भूमीवर क्रमाक्रमाने संचार करू लागला.
4.61.29
ततः क्षुरप्रैः कौन्तेयो दशभिः खङ्गचर्मणी ।
निमेषादिव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ४.६१.२९ ॥
मग कौंतेयाने दहा क्षुरप्र बाणांनी तलवार आणि ढाल क्षणार्धात तोडल्यासारखी तोडली; ते अद्भुत वाटले.
4.61.30
विषण्णवदमस्तत्र विनाशात्खङ्गचर्मणोः ।
दन्तैर्दन्तच्छदान्दष्ट्वा चुकोप हृदि दीर्घवत् ॥ ४.६१.३० ॥
तेथे तलवार आणि ढाल नष्ट झाल्यामुळे तो खिन्न झाल्यासारखा झाला; दातांनी ओठ चावत त्याचे हृदय दीर्घकाळ क्रोधाने भरले.
4.61.31
भवत्विति पुनश्चोक्त्वा युद्धापगमनोद्यतः ।
अश्वत्थाम्नस्तु स रथं कृपः समभिपुप्लुवे।
स्वस्रीयस्य महातेजा जग्राह च धनुः पुनः ॥ ४.६१.३१ ॥
"तसेच होवो" असे पुन्हा म्हणून युद्ध सोडण्यास उद्युक्त झालेला महातेजस्वी कृप आपला भाचा अश्वत्थामा याच्या रथावर झेपावला; पुन्हा धनुष्य उचलले.
4.61.32
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो भीष्मो द्रोणमथाब्रवीत् ।
दृष्ट्वा कृपं फल्गुनेन पीडितं चोर्जितं च तम् ॥ ४.६१.३२ ॥
याच वेळी संतप्त भीष्म द्रोणांना म्हणाले; फाल्गुनाने (अर्जुनाने) पीडित पण पराक्रमी कृपाला पाहून.
4.61.33
एकैकमस्मान्संग्रामे पराजयति फल्गुनः ।
अहं द्रोणश्च कर्णश्च द्रौणिर्गौतम एव च।
अन्ये च बहवः शूरा वयं जेष्याम वासविम् ॥ ४.६१.३३ ॥
युद्धात फाल्गुन आपल्यातील एकेकाला हरवतो. मी, द्रोण, कर्ण, द्रौणि (अश्वत्थामा), गौतम (कृप) आणि इतर पुष्कळ शूर आहेत; आम्ही वासवीला (अर्जुनाला) जिंकू.
4.61.34
समागम्य ततः सर्वे भीष्मद्रोणमुखा रथाः ।
अर्जुनं सहसा युक्ताः प्रत्ययुध्यन्त भारत ॥ ४.६१.३४ ॥
मग भीष्म व द्रोण यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व रथी एकत्र येऊन अचानक अर्जुनाविरुद्ध लढले, हे भारता.
4.61.35
स सायकमयैर्जालैः सर्वतस्तान्महारथान् ।
प्राच्छादयच्छरौघैस्तान्नीहार इव पर्वतान् ॥ ४.६१.३५ ॥
त्याने बाणांच्या जाळ्यांनी सर्व बाजूंनी त्या महारथींना झाकले; धुके पर्वतांना झाकते तसे, बाणांच्या प्रवाहांनी त्यांना आच्छादले.
4.61.36
नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः ।
भेरीशङ्खनिनादैश्च स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ४.६१.३६ ॥
गर्जणाऱ्या महाहत्तींनी, खिंकाळणाऱ्या घोड्यांनी आणि भेरी-शंखांच्या निनादांनी तो आवाज अत्यंत तुमुल झाला.
4.61.37
नागाश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ।
पार्थस्य शरवर्षाणि न्यपतञ्शतशः क्षितौ ॥ ४.६१.३७ ॥
हत्ती आणि घोड्यांची शरीरे भेदून, लोखंडी कवचे आणि पार्थाच्या (अर्जुनाच्या) बाणवर्षाव शेकडो संख्येने भूमीवर पडले.
4.61.38
त्वरमाणः शरानस्यन्पाण्डवस्तु प्रकाशते ।
मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माञ्छरदीव दिवाकरः ॥ ४.६१.३८ ॥
वेगाने बाण सोडणारा पाण्डव (अर्जुन) शरद ऋतूत मध्यान्ही पोहोचलेल्या तेजस्वी सूर्याप्रमाणे झळकतो.
4.61.39
अविषह्य शरान्सर्वे पार्थचापच्युपान्रणे ।
उदक्प्रयान्ति विध्वस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः ॥ ४.६१.३९ ॥
युद्धात पार्थाच्या धनुष्यातून सुटलेले सर्व बाण सहन न होऊन, विध्वस्त रथी रथांवरून, घोडेस्वार घोड्यांच्या पाठीवरून आणि पायदळ जमिनीवरून उत्तरेकडे पळतात.
4.61.40
शरैस्तु ताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम् ।
ताम्रराजतलौहानां प्रादुरासीन्महास्वनः ॥ ४.६१.४० ॥
बाणांनी आघात होत असलेल्या महात्म्यांच्या ताम्र, रौप्य आणि लोखंडी कवचांतून एक मोठा आवाज उठला.
4.61.41
छन्नमायोधनं जज्ञे शरीरैर्गतचेतसाम् ।
श्रान्त्या गलितशस्त्राणां पततामश्वसादिनाम् ॥ ४.६१.४१ ॥
थकव्याने शस्त्रे गळून पडलेल्या, कोसळणाऱ्या घोडेस्वारांच्या आणि चेतना हरवलेल्यांच्या देहांनी रणांगण आच्छादले गेले.
4.61.42
शून्यान्कुर्वन्रथोपस्थान्मानवैरास्तृणोन्महीम् ।
प्रनृत्यन्निव संग्रामे चापहस्ते धनंजयः ॥ ४.६१.४२ ॥
रथांची आसने रिकामी करत, माणसांनी भूमी झाकत, युद्धात हाती धनुष्य घेऊन धनंजय (अर्जुन) जणू नाचत आहे.
4.61.43
शिरांस्यपातयत्सङ्ख्ये क्षत्रियाणां नरर्षभः ।
श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विष्णूजितमिवाशने।
त्रस्तानि सर्वसैन्यानि व्यलीयन्त च भागश ॥ ४.६१.४३ ॥
युद्धात तो नरश्रेष्ठ क्षत्रियांची मस्तके छाटून पाडत होता. गाण्डीवाचा टणत्कार ऐकून, वज्राने विष्णू पराजित झाल्याप्रमाणे, सर्व सैन्ये भयभीत होऊन तुकड्यातुकड्यांनी विखुरली.
4.61.44
कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपस्रजानि च ।
पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि करणमूर्धनि ॥ ४.६१.४४ ॥
कुंडले आणि फेटे धारण केलेली, सोन्याच्या माळा घातलेली मस्तके युद्धभूमीवर पडलेली दिसत होती.
4.61.45
विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः ।
सहस्ताभरणैश्चान्यैः प्रच्छन्ना भाति मेदिनी ॥ ४.६१.४५ ॥
बाणांनी चिरडलेली शरीरे, धनुष्यांसह बाहू, हात आणि इतर अलंकारांनी झाकलेली पृथ्वी चमकत होती.
4.61.46
शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः ।
अश्मवृष्टिरिवाकाशादभवद्भरतर्षभ ॥ ४.६१.४६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी पाडली जाणारी मस्तके आकाशातून पडणाऱ्या दगडांच्या वर्षावासारखी झाली.
4.61.47
दर्शयित्वा तदाऽऽत्मानं रौद्रं रौद्रपराक्रमः ।
जघान समरे शूराञ्छतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४.६१.४७ ॥
तेव्हा भयंकर पराक्रमी त्याने आपले रौद्र रूप दाखवून युद्धात शेकडो आणि हजारो शूरांना ठार केले.
4.61.48
तथावरुद्धश्चारण्ये दशवर्षाणि त्रीणि च ।
क्रोधाग्निमुत्ससर्जाजौ धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः ॥ ४.६१.४८ ॥
अशाप्रकारे अरण्यात तेरा वर्षे अडवले गेलेल्या पांडवाने युद्धात धृतराष्ट्राच्या पुत्रांवर आपला क्रोधाग्नी सोडला.
4.61.49
तस्य तद्दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चास्य पराक्रमम् ।
सर्वे शान्तिपरा योधा धार्तराष्ट्रस्य भारत ॥ ४.६१.४९ ॥
त्याने ती सेना जाळत असताना आणि त्याचा पराक्रम पाहून, हे भारता, धृतराष्ट्राचे सर्व योद्धे शांतीची इच्छा करू लागले.
4.61.50
यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः षष्टिहायनः ।
एवं सर्वानपामृद्रादर्जुनः शस्त्रतेजसा ॥ ४.६१.५० ॥
साठ वर्षांचा मदोन्मत्त हत्ती जसा नळांचे वन तुडवतो, तसे अर्जुनाने आपल्या शस्त्रांच्या तेजाने त्या सर्वांना चिरडले.
4.61.51
विद्राव्य च ततः सैन्यं त्रासयित्वा महारथान् ।
अर्जुनो जयतांश्रेष्ठः पर्यावर्तत भारत ॥ ४.६१.५१ ॥
सैन्याला पळवून आणि महारथींना भयभीत करून, विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुन, हे भारता, परत फिरला.
4.61.52
तस्य मार्गान्विचरतो निघ्नतश्च रणाजिरे ।
प्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी ॥ ४.६१.५२ ॥
त्याच्या वाटांवरून फिरत आणि रणांगणात वध करीत असताना, रक्त आणि आतड्यांच्या लाटांची भयंकर नदी वाहू लागली.
4.61.53
अस्थिशैवालसंबाधां संग्रामे पार्थनिर्मिताम् ।
शरचापप्लवां घोरां मांसशोणितकर्दमाम् ॥ ४.६१.५३ ॥
हाडांच्या शेवाळाने भरलेली, युद्धात पार्थाने निर्माण केलेली, बाण आणि धनुष्ये तरंगणारे पदार्थ असलेली, मांस आणि रक्ताच्या चिखलाने भरलेली ती भयंकर नदी होती.
4.61.54
रथोडुपां चान्त्रसर्पां केशशैवालशाड्वलाम् ।
करवालासिपाठीनां चामरोष्णीषफेनिलाम् ॥ ४.६१.५४ ॥
रथ ज्याच्या नावा, आतडी ज्याचे साप, केस ज्याचे शेवाळ व गवत, तलवारी व सुरे ज्याचे मासे, चामरे व पगड्या ज्याचा फेस — अशी ती नदी.
4.61.55
अश्वग्रीवामहावर्तां कबन्धजलमानुषाम् ।
काककङ्करुतां तीव्रां सारसक्रौञ्चनादिताम् ॥ ४.६१.५५ ॥
घोड्यांच्या माना ज्यात मोठ्या भोवऱ्यांसारख्या, धडे आणि माणसे ज्याचे पाणी, कावळे व कंक पक्ष्यांच्या ओरडण्याने जी गजबजलेली, सारस व क्रौंच यांच्या हाकांनी भरलेली भयंकर नदी.
4.61.56
सिंहनादमहानादां शङ्खस्वनमहास्वनाम् ।
वीरोत्तमाङ्गपद्माढ्यां शरचापमहानलाम् ॥ ४.६१.५६ ॥
सिंहांच्या गर्जनेने आणि शंखांच्या महानादाने भरलेली, वीरांच्या शिरांरूपी कमळांनी समृद्ध, बाण व धनुष्य यांच्या महाज्वाळा असलेली नदी.
4.61.57
पदातिमत्स्यकलुषां गजशीर्षककच्छपाम् ।
गोमायुगसंघुष्टां मांसमञ्जाभिकर्दमाम् ॥ ४.६१.५७ ॥
पायदळ सैनिक हेच मासे असल्याने गढूळ, हत्तींची डोकी हीच कासवे असलेली, कोल्ह्यांच्या टोळ्यांच्या ओरडण्याने निनादणारी, मांस व मज्जेच्या चिखलाने भरलेली.
4.61.58
प्रावर्तयन्नदीं घोरां पिशाचगणसेविताम् ।
अपारामनिवासां च रक्तोदां सर्वतो वृताम् ॥ ४.६१.५८ ॥
त्यांनी त्या भयानक नदीला वाहते केले; जी पिशाचगणांनी सेवलेली, जिला पलीकडचा किनारा नाही, वसतिस्थान नाही, रक्त वाहणारी आणि सर्वत्र वेढलेली.
4.61.59
अभीक्ष्णमकरोत्पार्थो नदीमुत्तमशोणिताम् ।
गजवर्ममहाद्वीपामश्वदेहमहाशिलाम् ॥ ४.६१.५९ ॥
पार्थाने वारंवार त्या नदीची निर्मिती केली; ज्यात उत्कृष्ट रक्त वाहत होते, जिची मोठी बेटे हत्तींची चिलखते आणि मोठे खडक घोड्यांची शरीरे होती.
4.61.60
पदातिदेहसंघाटां रथावलिमहातरुम् ।
केशशाद्वलसंछन्नां सुतरां भीतिदां नृणाम् ॥ ४.६१.६० ॥
पायदळाच्या देहांचे समूह असलेली, रथांच्या रांगा ज्यात मोठे वृक्ष, केसांच्या गवताने झाकलेली, माणसांना अत्यंत भय देणारी.
4.61.61
अगाधरक्तोदवहां यमसागरगामिनीम् ।
दुस्तरां भीरुमर्त्यानां शूराणां सुतरां नृप।
प्रावर्तयन्नदीमेवं भीषणां पाकशासनिः ॥ ४.६१.६१ ॥
अथांग रक्तप्रवाह वाहणारी, यमसागराकडे वाहणारी, भित्र्यांना दुस्तर आणि शूरांना सहज तरण्याजोगी अशी ती भीषण नदी, हे नृपा, पाकशासनीच्या पुत्राने (अर्जुनाने) अशा रीतीने वाहती केली.
4.61.62
तस्याददानस्य शरान्सन्दधानस्य मुञ्चतः ।
विकर्षतश्च गाण्डीवं न किंचिद्ददृशेऽन्तरम् ॥ ४.६१.६२ ॥
बाण घेताना, लावताना, सोडताना आणि गांडीव ओढताना त्याच्यामध्ये कोणतेही अंतर दिसून येत नव्हते.