มหาภารตะ · อัธยายะ 4.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.63.1
ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान् ।
समार्पयन्महावेगाज्ज्वलतः पन्नगानिव ॥ ४.६३.१ ॥
จากนั้น ภีษมะผู้ทรงพลังได้ยิงศรแปดดอกไปที่ธงของปารถะ ด้วยความเร็วอันยิ่งใหญ่ ดุจงูที่กำลังลุกโพลง
4.63.2
ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः ।
ध्वजस्थं कपिमाजघ्नुः ध्वजाग्रनिलयांश्च तान् ॥ ४.६३.२ ॥
ศรมีขนนกเหล่านั้นพุ่งไปถึงธงของโอรสปาณฑุ แล้วกระทบลิงที่ยืนอยู่บนธง และบรรดาสิ่งที่อาศัยอยู่บนยอดธงเหล่านั้นด้วย
4.63.3
सारथिं च हयांश्चास्य विव्याध दशभिः शरैः ।
उरस्यताडयत्पार्थं त्रिभिरेवायसैः शरैः ॥ ४.६३.३ ॥
ภีษมะยังยิงสารถีและม้าของอรชุนด้วยศรสิบดอก และยิงปารถะที่หน้าอกด้วยศรเหล็กสามดอก
4.63.4
ततोऽर्जुनः शरैस्तीक्ष्णैर्विद्ध्वा कुरुपितामहम् ।
ध्वजं च सारथिं चापि विव्याध दशभिः शरैः ॥ ४.६३.४ ॥
จากนั้น อรชุนได้ยิงปู่ใหญ่แห่งกุรุด้วยศรคม แล้วยิงธงและสารถีของท่านด้วยศรสิบดอก
4.63.5
तद्युद्धमभवद्धोरं रोमहर्षणमद्भुतम् ।
भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव ॥ ४.६३.५ ॥
การต่อสู้ระหว่างภีษมะกับปารถะครั้งนั้นได้เกิดขึ้นอย่างน่ากลัว ชวนขนลุก และน่าอัศจรรย์ ดุจการต่อสู้ระหว่างพลีกับวาสวะ
4.63.6
सन्ततं शरजालाभिराकाशं समपद्यत ।
अम्बुदैरिव धाराभिस्तयोः कार्मुकनिःसृतैः ॥ ४.६३.६ ॥
ท้องฟ้าเต็มไปด้วยตาข่ายแห่งลูกศรอย่างต่อเนื่อง ที่ถูกปล่อยออกจากคันธนูของทั้งสอง ดุจสายฝนที่หลั่งจากเมฆ
4.63.7
भल्लैर्भल्लाः समाहत्य कुरुपाण्डवयो रणे ।
अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि ॥ ४.६३.७ ॥
ในการรบ เมื่อฝ่ายเการพและฝ่ายปาณฑพยิงศรมีปลายแหลมใส่กันด้วยศรมีปลายแหลม ก็ส่องแสงอยู่บนท้องฟ้า ดุจหิ่งห้อยในฤดูฝน
4.63.8
अग्निवक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे ।
गाण्डीवमभवञ्जिष्णोः सव्यं दक्षिणमस्यतः ॥ ४.६३.८ ॥
ในการรบ คันธนูคาณฑีวะอันน่าสะพรึงของพระชิษณุ มีรูปคล้ายปากไฟ ถูกดึงเป็นวงกลมขณะที่ท่านยิงทั้งด้วยมือซ้ายและมือขวา
4.63.9
पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः ।
अर्जुनश्छादयद्भीष्मं शरवर्षैरनेकशः ॥ ४.६३.९ ॥
ดุจเมฆฝนที่ปกคลุมภูเขาด้วยสายน้ำ อรชุนได้ปกคลุมภีษมะซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยห่าฝนแห่งลูกศร
4.63.10
तां समुद्रमिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुद्यताम् ।
व्यधमत्सायकैर्भीष्मः सोर्जुनं च न्यवारयत् ॥ ४.६३.१० ॥
ภีษมะได้ทำลายห่าฝนแห่งลูกศรนั้น ซึ่งพุ่งขึ้นดุจมหาสมุทรและกำลังถาโถมเข้ามา ด้วยลูกศรของตน และท่านยังได้ยับยั้งอรชุนไว้ด้วย
4.63.11
ततस्तानि विसृष्टानि शरजालानि सङ्घशः ।
आहतानि व्यशीर्यन्तं अर्जुनस्य रथं प्रति ॥ ४.६३.११ ॥
จากนั้น ตาข่ายลูกศรเหล่านั้นที่ถูกปล่อยออกมาเป็นหมู่ใหญ่ก็พุ่งเข้ามา แต่เมื่อถูกทำลายแล้ว ก็แตกกระจายไปทางรถของอรชุน
4.63.12
ततः कनकपुङ्खाग्रैः शितैः संनतपर्वभिः ।
पतद्भिः खगवाजैश्च द्यौरासीत्संवृता शरैः ॥ ४.६३.१२ ॥
จากนั้น ท้องฟ้าก็ถูกปกคลุมด้วยลูกศรที่คมกริบ มีปลายทองคำ ข้อปล้องงอ ติดขนนกของนก และร่วงลงมา
4.63.13
ततः प्रासृजदुग्राणि शरजालानि पाण्डवः ।
तावन्ति शरजालानि भीष्मः पार्थाय प्राहिणोत् ॥ ४.६३.१३ ॥
จากนั้น โอรสปาณฑุได้ปล่อยตาข่ายลูกศรอันดุดัน และภีษมะก็ส่งตาข่ายลูกศรจำนวนเท่ากันไปยังปารถะ
4.63.14
साश्वं ससूतं सरथं स पार्थं समाचिनोद्भारतो वत्सदन्तैः ।
प्रच्छादयामास दिशश्च सर्वा नभश्च बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ४.६३.१४ ॥
ภารตะ [ภีษมะ] ได้ปกคลุมปารถะจนมิด พร้อมทั้งม้า สารถี และรถ ด้วยลูกศรมีปลายดุจฟันลูกวัว และด้วยลูกศรมีขนทองคำ ท่านได้บดบังทิศทั้งปวงและท้องฟ้า
4.63.15
ततो देवर्षिगन्धर्वाः साधुसाध्वित्यपूजयन् ।
दुष्करं कृतवान्भीष्मो यदर्जुनमवारयत् ॥ ४.६३.१५ ॥
จากนั้น เหล่าเทพ ฤๅษี และคนธรรพ์ได้ยกย่องท่านว่า ดีแล้ว ดีแล้ว ที่ภีษมะได้ทำกิจอันยากยิ่ง คือการยับยั้งอรชุนไว้ได้
4.63.16
बलवानर्जुनो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः ।
कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे ॥ ४.६३.१६ ॥
อรชุนผู้เป็นโอรสปาณฑุนั้น ทรงพลัง มีความชำนาญ และว่องไวในการกระทำ ในการรบนี้ใครเล่าจะสามารถต้านทานความเร็วของปารถะได้
4.63.17
ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ।
आचार्यवरमुख्याद्वा भारद्वाजान्महाबलात् ॥ ४.६३.१७ ॥
นอกจากโอรสของศานตนุคือภีษมะ หรือโอรสของเทวกีคือกฤษณะ หรือโอรสของภารทวาชผู้ทรงพลัง ผู้เป็นประมุขของอาจารย์ทั้งหลาย แล้วจะมีใครอีกเล่า
4.63.18
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषोत्तमौ ।
चक्षूंषि सर्वभूतानां मोदयन्तौ महाबलौ ॥ ४.६३.१८ ॥
ทั้งสองบุรุษสูงสุด ผู้ทรงพลังยิ่ง ต่างป้องกันอาวุธด้วยอาวุธ ราวกับเล่นสนุก ทำให้สายตาของสรรพสัตว์เบิกบาน
4.63.19
प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं च सुदारुणम् ।
कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च ।
प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विरेजतुः ॥ ४.६३.१९ ॥
ทั้งสองผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ได้ใช้อาวุธประชาบดี อาวุธอินทร์ อาวุธอาเนยะอันน่าสะพรึงยิ่ง อาวุธของกุเวร วารุณะ ยามยะ และวายวยะ จึงรุ่งโรจน์ขึ้นในการรบ
4.63.20
विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन् ॥ ४.६३.२० ॥
จากนั้น สรรพสัตว์ที่ประหลาดใจเมื่อเห็นทั้งสองในการสู้รบ ก็กล่าวขึ้นว่า "ดีแล้ว ปารถะ ดีแล้ว ภีษมะผู้มีแขนทรงพลัง"
4.63.21
नैतदन्यो मनुष्येषु प्रदर्शयितुमाहवे ।
महास्राणां संप्रयोगं समरे भीष्मपार्थयोः ॥ ४.६३.२१ ॥
ไม่มีผู้ใดในหมู่มนุษย์ที่จะแสดงการใช้มหาอาวุธในการรบได้เช่นนี้ คือการใช้มหาอาวุธในสงครามระหว่างภีษมะกับปารถ
4.63.22
एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत ॥ ४.६३.२२ ॥
การประลองด้วยอาวุธจึงดำเนินต่อไประหว่างทั้งสองผู้รู้วิชาอาวุธทุกชนิด
4.63.23
अथ जिष्णुरुदावृत्य शितधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण शातकुम्भपरिष्कृतम् ॥ ४.६३.२३ ॥
ครั้นแล้ว ชิษณุ (อรชุน) หมุนตัวกลับ ใช้ลูกศรปลายคมที่มีขนนกแร้ง ตัดคันธนูที่ประดับด้วยทองคำขาด
4.63.24
निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत्कार्मुकं रणे ।
समादाय नरव्याघ्रः सज्यं चक्रे महाबलः ॥ ४.६३.२४ ॥
เพียงชั่วพริบตาเดียว ภีษมะก็หยิบคันธนูอีกคันหนึ่งขึ้นมาในสนามรบและขึงสายได้ ท่านผู้เป็นเสือในหมู่มนุษย์ ผู้มีกำลังมหาศาล
4.63.25
शरांश्च सुबहुन्क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये ।
अर्जुनोपि शरांस्तीक्ष्णान्भीष्माय निशितान्बहून्।
चिक्षेप च महातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे ॥ ४.६३.२५ ॥
ด้วยความโกรธ ภีษมะปล่อยลูกศรจำนวนมากอย่างรวดเร็วใส่ธนัญชัย อรชุนก็ยิงลูกศรคมกล้าจำนวนมากใส่ภีษมะเช่นกัน ภีษมะผู้มีรัศมีอันยิ่งใหญ่ก็ยิงลูกศรใส่ปาณฑพในทำนองเดียวกัน
4.63.26
तयोर्दिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोरनिशं शरान् ।
न विशेषस्तदा राजन्दृश्यते सुमहात्मनोः ॥ ४.६३.२६ ॥
ข้าแต่พระราชา ขณะที่ทั้งสองผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่และรู้วิชาทิพยาวุธนั้นยิงลูกศรไม่หยุดยั้ง ความแตกต่างระหว่างทั้งสองก็มองไม่เห็นในขณะนั้น
4.63.27
अथावृणोद्दश दिशः शरैरतिरथस्तदा ।
किरीटमाली कौन्तेयः शूरं शान्तनवं तथा ॥ ४.६३.२७ ॥
จากนั้น นักรบรถศึกผู้ยิ่งใหญ่ บุตรแห่งกุนตี ผู้สวมมงกุฎ ได้ปกคลุมทิศทั้งสิบด้วยลูกศร และปกคลุมบุตรแห่งศานตนุผู้กล้าหาญเช่นกัน
4.63.28
अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम् ।
बभूव तत्र सङ्घेऽस्मिन्लोके राजंस्तदद्भुतम् ॥ ४.६३.२८ ॥
ข้าแต่พระราชา ในการรบครั้งนั้น ปาณฑพบีบรัดภีษมะอย่างยิ่ง และภีษมะก็บีบรัดปาณฑพอย่างยิ่งเช่นกัน ในโลกนั้นเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์เช่นนั้น
4.63.29
पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः ।
शेरते स्म महाबाहो कौन्तेयस्याभितो रथम् ॥ ४.६३.२९ ॥
ข้าแต่ผู้มีแขนอันทรงพลัง บรรดาวีรบุรุษผู้คุ้มกันรถศึกของภีษมะ ถูกปาณฑพสังหาร นอนเกลื่อนกลาดอยู่รอบรถศึกของบุตรแห่งกุนตี
4.63.30
ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः ।
असक्ताः पुङ्खसंसक्ताः श्वेतवाहनपत्रिणः ॥ ४.६३.३० ॥
จากนั้น ลูกศรที่ปล่อยจากคันคาณฑีวะ ปรารถนาจะกวาดล้างศัตรูให้สิ้น ไม่มีสิ่งใดขัดขวาง ติดตั้งขนนกที่ปลายลูกศร คือลูกศรมีขนนกของผู้มีม้าขาว ก็พุ่งออกไป
4.63.31
निष्पतन्तो रथात्तस्य धौता हैरण्यवाससः ।
आकाशे प्रत्यदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ॥ ४.६३.३१ ॥
ลูกศรพุ่งออกจากรถศึกของเขา มีปลอกทองคำอันสุกใส ปรากฏบนท้องฟ้าดุจแถวของหงส์
4.63.32
तस्य तद्दिव्यमस्त्रं हि प्रगाढं चित्रमस्यतः ।
प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ४.६३.३२ ॥
ทิพยาวุธของเขานั้น เมื่อเขายิงออกไปก็มีพลังมากและน่าอัศจรรย์ บรรดาเทพทั้งปวงที่ยืนอยู่บนท้องฟ้า พร้อมด้วยวาสวะ ต่างเฝ้ามอง
4.63.33
तं दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम् ।
शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान् ॥ ४.६३.३३ ॥
คันธรรพ์จิตรเสนผู้มีพลังเมื่อเห็นเขาก็ปีติยิ่งนัก จึงกราบทูลพระอินทร์ ผู้เป็นราชาแห่งเทพ ถึงความอัศจรรย์อันน่าทึ่งนั้น
4.63.34
पश्येमानरिनिर्दारान्संसक्तानिव गच्छतः ।
चित्ररूपमिदं जिष्णोर्दिव्यमस्त्रमुदीर्यतः ॥ ४.६३.३४ ॥
ดูเถิด ลูกศรที่ทำลายศัตรูเหล่านี้ดูเหมือนจะเคลื่อนไปติดกันอยู่ ทิพยาวุธนั้นมีรูปลักษณ์อัศจรรย์เพียงใด เมื่อชิษณุผู้ชนะปล่อยออกไป
4.63.35
नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर्न हीदं तेषु विद्यते ।
सौराणां च महास्राणां विचित्रोऽयं समागमः ॥ ४.६३.३५ ॥
มนุษย์คงไม่เชื่อสิ่งนี้ เพราะไม่มีในหมู่พวกเขา การประจันหน้ากันของมหาอาวุธแห่งสวรรค์นี้ช่างอัศจรรย์นัก
4.63.36
मध्यन्दिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे ।
न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रसमीक्षितुम् ॥ ४.६३.३६ ॥
เหมือนดวงอาทิตย์ที่แผดเผาอยู่บนท้องฟ้าเที่ยงวัน กองทัพทั้งหลายไม่อาจจ้องมองปาณฑพได้อย่างมั่นคง
4.63.37
उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महीक्षिताम् ।
उभौ विचित्रकर्माणावुभौ युधि दुरासदौ ॥ ४.६३.३७ ॥
ทั้งสองมีชื่อเสียงในการกระทำ ทั้งสองเป็นวีรบุรุษในหมู่ราชาแห่งแผ่นดิน ทั้งสองมีการกระทำอันน่าอัศจรรย์ และทั้งสองเอาชนะได้ยากในการรบ
4.63.38
इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम् ।
पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत ॥ ४.६३.३८ ॥
ข้าแต่ภรตะ เมื่อได้ฟังดังนั้น พระราชาแห่งเทพจึงบูชาการประจันหน้ากันของปารถและภีษมะด้วยฝนดอกไม้ทิพย์
4.63.39
अश्वत्थामा ततोऽभ्येत्य द्रुतं कर्णमभाषत ।
अहमेको हनिष्यामि समेतान्सर्वपाण्डवान् ॥ ४.६३.३९ ॥
จากนั้น อัศวัตถามันรีบเข้ามาหากรรณะและกล่าวว่า "ข้าผู้เดียวจะสังหารปาณฑพทั้งหมดที่รวมกันอยู่"
4.63.40
इति कर्म समक्षं मे सभामध्ये त्वयोदितम् ।
न तु तत्कृतमेकस्माद्भीतो धावसि सूतज ॥ ४.६३.४० ॥
"ท่านได้ประกาศการกระทำนี้ต่อหน้าข้าพเจ้า ท่ามกลางที่ประชุม แต่การนี้ไม่อาจสำเร็จได้โดยคนเดียว บุตรของสารถี ท่านกลับวิ่งหนีด้วยความกลัว"
4.63.41
वैचित्रवीर्यजाः सर्वे त्वामाश्रित्य पृथासुतान् ।
जेतुमिच्छन्ति संग्रामे भवान्युध्यस्व फल्गुनम् ॥ ४.६३.४१ ॥
พวกโอรสของวิจิตรวีรยะทั้งหมด วางใจในท่าน หวังจะชนะบุตรของปฤถาในการรบ ท่านจงต่อสู้กับพระผู้มีชื่อฟัลคุนะ
4.63.42
अश्वत्थामोदितं वाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्तदा ।
प्रत्युवाच रुषा द्रौणिं कर्णप्रियचिकीर्षया ॥ ४.६३.४२ ॥
เมื่อทุรโยธน์ได้ฟังถ้อยคำที่อัศวัตถามากล่าว ก็โกรธจัดตอบโอรสของโทรณะทันที ด้วยความปรารถนาจะให้กรรณะพอใจ
4.63.43
मा मानभङ्गं विप्रेन्द्र कुरु विश्रुतकर्मणः ।
मानभङ्गेन राज्ञां तु बलहानिर्भविष्यति ॥ ४.६३.४३ ॥
ข้าแต่พราหมณ์ผู้ประเสริฐ ท่านอย่าทำลายเกียรติของผู้มีกรรมอันเลื่องลือ เพราะเมื่อเกียรติของกษัตริย์ถูกทำลาย กำลังของพวกเขาก็จะเสื่อมลง
4.63.44
शूरा वदन्ति संग्रामे वाचा कर्माणि कुर्वते ।
पराक्रमन्ति संग्रामे स्वस्य वीर्यानुसारतः ॥ ४.६३.४४ ॥
นักรบผู้กล้าหาญย่อมพูดถึงการกระทำของตนด้วยวาจา แต่ย่อมแสดงออกด้วยการกระทำ ในการรบพวกเขาย่อมแสดงความกล้าหาญตามกำลังของตน
4.63.45
तस्मात्तं नार्हति भवान्गर्हितुं शूरसंमतम् ।
राज्ञैवमुक्तः स द्रौणिर्गतरोषोऽभवत्तदा ॥ ४.६३.४५ ॥
เหตุฉะนั้น ท่านไม่สมควรจะตำหนิผู้ที่นักรบทั้งหลายยกย่อง เมื่อพระราชาตรัสดังนี้แล้ว โอรสของโทรณะก็หายโกรธในขณะนั้น
4.63.46
ततो भीष्मः शान्तनवो बाणान्पार्श्वे समार्पयत् ।
अस्यतः प्रतिसन्धाय विवृतं सव्यसाचिनः ॥ ४.६३.४६ ॥
ลำดับนั้น ภีษมะ โอรสของศานตนุ ได้ยิงลูกศรเข้าที่ด้านข้างซึ่งเปิดเผยอยู่ของสัพยสาจิน ขณะที่เขากำลังยิงธนู
4.63.47
ततः प्रसह्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः ॥ ४.६३.४७ ॥
ลำดับนั้น พีภัตสุ (อรชุน) ด้วยความแรงกล้า ได้ใช้ลูกศรปลายกว้างมีขนแร้งเป็นปีก ตัดคันธนูของภีษมะผู้มีรัศมีหาประมาณมิได้
4.63.48
अथैनं दशभिः पश्चात्प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ॥ ४.६३.४८ ॥
ลำดับนั้น ธนัญชัย โอรสของกุนตี ได้ยิงภีษมะซึ่งกำลังพยายามและเข้มแข็งอยู่จากด้านหลังด้วยลูกศรสิบดอก ไปปักที่กลางอก
4.63.49
स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम् ।
गोङ्गेयो युधि दुर्धर्षस्तस्थौ दीप इवातुरः ॥ ४.६३.४९ ॥
ภีษมะผู้มีแขนใหญ่ บุตรแห่งคงคา ผู้ไม่อาจถูกข่มในการรบ ได้รับบาดเจ็บ จึงจับไม้คานของรถศึกไว้ และยืนอยู่ เหมือนประทีปที่ริบหรี่ด้วยความทุกข์
4.63.50
तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् ।
उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम् ॥ ४.६३.५० ॥
สารถีผู้ควบม้าศึกได้พาภีษมะผู้หมดสติไปจากที่นั้น และด้วยการระลึกถึงคำสั่งสอน เขาได้ปกป้องมหารถผู้ยิ่งใหญ่
4.63.51
पराक्रमे च शौर्ये च वीर्ये सत्त्वे बले रणे ।
शस्त्रास्त्रेषु च सर्वेषु लाघवे दूरपातने ॥ ४.६३.५१ ॥
ในความกล้าหาญ ในความแกล้วกล้า ในความเข้มแข็ง ในความมั่นคง ในกำลัง ในการรบ ในอาวุธและเครื่องยิงทุกชนิด ในความคล่องแคล่ว และในการยิงไปได้ไกล
4.63.52
यस्य नास्ति समो लोके पितृदत्तवरश्च यः ।
जितश्रमो जितारातिर्निस्तन्द्रिः खेदवर्जितः ।
यः स्वेच्छामरणः शूरः पितृशुश्रूषणे रतः ॥ ४.६३.५२ ॥
ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนในโลก ผู้ได้รับพรจากบิดา ผู้ชนะความเหน็ดเหนื่อยและศัตรู ปราศจากความง่วงและความอ่อนล้า ผู้กล้าหาญที่มีอำนาจเหนือความตายของตนเอง และยินดีในการรับใช้บิดา
4.63.53
दुर्योधनहितार्थाय युद्ध्वा पार्थेन संगरे ।
पृथासुतहितार्थाय पराजित इवाभवत् ॥ ४.६३.५३ ॥
เพื่อประโยชน์ของทุรโยธน์ เมื่อต่อสู้กับปารถะในสนามรบ ภีษมะก็เหมือนพ่ายแพ้ เพื่อประโยชน์ของบุตรแห่งปฤถา