Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 4.63

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

4.63.1

ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान् ।
समार्पयन्महावेगाज्ज्वलतः पन्नगानिव ॥ ४.६३.१ ॥

तब वीर्यवान भीष्म ने अर्जुन की ध्वजा पर आठ बाण छोड़े, महान वेग से, मानो जलते हुए सर्प हों।

4.63.2

ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः ।
ध्वजस्थं कपिमाजघ्नुः ध्वजाग्रनिलयांश्च तान् ॥ ४.६३.२ ॥

वे पंखधारी बाण पाण्डुपुत्र की ध्वजा तक पहुँचकर ध्वजा पर बैठे कपि को और ध्वजा के अग्रभाग में रहने वाले उन (प्राणियों) को भी मार गए।

4.63.3

सारथिं च हयांश्चास्य विव्याध दशभिः शरैः ।
उरस्यताडयत्पार्थं त्रिभिरेवायसैः शरैः ॥ ४.६३.३ ॥

उसने (अर्जुन के) सारथी और घोड़ों को दस बाणों से बींधा, और पार्थ की छाती पर तीन लोहे के बाणों से प्रहार किया।

4.63.4

ततोऽर्जुनः शरैस्तीक्ष्णैर्विद्ध्वा कुरुपितामहम् ।
ध्वजं च सारथिं चापि विव्याध दशभिः शरैः ॥ ४.६३.४ ॥

तब अर्जुन ने तीखे बाणों से कुरुओं के पितामह को बींधकर उनकी ध्वजा और सारथी को भी दस बाणों से बींध दिया।

4.63.5

तद्युद्धमभवद्धोरं रोमहर्षणमद्भुतम् ।
भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव ॥ ४.६३.५ ॥

भीष्म और पार्थ का वह युद्ध बलि और वासव (इंद्र) के युद्ध के समान भयंकर, रोंगटे खड़े कर देने वाला और अद्भुत हो उठा।

4.63.6

सन्ततं शरजालाभिराकाशं समपद्यत ।
अम्बुदैरिव धाराभिस्तयोः कार्मुकनिःसृतैः ॥ ४.६३.६ ॥

उन दोनों के धनुषों से छूटे बाणों के जाल से आकाश निरंतर वैसे ही भर गया, जैसे मेघों की धाराओं से (आकाश भर जाता है)।

4.63.7

भल्लैर्भल्लाः समाहत्य कुरुपाण्डवयो रणे ।
अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि ॥ ४.६३.७ ॥

कौरवों और पाण्डवों के रण में बाणों से बाणों पर प्रहार होने पर आकाश में वे (बाण) वर्षा-ऋतु के जुगनुओं की भाँति चमक उठे।

4.63.8

अग्निवक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे ।
गाण्डीवमभवञ्जिष्णोः सव्यं दक्षिणमस्यतः ॥ ४.६३.८ ॥

युद्ध में अर्जुन का गाण्डीव धनुष, जो अग्निमुख के समान भयानक था, मण्डल बनाकर खींचा गया, और वे बाएँ-दाएँ दोनों हाथों से बाण छोड़ रहे थे।

4.63.9

पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः ।
अर्जुनश्छादयद्भीष्मं शरवर्षैरनेकशः ॥ ४.६३.९ ॥

जैसे मेघ पर्वत को जलधाराओं से ढक दे, वैसे ही अर्जुन ने भीष्म को अनेक बार बाणों की वर्षा से ढक दिया।

4.63.10

तां समुद्रमिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुद्यताम् ।
व्यधमत्सायकैर्भीष्मः सोर्जुनं च न्यवारयत् ॥ ४.६३.१० ॥

समुद्र की भाँति उठी हुई और उमड़ती उस बाण-वर्षा को भीष्म ने अपने बाणों से छिन्न-भिन्न कर दिया और अर्जुन को भी रोक दिया।

4.63.11

ततस्तानि विसृष्टानि शरजालानि सङ्घशः ।
आहतानि व्यशीर्यन्तं अर्जुनस्य रथं प्रति ॥ ४.६३.११ ॥

तब भीष्म द्वारा छोड़े गए वे बाण-जाल समूहों में आए, परन्तु अर्जुन के रथ की ओर आहत होकर टूटकर बिखर गए।

4.63.12

ततः कनकपुङ्खाग्रैः शितैः संनतपर्वभिः ।
पतद्भिः खगवाजैश्च द्यौरासीत्संवृता शरैः ॥ ४.६३.१२ ॥

तब सुनहरे पंख और नुकीले सिरों वाले, झुके हुए पर्वों वाले, पक्षी-पंखों से युक्त गिरते हुए बाणों से आकाश ढक गया।

4.63.13

ततः प्रासृजदुग्राणि शरजालानि पाण्डवः ।
तावन्ति शरजालानि भीष्मः पार्थाय प्राहिणोत् ॥ ४.६३.१३ ॥

तब पाण्डव ने भयंकर बाणजालों को छोड़ा, और भीष्म ने पार्थ की ओर उतने ही बाणजाल भेजे।

4.63.14

साश्वं ससूतं सरथं स पार्थं समाचिनोद्भारतो वत्सदन्तैः ।
प्रच्छादयामास दिशश्च सर्वा नभश्च बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ४.६३.१४ ॥

भारत (भीष्म) ने अश्व, सारथी और रथ सहित पार्थ को बछड़े-दाँत वाले बाणों से पूरी तरह ढक दिया, और स्वर्णपंख वाले बाणों से सभी दिशाओं और आकाश को आच्छादित कर दिया।

4.63.15

ततो देवर्षिगन्धर्वाः साधुसाध्वित्यपूजयन् ।
दुष्करं कृतवान्भीष्मो यदर्जुनमवारयत् ॥ ४.६३.१५ ॥

तब देवता, ऋषि और गन्धर्वों ने 'साधु, साधु' कहकर उसकी प्रशंसा की — भीष्म ने दुष्कर कार्य किया है, जो अर्जुन को रोक दिया।

4.63.16

बलवानर्जुनो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः ।
कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे ॥ ४.६३.१६ ॥

बलवान, कुशल और शीघ्रकर्मी पाण्डव अर्जुन — रण में पार्थ के वेग को रोक सकने में और कौन समर्थ है?

4.63.17

ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ।
आचार्यवरमुख्याद्वा भारद्वाजान्महाबलात् ॥ ४.६३.१७ ॥

शान्तनु-पुत्र भीष्म के सिवा, या देवकी-पुत्र कृष्ण के सिवा, या आचार्यों में श्रेष्ठ, महाबली भारद्वाज-पुत्र (द्रोण) के सिवा — कौन?

4.63.18

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषोत्तमौ ।
चक्षूंषि सर्वभूतानां मोदयन्तौ महाबलौ ॥ ४.६३.१८ ॥

अस्त्रों से अस्त्रों को निवारण करते हुए, खेल-खेल में, दोनों पुरुषोत्तम महाबली सब प्राणियों के नेत्रों को आनंदित करते हुए।

4.63.19

प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं च सुदारुणम् ।
कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च ।
प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विरेजतुः ॥ ४.६३.१९ ॥

प्राजापत्य, ऐन्द्र तथा अत्यन्त भयंकर आग्नेय, कौबेर, वारुण, याम्य और वायव्य अस्त्रों का प्रयोग करते हुए वे दोनों महात्मा युद्ध में शोभित हुए।

4.63.20

विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन् ॥ ४.६३.२० ॥

तब युद्ध में उन दोनों को देखकर विस्मित प्राणी कहने लगे — 'साधु पार्थ! साधु, हे महाबाहु भीष्म!'

4.63.21

नैतदन्यो मनुष्येषु प्रदर्शयितुमाहवे ।
महास्राणां संप्रयोगं समरे भीष्मपार्थयोः ॥ ४.६३.२१ ॥

युद्ध में मनुष्यों में कोई और इस प्रकार महान अस्त्रों का प्रयोग दिखा नहीं सकता — भीष्म और पार्थ के युद्ध में महास्त्रों का ऐसा प्रयोग।

4.63.22

एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत ॥ ४.६३.२२ ॥

इस प्रकार सभी अस्त्रों को जानने वाले उन दोनों के बीच अस्त्र-युद्ध चलता रहा।

4.63.23

अथ जिष्णुरुदावृत्य शितधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण शातकुम्भपरिष्कृतम् ॥ ४.६३.२३ ॥

तब जिष्णु अर्जुन ने घूमकर तीखी धार वाले गृध्रपत्र बाण से स्वर्णजटित धनुष को काट डाला।

4.63.24

निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत्कार्मुकं रणे ।
समादाय नरव्याघ्रः सज्यं चक्रे महाबलः ॥ ४.६३.२४ ॥

पलक झपकने भर के समय में ही भीष्म ने युद्ध में दूसरा धनुष लेकर उसकी प्रत्यंचा चढ़ा दी — वह महाबली नरव्याघ्र थे।

4.63.25

शरांश्च सुबहुन्क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये ।
अर्जुनोपि शरांस्तीक्ष्णान्भीष्माय निशितान्बहून्।
चिक्षेप च महातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे ॥ ४.६३.२५ ॥

क्रोधित होकर उन्होंने धनंजय पर तुरंत बहुत से बाण छोड़े। अर्जुन ने भी भीष्म पर अनेक तीखे और पैने बाण चलाए, और महातेजस्वी भीष्म ने भी पाण्डव पर उसी प्रकार बाण चलाए।

4.63.26

तयोर्दिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोरनिशं शरान् ।
न विशेषस्तदा राजन्दृश्यते सुमहात्मनोः ॥ ४.६३.२६ ॥

हे राजन्, दिव्यास्त्रों के ज्ञाता उन दोनों महात्माओं के निरंतर बाण चलाते रहने पर भी उस समय उनमें कोई अंतर नहीं दिखाई देता था।

4.63.27

अथावृणोद्दश दिशः शरैरतिरथस्तदा ।
किरीटमाली कौन्तेयः शूरं शान्तनवं तथा ॥ ४.६३.२७ ॥

तब अतिरथी किरीटमाली कौन्तेय ने बाणों से दसों दिशाओं को ढक दिया, और शान्तनु के वीर पुत्र को भी।

4.63.28

अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम् ।
बभूव तत्र सङ्घेऽस्मिन्लोके राजंस्तदद्भुतम् ॥ ४.६३.२८ ॥

हे राजन्, उस युद्ध में पाण्डव भीष्म के प्रति और भीष्म पाण्डव के प्रति अत्यन्त (आसक्त) हो गए; संसार में वह अद्भुत घटना थी।

4.63.29

पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः ।
शेरते स्म महाबाहो कौन्तेयस्याभितो रथम् ॥ ४.६३.२९ ॥

हे महाबाहो, पाण्डव के द्वारा मारे गए भीष्म के रथरक्षक वीर कुन्तीपुत्र के रथ के चारों ओर लेटे हुए हैं।

4.63.30

ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः ।
असक्ताः पुङ्खसंसक्ताः श्वेतवाहनपत्रिणः ॥ ४.६३.३० ॥

तब गाण्डीव से छूटे हुए, शत्रुहीन करने की इच्छा वाले, बेरोक, पंखदार पुंखों से जुड़े हुए, श्वेत-अश्व (अर्जुन) के पंखयुक्त बाण (चले)।

4.63.31

निष्पतन्तो रथात्तस्य धौता हैरण्यवाससः ।
आकाशे प्रत्यदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ॥ ४.६३.३१ ॥

उसके रथ से छूटते हुए स्वर्णवस्त्रधारी चमकते बाण आकाश में हंसों की पंक्तियों जैसे दिखाई दिए।

4.63.32

तस्य तद्दिव्यमस्त्रं हि प्रगाढं चित्रमस्यतः ।
प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ४.६३.३२ ॥

उसके उस दिव्य अस्त्र को, जो अत्यंत प्रबल और विचित्र था, आकाश में खड़े सभी देवता इंद्र सहित देख रहे थे।

4.63.33

तं दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम् ।
शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान् ॥ ४.६३.३३ ॥

उसे देखकर परम प्रसन्न हुए प्रतापी गंधर्व चित्रसेन ने देवराज इंद्र से उस विचित्र और अद्भुत दृश्य का वर्णन किया।

4.63.34

पश्येमानरिनिर्दारान्संसक्तानिव गच्छतः ।
चित्ररूपमिदं जिष्णोर्दिव्यमस्त्रमुदीर्यतः ॥ ४.६३.३४ ॥

देखो, शत्रुओं को चीरने वाले ये बाण मानो एक-दूसरे से चिपके हुए चलते हैं; विजयी अर्जुन का यह दिव्य अस्त्र कितना विचित्र रूप धारण करता है, जब वह इसे छोड़ता है।

4.63.35

नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर्न हीदं तेषु विद्यते ।
सौराणां च महास्राणां विचित्रोऽयं समागमः ॥ ४.६३.३५ ॥

मनुष्य इस पर विश्वास नहीं करेंगे, क्योंकि यह उनमें नहीं पाया जाता; यह दिव्य अस्त्रों का, देवताओं के महान अस्त्रों का, विचित्र संगम है।

4.63.36

मध्यन्दिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे ।
न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रसमीक्षितुम् ॥ ४.६३.३६ ॥

मध्याह्न में आकाश में तपते सूर्य की भाँति, सेनाएँ पाण्डव (अर्जुन) की ओर स्थिर दृष्टि से देख नहीं पा रही थीं।

4.63.37

उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महीक्षिताम् ।
उभौ विचित्रकर्माणावुभौ युधि दुरासदौ ॥ ४.६३.३७ ॥

दोनों विख्यात कर्मों वाले, दोनों पृथ्वी के राजाओं में शूर, दोनों विचित्र कर्मों वाले, दोनों युद्ध में दुर्जेय हैं।

4.63.38

इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम् ।
पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत ॥ ४.६३.३८ ॥

ऐसा कहे जाने पर देवराज ने पार्थ और भीष्म के उस समागम का सम्मान किया, हे भारत, दिव्य पुष्पवर्षा के द्वारा।

4.63.39

अश्वत्थामा ततोऽभ्येत्य द्रुतं कर्णमभाषत ।
अहमेको हनिष्यामि समेतान्सर्वपाण्डवान् ॥ ४.६३.३९ ॥

तब अश्वत्थामा शीघ्र आकर कर्ण से बोला, "मैं अकेला ही एकत्र सभी पाण्डवों को मार डालूँगा।"

4.63.40

इति कर्म समक्षं मे सभामध्ये त्वयोदितम् ।
न तु तत्कृतमेकस्माद्भीतो धावसि सूतज ॥ ४.६३.४० ॥

"सभा के बीच तुमने मेरे सामने यह कर्म घोषित किया था, परन्तु वह एक ही व्यक्ति द्वारा किया नहीं गया; हे सूतपुत्र, तुम भयभीत होकर भाग रहे हो।"

4.63.41

वैचित्रवीर्यजाः सर्वे त्वामाश्रित्य पृथासुतान् ।
जेतुमिच्छन्ति संग्रामे भवान्युध्यस्व फल्गुनम् ॥ ४.६३.४१ ॥

वैचित्रवीर्य के वंश में जन्मे सभी लोग तुम पर भरोसा करके पृथा के पुत्रों को युद्ध में जीतना चाहते हैं; आप फाल्गुन से युद्ध कीजिए।

4.63.42

अश्वत्थामोदितं वाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्तदा ।
प्रत्युवाच रुषा द्रौणिं कर्णप्रियचिकीर्षया ॥ ४.६३.४२ ॥

अश्वत्थामा के कहे वचन सुनकर दुर्योधन ने तब क्रोध से द्रोण-पुत्र से कहा, कर्ण को प्रसन्न करने की इच्छा से।

4.63.43

मा मानभङ्गं विप्रेन्द्र कुरु विश्रुतकर्मणः ।
मानभङ्गेन राज्ञां तु बलहानिर्भविष्यति ॥ ४.६३.४३ ॥

हे विप्रेन्द्र, विख्यात कर्मवाले का मान मत तोड़ो; राजाओं की शक्ति मान-भंग से ही क्षीण होती है।

4.63.44

शूरा वदन्ति संग्रामे वाचा कर्माणि कुर्वते ।
पराक्रमन्ति संग्रामे स्वस्य वीर्यानुसारतः ॥ ४.६३.४४ ॥

शूर लोग युद्ध में वाणी से बोलते हैं, पर कर्म करते हैं; युद्ध में वे अपने वीर्य के अनुसार पराक्रम दिखाते हैं।

4.63.45

तस्मात्तं नार्हति भवान्गर्हितुं शूरसंमतम् ।
राज्ञैवमुक्तः स द्रौणिर्गतरोषोऽभवत्तदा ॥ ४.६३.४५ ॥

इसलिए आपको शूरों द्वारा मान्य उस वीर की निंदा नहीं करनी चाहिए। राजा के ऐसा कहने पर द्रोण-पुत्र तब क्रोधरहित हो गए।

4.63.46

ततो भीष्मः शान्तनवो बाणान्पार्श्वे समार्पयत् ।
अस्यतः प्रतिसन्धाय विवृतं सव्यसाचिनः ॥ ४.६३.४६ ॥

तब शान्तनु के पुत्र भीष्म ने सव्यसाची के खुले पार्श्व पर बाणों को लक्ष्य कर छोड़ा, जब वह बाण चला रहे थे।

4.63.47

ततः प्रसह्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः ॥ ४.६३.४७ ॥

तब बीभत्सु (अर्जुन) ने बलपूर्वक चौड़ी धार वाले गृध्रपंख बाण से अमिततेजस्वी भीष्म का धनुष काट डाला।

4.63.48

अथैनं दशभिः पश्चात्प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ॥ ४.६३.४८ ॥

फिर कुन्तीपुत्र धनंजय ने उस प्रयास करते, पराक्रमी (भीष्म) को पीछे से दस बाणों से उनकी छाती के मध्य भाग में बींध दिया।

4.63.49

स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम् ।
गोङ्गेयो युधि दुर्धर्षस्तस्थौ दीप इवातुरः ॥ ४.६३.४९ ॥

वह पीड़ित महाबाहु, रथ के कूबर को पकड़कर, युद्ध में दुर्धर्ष गांगेय दुखी दीपक की भाँति खड़े रहे।

4.63.50

तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् ।
उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम् ॥ ४.६३.५० ॥

रथ के घोड़ों के सारथी ने उन्हें अचेत अवस्था में दूर ले गए; उपदेश को स्मरण करते हुए उस महारथी की रक्षा करते हुए।

4.63.51

पराक्रमे च शौर्ये च वीर्ये सत्त्वे बले रणे ।
शस्त्रास्त्रेषु च सर्वेषु लाघवे दूरपातने ॥ ४.६३.५१ ॥

पराक्रम में, शौर्य में, वीर्य में, सत्त्व में, बल में, रण में, सभी शस्त्रों और अस्त्रों में, लाघव में और दूर तक प्रहार करने में।

4.63.52

यस्य नास्ति समो लोके पितृदत्तवरश्च यः ।
जितश्रमो जितारातिर्निस्तन्द्रिः खेदवर्जितः ।
यः स्वेच्छामरणः शूरः पितृशुश्रूषणे रतः ॥ ४.६३.५२ ॥

लोक में जिसके समान कोई नहीं है, जिसे पिता से वर मिला था, जो श्रम और शत्रु को जीतने वाला, आलस्यरहित और थकान से मुक्त है, जो अपनी इच्छा से मरने वाला शूर है, और पिता की सेवा में रत है।

4.63.53

दुर्योधनहितार्थाय युद्ध्वा पार्थेन संगरे ।
पृथासुतहितार्थाय पराजित इवाभवत् ॥ ४.६३.५३ ॥

दुर्योधन के हित के लिए पार्थ से युद्ध करके, पृथा के पुत्रों के हित के लिए वे मानो पराजित हो गए।